+ Pokaż spis treści

Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Krzyżacy)

 

1. Jeszcze przed 1190 rokiem powstało w Palestynie niemieckie bractwo szpitalne. Ta niewielka wspólnota ludzi, złożona w większości z mieszczan przybyłych z Bremy i Lubeki, zamierzała nieść pomoc pielgrzymom, którzy przybywali do Ziemi Świętej z Niemiec. Wędrowcy byli narażeni na choroby, ciężkie rany, napady, a nawet na śmierć. Dzięki powstaniu szpitala mogli otrzymać opiekę, jedzenie i wszelką inną pomoc od ludzi mówiących w tym samym co oni języku. Bractwo oddało się pod opiekę Najświętszej Marii Panny. Była to wspólnota tylko i wyłącznie szpitalna, a jej członkowie nie mogli nosić żadnego oręża.

 

"Celestyn biskup, sługa sług, w Bogu umiłowanym synom, braciom szpitala Najświętszej Marii Niemców w Jerozolimie tak obecnym, jak i w przyszłości zgodnie z przyjętymi przepisami na wieczność zezwalamy, sprawiedliwie proszącym, gdyż powaga sprawiedliwości i reguła wynika z rozwagi, szczególnie kiedy wolę proszących wspiera pobożność i prawda nie opuszcza. Z tego powodu, umiłowani w Panu synowie, łaskawie zgadzamy się z waszymi słusznymi prośbami i wspomniany szpital Najświętszej Marii Niemców w Jerozolimie, w którym jesteście oddani służbie bożej, pod opiekę św. Piotra i naszą przyjmujemy i tym oto pismem potwierdzamy przywilej ustanawiając aby wszystkie posiadłości, wszystkie dobra, które ten szpital obecnie sprawiedliwie i kanonicznie posiada, lub które może otrzymać w przyszłości z pozwolenia papieży, łaski królów i książąt, ofiar wiernych lub innymi prawymi środkami, pozostawały trwale i nienaruszone wam i innym następcom. [...]

Nikt nie ośmieli się żądać od was lub wymuszać dziesięciny z tego, co sami pozyskacie własnymi rękami i własnym kosztem uprawiacie albo z hodowli zwierząt waszych.

Krzyżmo zaś, święty olej, konsekracje ołtarzy lub kościołów waszych, wyświęcanie kleryków waszych, którzy do świętych zakonów będą powołani, i inne sakramenty kościelne nakazujemy świadczyć dla was biskupowi diecezjalnemu, jeśli będzie katolicki, i łaskę, i zatwierdzenie Stolicy Apostolskiej będzie posiadał, łaskawie i bez sprzeciwu.

Zezwalamy na pochówek w tym miejscu we wszystkim wolny, aby tym, którzy w pobożności ostatniej woli zechcą tam być pochowani , choć by byli ekskomunikowani i obłożeni interdyktem, nikt się nie sprzeciwi, z zachowaniem bowiem praw tych kościołów, przez które ciała zmarłych będą przyjęte. Chcąc zachować pokój i spokój wasz, ojcowską troską w przyszłości, powagą apostolską surowo zakazujemy, aby nikt w waszych domach nie śmiał czynić gwałtu lub kradzieży, wzniecać ognia, przelewać krwi, zuchwale porywać ludzi lub zabijać, [ich], lub komukolwiek przysparzać cierpień. Następnie wolności i zwolnienia temu szpitalowi nadane, a także rozsądne zwyczaje dotąd zachowywane uznajemy za ważne i zarządzamy, aby pozostawały nienaruszone w przyszłych czasach.

