+ Pokaż spis treści

Ziemie polskie w latach 1815-1830


Postanowienia kongresu wiedeńskiego włączały naród polski w kilka zróżnicowanych systemów politycznych, administracyjnych, ekonomicznych. Nawet w ramach poszczególnych zaborów odmiennie traktowano ziemie, które monarchowie obdarzyli pewnymi swobodami, a inaczej te, które uległy ścisłemu podporządkowaniu. W różnym czasie i na różnych zasadach reformowano struktury społeczne i gospodarcze. Niejednolite były możli-wości rozwoju szkolnictwa, kultury, aktywności społecznej i politycznej. Realia lat 1815 - 1830 znacznie różni-ły się od tych sprzed epoki napoleońskiej. Wielu Polaków uznało, że los podarował pokonanemu narodowi szansę, której nie wolno zmarnować.


Ziemie polskie pod zaborem pruskim 1815-1830


Dezydery Chłapowski, mal. nieznany (fot. wikimedia)Większość wchłoniętych przez Prusy ziem I Rzeczypospolitej uległa pełnej unifikacji z resztą Królestwa Pru-skiego. Z zachodnich obszarów Księstwa Warszawskiego utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie. Jego od-rębność podkreślała osoba reprezentującego króla Namiestnika, którym został ks. Antoni Radziwiłł. Faktycznym zwierzchnikiem tej części zaboru pruskiego był jednak "naczelny prezes prowincji". Język polski obowiązywał w urzędach, szkołach i sądownictwie. Polska szlachta miała wpływ na obsadę stanowisk w administracji. Utwo-rzony w latach dwudziestych sejm stanowy dawał możliwość wyrażania opinii i formułowania petycji do władz.

Najdonioślejsze zmiany dokonały się w stosunkach społecznych i gospodarczych. Po klęsce pod Jeną w 1806 r. w państwie pruskim zniesiono poddaństwo osobiste chłopów i rozpoczęto proces ich uwłaszczenia ("pruska droga do kapitalizmu"). Reformy lat 1807 i 1811 rozciągnięte zostały na obszar Wielkiego Księstwa Poznań-skiego w roku 1823. Oddawały one ziemię na własność wyłącznie zamożniejszym chłopom. Mniej zasobni zmu-szeni byli do podejmowania pracy najemnej w dużych gospodarstwach. Migrowali również do miast, gdzie sta-wali się robotnikami w rodzącym się przemyśle - głównie na terenie Śląska. Pomimo pewnego upośledzenia przemysłu w poznańskiem, na terenie tym dynamicznie rozwijało się nowoczesne rolnictwo. Niektórzy ziemianie - jak Dezydery Chłapowski - uznali, że należy skupić się na budowie gospodarczych podstaw egzystencji narodu.

Wolne Miasto Kraków 1815-1830

Historyczna stolica Polski wraz z okolicami na lewym brzegu Wisły stawała się na mocy decyzji kongresu wie-deńskiego "miastem wolnym, niepodległym i ściśle neutralnym". Kontrolę nad nim sprawowało trzech rezyden-tów państw zaborczych, a ramy ustrojowe określała nadana w 1818 r. Konstytucja. Organy władzy zdominowa-ne zostały przez przedstawicieli polskiego ziemiaństwa. Rozwijało się życie polityczne, w którym dużą rolę odgrywała liberalna opozycja. Ośrodkiem życia narodowego był Uniwersytet. W Krakowie odbywały się ważne uroczystości patriotyczne - na Wawelu złożono zwłoki ks. Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszki.

Korzystając ze zniesienia ceł wwozowych i pośredniczenia w handlu pomiędzy zaborami, mieszczanie krakow-scy osiągali znaczne dochody. Przeprowadzono uwłaszczenie chłopów w dobrach państwowych i duchownych.

Królestwo Polskie 1815- 830


Najrozleglejsze obszary przedrozbiorowej Polski znalazły się pod panowaniem rosyjskim. Wschodnia ich część została inkorporowana do Cesarstwa ("ziemie zabrane"). Na mocy decyzji kongresu wiedeńskiego z większej części ziem Księstwa Warszawskiego utworzone zostało Królestwo Polskie (zwane potocznie Kongresowym). Weszło ono w skład Imperium Rosyjskiego, a car stawał się królem Polski. Podstawy rozległej autonomii stwarzała, zaskakująco liberalna, Konstytucja nadana przez Aleksandra I. Zapewniała ona Polakom posiadanie własnego rządu, sejmu, armii i rozległe swobody obywatelskie. Językiem urzędowym miał być język polski. Zagwarantowano, nieporównanie lepsze niż gdzie indziej, możliwości rozwoju życia narodowego.


