+ Pokaż spis treści

Ziemie polskie w II połowie XIX w.


Klęska Powstania Styczniowego, przeobrażenia na mapie politycznej Europy na początku drugiej połowy stule-cia, nowa polityka wewnętrzna mocarstw rozbiorowych oraz objęcie Europy Wschodniej procesem rewolucji przemysłowej przyczyniły się do zmian w położeniu Polaków. Możliwości rozwoju narodu były funkcją realiów gospodarczych, społecznych i ustrojowych. W trzech zaborach kształtowały się one odmiennie. Powodowały zróżnicowane postawy polskiego społeczeństwa i sprzyjały kształtowaniu różnych nurtów ideologicznych.

Zabór rosyjski


Władze rosyjskie, po stłumieniu powstania, prowadziły politykę, której celem była całkowita rusyfikacja ziem polskich oraz unifikacja Królestwa. Likwidację jego odrębności nadzorował powołany w 1864 r. Komitet Urządzający. Zniesione zostały Rada Stanu, Rada Administracyjna, komisje rządowe. Kontrolę nad zreorganizowaną na wzór rosyjski administracją przejęły urzędy petersburskie. Po śmierci Fiodora Berga urząd namiestnika zastąpiono urzędem generał-gubernatora. Nazwę Królestwo Polskie zaczęto zastępować nazwą Kraj Nadwiślański. Polaków masowo usuwano z administracji. Ich miejsce zajmowali przysyłani z Rosji skorumpowani i zdemoralizowani "czynownicy". Zapanowała wyjątkowo ostra cenzura. Nieprzerwanie trwał stan wojenny, co dawało władzom wojskowym możność represjonowania nieprawomyślnych poddanych. Ostrej rusyfikacji poddano szkolnictwo. Zlikwidowaną Szkołę Główną zastąpił rosyjski Uniwersytet Cesarski. Prześladowania nie ominęły Kościoła katolickiego, a zwłaszcza unickiego. Konfiskowano dobra, likwidowano klasztory, zsyłano księży i biskupów. Hierarchię podporządkowano nie uznawanemu przez Rzym Kolegium Rzymskokatolickiemu w Petersburgu. Apogeum represji przypadło na lata osiemdziesiąte, gdy generał-gubernatorem został Josif Hurko, a funkcję kuratora Warszawskiego Okręgu Naukowego pełnił Aleksander Apuchtin. Szczególnie brutalnie rusyfikacja prowadzona była na "ziemiach zabranych". Terrorowi wobec uczestników powstania towarzyszyły, prowadzone na szerszą niż w Królestwie skalę, konfiskaty majątków, zsyłki i wypieranie języka polskiego z życia publicznego.

Pewne złagodzenie polityki caratu nastąpiło w końcu stulecia po wstąpieniu na tron Mikołaja II (1894 r.). Nowi generał-gubernatorzy - Paweł Szuwałow i Aleksander Imeretyński, szukając zbliżenia z rzecznikami ugody ze-zwolili na rozluźnienie cenzury i swobodniejszą realizację niektórych inicjatyw społecznych.

O wiele lepiej od sytuacji politycznej zaboru rosyjskiego przedstawiała się jego sytuacja gospodarcza. Na mocy ogłoszonego 2 marca 1864 r. uwłaszczenia, chłopi stali się posiadaczami uprawianej przez siebie ziemi. Grunty otrzymała także część ludności bezrolnej. Odszkodowanie ziemianom wypłacało państwo, czerpiąc na to środki z podatku gruntowego. Częściowo zachowane zostały prawa do korzystania z serwitutów. Wieś uzyskała samorząd gminny. Nowe warunki stanowiły jednak poważny problem dla właścicieli mniejszych majątków ziemskich, z trudem radzących sobie z koniecznością zastąpienia pańszczyzny płatną pracą najemną. Pogorszenie sytuacji przyniósł kryzys lat osiemdziesiątych. Przedstawiciele zdeklasowanej szlachty i zubożali chłopi migrowali do miast. Pierwsi zasilali szeregi rozwijającej się inteligencji, drudzy szukali zatrudnienia w rodzącym się przemy-śle.

Królestwo Polskie w końcu XIX wieku stanowiło jedną z najbardziej zindustrializowanych prowincji Cesarstwa. Rosja stanowiła nieograniczony rynek zbytu dla polskich produktów. Przewrót techniczny i mechanizacja we włókiennictwie pozwoliły rozwinąć się takim ośrodkom jak Łódź, Zgierz, Tomaszów Mazowiecki, Żyrardów. Przemysł metalowy koncentrował się w Zagłębiu Staropolskim, Dąbrowskim, Warszawie. Poważną rolę odgrywało cukrownictwo. Do lat osiemdziesiątych intensywnie rozbudowywano sieć kolejową. Powstawały prywatne banki. Wzrastała liczebność i znaczenie burżuazji. Obok niej coraz większą rolę zaczęła odgrywać klasa robotnicza. Robotnicy pracowali i żyli w bardzo ciężkich warunkach, byli źle opłacani, pozbawieni prawa obrony własnych interesów i nie korzystali z jakichkolwiek zabezpieczeń socjalnych. Powody do niezadowolenia miała także część inteligencji. Wobec zamknięcia przed Polakami możliwości kariery w administracji i słabych tradycji podejmowania zatrudnienia w gospodarce, część tego środowiska próbowała swych sił na łonie kultury. Borykając się z problemami materialnymi, przedstawiciele "klassy umysłowej" szczególnie skłonni byli do snucia planów i koncepcji politycznych, których rozwój stworzył podstawy rozwoju nowoczesnych ruchów politycznych w końcu wieku.