Ponadto powagą apostolską zezwalamy, abyście mieli pełną możność wyboru mistrza, który wam i waszemu domowi przewodzi, i troszcząc się o tego, który w czasie [przed wyborem nowego mistrza] będzie przewodził wam i waszemu domowi, niech nikt nie zarzuca mu jakiegokolwiek przebiegłego oszustwa lub przemocy, zanim bracia tego miejsca lub ważniejsza i starsza jego część braci wedle Boga nie zadba o wybór [mistrza]. Nakazujemy zatem, aby nikt z ludzi nie śmiał wspomnianego szpitala zawzięcie nękać lub jego posiadłości zagarniać, lub zabrane zachowywać, umniejszać lub jakimikolwiek powinnościami obarczać, lecz wszystko to w całości niech będzie im zachowane, którym powierzone zostały; zarząd i utrzymanie, [...] z zachowaniem powagi siedziby apostolskiej i praw kanonicznych biskupa diecezjalnego. Jeśli znajdzie się w przyszłości jakaś świecka lub duchowna osoba, znając ten dokument ośmieli się wystąpić przeciwko niemu, po raz wtóry i ostatni ostrzeżona, i nie naprawi grzechu swego, odpowiednim zadośćuczynieniem, zostanie pozbawiona znaczenia , czci i godności, niech pozna, że podlega boskiemu sądowi z popełnionej niegodziwości, i będzie oddzielona od Najświętszego Ciała i Krwi Boga i Pana Odkupiciela naszego Jezusa Chrystusa, a także niech podlega boskiej zemście na Sądzie Ostatecznym.

Ze wszystkimi tego miejsca prawami im służącymi niech nastanie pokój Pana naszego Jezusa Chrystusa, tak jak i otrzymają ten owoc dobrego działania i osiągną u surowego sędziego nagrodę wiecznego pokoju. Amen i amen.

Dan w Lateranie przez ręce Cenciusa, diakona św. Łucji w Orchei, kardynała, szambelana papieża w XII dzień kalend stycznia, indykcji XV , roku wcielenia pańskiego 1196, pontyfikatu Celestyna papieża III roku szóstego."

 

(Bulla papieża Celestyna III, nadająca przywileje Bractwu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, 1196 r., za: Wiek V-XV w źródłach, Warszawa 1999)

 

2. 5 marca 1198 roku powstał Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. W ten sposób bractwo przekształciło się w zakon rycerski, który poza funkcjami szpitalnymi spełniał również posługi czysto wojskowe. Zakon przyjął regułę templariuszy, zaś od czarnego krzyża noszonego na białych płaszczach, który stał się znakiem braci zakonnych, wywodziła się popularna ich nazwa - Krzyżacy.

 

"Jakie wojny [prowadził] ten święty zakon rycerski, mianowicie Dom Szpitala Niemców św. Marii w Jerozolimie, [by] dzielnie naśladując zasłużył na uświetnienie w postaci chlubnych zakonników , wyznaczonych do różnych godnych zajęć w służbie Boga. Albowiem są rycerze i wojownicy powodowani żarliwością wobec prawa i ojczyzny, silną ręką niszczący wrogów wiary; są także przyjmujący gości, pielgrzymów i ubogich, otaczający ich łaskami miłości, ponadto są ci, którzy z głębokiej pobożności niosą pomoc chorym w szpitalach, z ognistym duchem, bez wstrętu wobec nieczystości.

Dalej godne i bardzo pożyteczne miejsce zajmują klerycy, aby niczym strzelające iskry w okresie pokoju głosili kazania o zachowywaniu reguły oraz celebrowali służbę Bożą i udzielali sakramentów. Lecz [w czasie wojny] pokazując zbrojącym się krew winogrona i morwę, mianowicie na pamiątkę ukrzyżowania Pana, wzmacniali wolę walki.

I tak od mężnych rycerzy aż do chorych, u których strzegą sumień i i przygotowują do śmierci, silnie spojeni w łagodności dusz wypełniają swoje obowiązki. [...]

O wysyłanych i otrzymywanych listach

Stanowimy także, aby żaden z braci, z wyjątkiem tych, którzy z racji swego urzędu używają pieczęci, nie wysyłał listów do nikogo, ani aby przysyłanych mu od kogoś nie czytał bez pozwolenia zwierzchnika, w obecności którego zarówno te wysłane, jak i otrzymane będą przeczytane jeśli na to zezwoli.

O przyjmowaniu chłopów.

Chcemy także, aby żaden chłopiec przed ukończeniem czternastu lat nie był oblekany w szaty zakonne ani przyjmowany do profesji. Jeżeli jednak chłopcy przed przepisanym wiekiem zostaną ofiarowani temu zakonowi przez rodziców lub opiekunów, lub sami przyłączą się do domu, religijnie wychowywani, kiedy dorosną do przepisanego wieku, zostaną przyjęci do profesji, jeśli wydadzą się przygotowani i braciom się to spodoba."