Imponująco rozwijała się w Kongresówce kultura, nauka i sztuka. W Warszawie od 1816 r. działał Uniwersytet Cesarski, a w 1830 r. założono pierwszy na ziemiach polskich Instytut Politechniczny. W szkołach kontynuowa-no tradycje Komisji Edukacji Narodowej. Bardzo aktywne było Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Okazałe gmachy klasycystyczne powstawały w Warszawie(Antonio Corazzi) i innych miejscowościach. Podobnie zresztą i na ziemiach zabranych, carat nie nazbyt ograniczał swobody narodowe. W Wilnie nadal ośrodkiem nauki i myśli był Uniwersytet, a w Krzemieńcu sławne liceum. Wiodącym problemem intelektualnym epoki był spór klasy-ków z romantykami. Rozkwitał właśnie talent Adama Mickiewicza, Seweryna Goszczyńskiego, publikował także Maurycy Mochnacki. Duchowym przywódcą wchodzącego na scenę młodego pokolenia był wileński profesor historii Joachim Lelewel.


Ważne przemiany dokonywały się w gospodarce. Początkowo, osłabione świadczeniami na rzecz Napoleona, ziemiaństwo nie było w stanie płacić należnych skarbowi podatków, przez co stale powiększał się deficyt budże-tu. Ubogiego kraju nie stać było na inwestycje. Pierwsze lata istnienia Królestwa upłynęły pod znakiem kryzysu. Sytuację zmieniło w 1821 r. objęcie funkcji ministra przychodów i skarbu przez ks. Ksawerego Druckiego - Lubeckiego. Dzięki konsekwentnej polityce podatkowej, blisko dwukrotnie podniósł on dochody państwa. Zało-żone z inicjatywy Lubeckiego Towarzystwo Kredytowe Ziemskie i Bank Polski umożliwiały ziemiaństwu i rodzącej się burżuazji inwestowanie w unowocześnianie rolnictwa, przetwórstwo i rodzący się przemysł. Rząd łożył na rozbudowę górnictwa i hutnictwa. Wprowadzone w 1822 r. korzystne stawki celne na eksport towarów do Rosji spowodowały imigrację tkaczy wielkopolskich do zachodnich rejonów Królestwa i zapoczątkowały tam rozwój silnego ośrodka włókienniczego.


Przez pierwszych kilka lat istnienia Królestwo Polskie wydawało się być krajem zaspakajającym w pełni ocze-kiwania jego mieszkańców. Zwłaszcza środowiska korzystające ze swobodnego rozwoju kultury, ożywienia gospodarczego, istnienia armii mogły mieć powody do zadowolenia. Do takich grup należały ziemiaństwo, przedsiębiorcy, generalicja, elity polityczne.


Z czasem jednak stosunki wewnętrzne zaczęły ulegać zaostrzeniu. Wynikało to ze stałego łamania Konstytucji. Ogromną rolę w życiu politycznym odgrywali: dowódca armii Królestwa - brat cara wielki książę Konstanty, oraz pełnomocnik imperatora - Mikołaj Nowosilcow. Obaj obawiali się wszelkich przejawów aktywności patriotycznej. Niezrównoważony Konstanty brutalnie traktował wywodzący się z armii Księstwa korpus oficerski, utworzył tajną policję inwigilującą społeczeństwo i spowodował wprowadzenie w 1819 r. cenzury. Nowosilcow rozbił związki młodzieży na uniwersytecie wileńskim ( Towarzystwo Filomatów) i stale donosił carowi o rzekomo tlącym się w Królestwie zarzewiu buntu.


Do bezprawnych praktyk stosowanych przez władze Kongresówki należy też zaliczyć ustalanie budżetu bez udziału sejmu. Nie obsadzony pozostał urząd ministra wojny, a od 1826 r. (po śmierci gen. Józefa Zajączka) również urząd Namiestnika. W 1825 r. zniesiono jawność obrad sejmowych i nie dopuszczono do udziału w nich przywódców opozycji. Na tle stosunków panujących wówczas w Europie nie były to działania szczególnie bru-talne, ale budziły one niezadowolenie, zwłaszcza części ziemiaństwa, inteligencji, młodzieży, oficerów.

Legalną działalność opozycyjną rozwijała grupa posłów, skupiona wokół braci Niemojowskich ("kaliszanie"). Drogę konspiracji wybierały grupki studentów uniwersytetu warszawskiego ("Panta Koina"). Największe zna-czenie miały kierowane przez mjr. Waleriana Łukasińskiego: Wolnomularstwo Narodowe, a od 1821 r. Towa-rzystwo Patriotyczne. Sam Łukasiński aresztowany został już w 1822 r. Stworzona przezeń organizacja istniała nadal. Dążyła do objęcia swymi wpływami wszystkich ziem polskich i podjęcia walki o ich wyzwolenie i zjed-noczenie. Spiskowcy nawiązali nawet kontakty z rosyjskimi dekabrystami. Śledztwo, podjęte po stłumieniu próby powstania rosyjskich rewolucjonistów, ujawniło istnienie Towarzystwa. Jego przywódcy stanęli przed sądem sejmowym, który uniewinnił ich jednak od zarzutu zdrady stanu. Tradycje konspiracji kontynuowało sprzysiężenie podchorążych zawiązane w 1828 r. przez ppor. Piotra Wysockiego. Niewielka ta organizacja, o nie sprecyzowanym programie i celach działania, doprowadziła do wybuchu powstania, które diametralnie zmieniło położenie Polaków we wszystkich trzech zaborach.