Zabór pruski


Warunki polityczne zaboru pruskiego determinowane były przez działania unifikacyjne władz związane z proce-sem zjednoczenia Niemiec. W 1867 r. Poznańskie włączone zostało do Związku Północnoniemieckego, a w 1871 r. stało się integralną prowincją Cesarstwa. Polscy posłowie w Reichstagu przez wiele lat, na znak protestu, uczestniczyli w pracach parlamentu tylko wówczas, gdy dotyczyły one bezpośrednio spraw polskich. Nie mogli jednak zapobiec prowadzonej przez zaborcę germanizacji. Proces ten symbolizowała postać kanclerza Rzeszy Ottona von Bismarcka.

Język polski usuwano ze szkół, administracji i sądownictwa. Germanizowano nazwiska i nazwy miejscowości. Ogólnoniemiecka polityka "Kulturkampfu" osłabiła Kościół katolicki. Poddany został ścisłemu nadzorowi władz państwowych i ostrym represjom. Uwięziony został arcybiskup poznański Mieczysław Ledóchowski. Niemcy usilnie starali się przejąć posiadaną przez Polaków ziemię. W 1885 r. wysiedlono przeszło 25 tys. nie posiadają-cych zezwoleń na osiedlenie przybyszy z innych zaborów ("rugi pruskie"). W 1886 r. rozpoczęła działalność finansowana przez państwo Komisja Kolonizacyjna, wykupująca polskie majątki. Ustąpienie Bismarcka w 1890 r. i przejęcie urzędu kanclerza przez Leo von Capriviego przyniosło czasowe osłabienie germanizacji. W 1894 r. polityka ta załamała się. Szeroką działalność rozwinął Związek dla Popierania Niemczyzny na Kresach Wschod-nich (Hakata). Brutalnie ograniczano możliwości prowadzenia przez Polaków działalności społecznej i narodo-wej. W końcu lat dziewięćdziesiątych zaostrzyła się walka o ziemię. Społeczeństwo polskie przeciwstawiając się germanizacji rozwinęło wiele form organizacji, wykorzystując fakt, że Niemcy - mimo prowadzenia brutalnej polityki wynaradawiania - były jednak państwem praworządnym.

Tereny zaboru pruskiego - Wielkopolska i Pomorze Gdańskie - traktowane były przez władze niemieckie jako żywnościowe zaplecze Cesarstwa. Stwarzało to korzystne warunki rozwoju zarówno majątków szlacheckich, jak i gospodarstw chłopskich. Wykorzystywano maszyny rolnicze, rozwijano hodowlę. Uprawiano rośliny, które prze-twarzał przemysł przetwórczy. Powstawały liczne cukrownie, młyny, gorzelnie i browary. Tworzona była gęsta sieć połączeń kolejowych.

Zabór austriacki


Klęski, jakie spadły na monarchię Habsburgów na początku II połowy XIX wieku (Zjednoczenie Włoch, Zjedno-czenie Niemiec) zmusiły Wiedeń do podjęcia gruntownej reformy państwa. Powstanie Austro-Węgier przyniosło także zmianę położenia Polaków. W wyniku reform lat 1860 - 1869 Królestwo Galicji i Lodomerii uzyskało rozległą autonomię. Władzę cesarską reprezentował Namiestnik (funkcję te powierzano wyłącznie polskim poli-tykom). Sprawami lokalnymi zajmował się Sejm Krajowy, którego organem wykonawczym był Wydział Krajowy. Działał samorząd lokalny w gminach i powiatach. Całkowitemu spolszczeniu uległa administracja i sądownic-two. Czysto narodowy charakter uzyskało szkolnictwo podlegające Radzie Szkolnej Krajowej. Spolonizowano Uniwersytet Jagielloński i Lwowski. Swobodna działalność rozwijała Akademia Umiejętności. Pomimo obowią-zywania kurialnej ordynacji wyborczej, kwitło nieskrępowane życie polityczne. Na pozostałe zabory promienio-wała wolna kultura literacka i artystyczna. Galicja stanowiła prowincję wyjątkową pod względem możliwości rozwoju narodu. Sprzyjało to postawom lojalistycznym. Znaczną popularnością cieszył się cesarz Franciszek Józef. Dużo gorzej przedstawiały się natomiast realia gospodarcze.

Pośpieszne, wymuszone przez Wiosnę Ludów uwłaszczenie 1848 r. spowodowało ogromne problemy na wsi. Dominowały drobne, słabe gospodarstwa chłopskie. Chłopi pozostawali w ciągłym konflikcie z dworem o serwi-tuty. Ziemianie, choć zachowali liczne przywileje, z trudem obchodzili się bez pracy pańszczyźnianej. Przysło-wiowa była "nędza galicyjska". Władze austriackie utrudniały rozwój przemysłu i komunikacji. Nadzwyczaj powolna była urbanizacja. Miasta nie przyciągały spauperyzowanych włościan. Jedynymi poważniejszymi gałę-ziami przemysłu były górnictwo soli (Wieliczka i Bochnia) i węgla kamiennego (Chrzanów) oraz rozwijające się na Podkarpaciu wydobycie i przetwórstwo ropy naftowej.