+ Pokaż spis treści

Ziemie polskie w latach 1831-46


Sytuacja społeczna i gospodarcza

W czasie, gdy władze zaborcze ograniczały swobody narodowe, istotnym zmianom ulegały realia gospodarcze i społeczne ziem polskich. Dało się odczuć poważniejsze wpływy rewolucji przemysłowej. W zaborze rosyjskim rolnictwo, zwłaszcza majątki szlacheckie, przeżywało postęp wynikający ze stosowania nowych maszyn i tech-nik uprawy. Ziemianie, zainteresowani zwiększeniem dochodów, przejmowali małe i słabe gospodarstwa chłop-skie. Zamożniejszym włościanom zamieniano pańszczyznę na czynsz. Powodowało to rozwarstwienie majątko-we wsi. W zaborze pruskim, gdzie większość chłopów była już uwłaszczona, problem ten nie występował, na-tomiast na wsi galicyjskiej istniały wciąż struktury niemal feudalne.

Świetnie zapowiadającemu się rozwojowi przemysłu Królestwa Polskiego zagroziło podwyższenie w 1831 r. ceł rosyjskich. Aby ominąć tę barierę, część przedsiębiorców przeniosła się poza granice Królestwa. Duży ośrodek włókienniczy powstał w Białymstoku. Pozostali w Kongresówce kapitaliści zwiększali i unowocześniali produk-cję. Wielkie fabryki zaczęto otwierać w Łodzi.

Bank Polski przejął kontrolę nad górnictwem i hutnictwem. Ogromne inwestycje w Zagłębiu Dąbrowskim i Staropolskim przyniosły jednak poważne straty, ponieważ Królestwo nie było w stanie wchłonąć powstającej tam produkcji. Sytuację poprawił dopiero rozwój kolei w latach czterdziestych.

Praca organiczna

Wynikająca z polityki zaborców stabilizacja polityczna sprzyjała inicjatywom poprawy położenia narodu na drodze pracy organicznej. Jej ośrodkiem stała się Wielkopolska, gdzie, po wstąpieniu na tron Fryderyka Wilhel-ma IV, znacznie złagodzono antypolski kurs. Działalność kulturalną, gospodarczą, społeczną prowadziły Kasyno w Gostyniu (1835 r.) i Bazar (1841 r.) w Poznaniu. Naukę uboższej młodzieży finansowało Towarzystwo Na-ukowej Pomocy (1841 r.).

Animatorami tej działalności byli m. in. Karol Marcinkowski i Hipolit Cegielski.
W Królestwie propagowaniem postępu i reform w rolnictwie zajmował się Instytut Rolniczy na warszawskim Marymoncie. Ważną rolę odgrywał hr. Andrzej Zamoyski organizujący w swym Klemensowie doroczne zjazdy ziemian. W Galicji opór szlachty wobec koniecznych zmian próbował przełamywać książę Leon Sapieha.

Działalność spiskowa


Pomimo uspokojenia nastrojów pewną popularność zyskały na ziemiach polskich hasła szerzone przez przyby-wających z emigracji emisariuszy. Wzywali oni do tworzenia konspiracyjnych struktur i szykowania nowego powstania. Znajdywali posłuch w kręgach młodzieży, plebsu miejskiego, chłopów. Ruch spiskowy lat trzydzie-stych rozwijał się zwłaszcza w Galicji i Rzeczypospolitej Krakowskiej, skąd przenikał do innych zaborów.

Pierwszą próbę wznowienia walki podjęli na przełomie 1831/1832 r. wysłannicy Lelewela. Związek Bezimienny płk. Józefa Zaliwskiego został jednak rychło rozbity. Powstałe na terenie Galicji w 1835 r. Stowarzyszenie Ludu Polskiego rozwiązali w 1837 r. sami przywódcy. Związany ze Stowarzyszeniem Szymon Konarski stworzył na obszarze Litwy i Ukrainy rozbudowaną sieć konspiracyjną (1835 - 1838). Został on jednak uwięziony i rozstrze-lany przez Rosjan, a jego organizację zlikwidowała fala aresztowań.

Trwalsze okazały się inicjatywy emisariuszy Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Najaktywniej działali w Wielkopolsce, gdzie na czele konspiracji stanął Karol Libelt. W Królestwie powstał Związek Narodu Polskiego, którym kierowali Wincenty Mazurkiewicz, Henryk Kamieński i Edward Dembowski. Ten ostatni, reprezentują-cy radykalne skrzydło spisku, w obawie przed ujawnieniem schronił się w 1843 r. w Wielkopolsce, gdzie zwią-zał się ze Związkiem Plebejuszy pod przywództwem Walentego Stefańskiego. Na terenie Kongresówki pozostał natomiast ksiądz Piotr Ściegienny. W porozumieniu z działaczami Związku prowadził on agitację wśród chło-pów kielecczyzny, przygotowując na jesień 1844 r. wybuch powstania. Zostało ono udaremnione, a sam Ście-gienny - schwytany.

Władze TDP, obawiając się obumarcia konspiracji, postanowiły przyśpieszyć rozpoczęcie walki. Kierownictwo przygotowań powierzono Libeltowi ("Centralizacja Poznańska"). Ponieważ nie był on entuzjastą wszczęcia walki, Dembowski podjął nieudaną próbę przejęcia kierownictwa spisku. W wyniku kompromisu ustalono ter-min wybuchu na luty 1846 r.