 

(Reguła Zakonu Krzyżackiego [za] op. cit. s. 165-166)

 

Pełna nazwa Zakonu Krzyżackiego brzmiała : Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie". Spróbujmy dowiedzieć się jak najwięcej o nim analizując jego nazwę.

 

Zakon - bo był to zakon rycerski, którego zadaniem była

            ochrona pielgrzymów, jak również obrona Królestwa Jerozolimskiego

 

Szpitala - bo powstał w wyniku przekształcenia bractwa szpitalnego,

               którego podstawowym obowiązkiem było prowadzenie

               szpitala (takiego jakby połączenia schroniska, karczmy,

               przychodni, szpitala w dzisiejszym znaczeniu oraz "biura

               informacji" dla pielgrzymów), a Krzyżacy nadal mieli

               obowiązek prowadzenia tego typu domów, stąd m.in.

               jednym z ważniejszych urzędów był Wielki Szpitalnik

 

Najświętszej Marii Panny - bo patronką wcześniej szpitala, później

                                       również Zakonu była Matka Boska.

 

Domu Niemieckiego - bo wstępowali do niego rycerze i inni ludzie

                                pochodzenia niemieckiego

w Jerozolimie -  bo chcieli, aby ich stolica mieściła się w świętym

                        Mieście - Jerozolimie, niestety wkrótce po powstaniu

                        Zakonu upadło Królestwo Jerozolimskie, dlatego od początku

                        istnienia do 1291 roku stolicą Zakonu była Akka, potem

                        Wenecja (1291-1309), następnie Wielki Mistrz przyniósł do

                        Malborka (1309-1466), a stąd do Królewca (1466-1525).

 

3. Krzyżacy od początku swego istnienia dążyli do utworzenia własnego państwa. Liczyli początkowo na zdobycze w Ziemi Świętej. Po upadku Królestwa Jerozolimskiego zaczęli się rozglądać za terenami na pograniczu chrześcijańskiej Europy. Już w 1215 roku, zapewne dzięki znajomościom Hermana von Salzy, Zakon otrzymał od węgierskiego króla Andrzeja II ziemię Borsa. Król wybierał się właśnie na wyprawę krzyżową i oczekiwał, że krzyżacy obronią ziemię Borsa przed najazdami Połowców oraz podbiją dla niego sąsiednie ziemie. Jednak rycerze zakonni zaczęli umacniać własną władzę na darowanej ziemi, zamiast nawracać i podporządkowywać Połowców królowi Węgier. To było przyczyną wypędzenia Krzyżakow z ziemi Borsa.

 

4. "Miasto Płock zostało spustoszone i spalone przez Prusów i Pomorzan, z powodu wielkiej klęski zarówno miasto Płock, jak cala kraina Mazowsza zostały obrócone w perzynę przez barbarzyńców"

(Zniszczenie Mazowsza w 1222 roku za: Dzieje Mazowsza i Warszawy, wybór źródeł, Warszawa 1973, s. 14)

 

Książę Mazowiecki Konrad I miał ogromny dylemat. Jednocześnie musiał chronić swoje ziemie przed najazdami sąsiadujących z jego państwem pogańskich Prusów oraz chciał zdobyć Kraków i władzę zwierzchnią nad ziemiami polskimi. Niestety nie mógł licząc na swoje siły zrealizować obu celów na raz.

W tej sytuacji, gdy zaoferowali mu swoje usługi szukający nowej siedziby Krzyżacy, nadał im jako lenno ziemię chełmińską i powierzył zadanie nawrócenia plemion pruskich, sprowadzając w 1226 roku na ziemie polskie. Konrad Mazowiecki miał prawo uważać, że taka sytuacja przyczyni się do szybkiej realizacji zamiarów: sam będzie mógł wywalczyć tron krakowski, zaś Krzyżacy przyłączą do Mazowsza ziemie Prusów.

 

"Konrad, książę Polski, (...) wierząc, że Mistrz i bracia [Świętej Marii Domu Niemieckiego] są prawdziwymi obrońcami wiary katolickiej, sprowadził [ich] do tych części [Polski] w celu obrony tej wiary i ustąpił tymże szczodrze niektóre dobra w nieruchomościach i ruchomościach; w innych okolicznościach (...) skądinąd postępował z nimi dobrotliwie i życzliwie, ale oni okazali się w stosunku do rzeczonego księcia niewdzięczni."

(Bulla papieża Jana XXII o sprowadzeniu Krzyżaków przez Konrada Mazowieckiego wydana w latach 30 XIV wieku w okresie sporu polsko - krzyżackiego za: Dzieje Mazowsza, op. cit., s.15)

 

Krzyżacy sfałszowali dokument nadania księcia mazowieckiego. Według jego nowego brzmienia otrzymali na własność ziemię chełmińską, aby założyć tu swoje państwo, zaś zdobyte na Prusach ziemie do niego przyłączyć. Henryk von Salza uzyskał poparcie cesarza i papieża. W tej sytuacji Konrad Mazowiecki nie mógł liczyć na pomoc zewnętrzną, a był zbyt słaby, aby Krzyżaków z ziemi chełmińskiej wypędzić.

 

5. Krzyżacy rozpoczęli systematyczny podbój ziem pruskich. Sukcesy jakie osiągnęli sprawiły, że w 1235 roku przyłączył się do nich zakon dobrzyński1 , a w 1237 roku inflancki Zakon Kawalerów Mieczowych2 .Pomagali im krzyżowcy przybywający głównie z Niemiec, ale i z innych państw europejskich, w tym również z Czech i Polski. Do 1283 roku podbili cały obszar pomiędzy dolną Wisłą i Niemnem. Utworzyli rozległe państwo. W ziemi chełmińskiej i na zdobytych terenach prowadzili akcję osadniczą, budowali warowne zamki, lokowali miasta i wsie, organizowali własne folwarki. Bardzo dbali o rozwój handlu. Około 1274 roku rozpoczęli budowę zamku w Malborku, do którego w 1309 roku przeniósł swoją siedzibę wielki mistrz. W tym samym czasie przyłączyli Gdańsk i Pomorze Gdańskie, co rozpoczęło wieloletni konflikt z Królestwem Polskim.

Organizowali wyprawy krzyżowe przeciw Litwie, a zwłaszcza Żmudzi, która rozdzielała pruskie i inflanckie posiadłości zakonu. Z Inflant atakowali Ruś. W 1346 roku od Dani kupili Estonię. Posiadali również liczne ziemie w zachodniej Europie, pochodzące z nadań i zapisów.

 

6. Na czele Zakonu Krzyżackiego stał wielki mistrz. Rządził no w porozumieniu z kapitułą, w skład której wchodzili m. in. wielki komtur, wielki marszałek, wielki szpitalnik i szafarze kierujący gospodarką. Zakon był podzielony na tzw. baliwaty, rozrzucone na różnych terenach cesarstwa.. Zarządcą prowincji (komturii) był komtur. Pod jego władzą znajdował się jeden lub kilka zamków i przyległe do nich terytorium. Komtur dowodził wojskiem, sądził w sądach ziemskich, zbierał podatki i opłaty na rzecz Zakonu, gospodarował majątkami oraz zarządzał zamkiem lub zamkami swego okręgu. Wielki komtur był zastępcą wielkiego mistrza.

 

7. Klęska pod Grunwaldem w 1410 roku spowodowała załamanie się potęgi militarnej i politycznej Zakonu. W 1466 roku przyłączone do Królestwa Polskiego zostały ziemie Prus Królewskich, zaś pozostałe ziemie stały się lennem króla Polski. W 1525 roku, po serii wojen z powodu odmowy składania hołdu lennego przez wielkiego mistrza, zakon został zsekularyzowany - wielki mistrz oddał jako świecki książę hołd królowi Polski, zakon przestał w Prusach istnieć, w dawnym państwie zakonnym zaczął obowiązywać luteranizm.

______________________________________________

1czyli Pruscy Rycerze Chrystusowi, zakon utworzony na początku XIII wieku, aby zbrojnie wspomóc misję cystersów w Prusach, otrzymał jako nadania m.in. część ziemi dobrzyńskiej
2Rycerze Chrystusowi, niemiecki zakon rycerski założony w 1202 roku w Inflantach z regułą Templariuszy, prowadzili podbój ziem i ludów bałtyckich dążąc do utworzenia własnego państwa, po klęsce w 1236 roku z Litwinami połączyli się z Krzyżakami.