+ Pokaż spis treści

Zaimek

Zaimki - pełnoprawni zastępcy


W przypadku zaimków niemożliwe jest podanie prostej formułki określającej, co on oznacza i na jakie pytanie odpowiada. Zaimki mogą oznaczać różne rzeczy i w związku z tym odpowiadać na różne pytania. Jest jednak coś, co je wszystkie łączy. Otóż spełniają one rolę zastępców w stosunku do rzeczowników, przymiotników, liczebników i przysłówków, np.


Robert, pies, telefon > on
mama, kotka, słuchawka > ona
dziecko, szczenię, okienko > ono
ładny, duży, zielony > taki
dziesięć, sto, pięćset > tyle
daleko, blisko, wysoko > tam


Zależnie od tego, jaką część mowy zaimek zastępuje, możemy wyróżnić zaimki rzeczowne, przymiotne, liczebne i przysłowne.

Rzeczownik, przymiotnik, liczebnik i przysłówek dają tym swoim zastępcom wszelkie prawa gramatyczne, tj. uprawniają ich do odpowiadania na swoje pytanie, do takiej samej odmiany i pełnienia takiej samej funkcji w zdaniu. W tej chwili już na pewno zadałeś sobie pytanie, czym w takim razie różni się zaimek np. przymiotny od samego przymiotnika. Przymiotnik nazywa cechę wprost, zaimek jedynie sygnalizuje, że chodzi o cechę wymienioną wcześniej w tekście czy w rozmowie. Jednym słowem znaczenie zaimka staje się do końca jasne dopiero na tle sytuacji, w której ktoś mówi, albo też na tle kontekstu, tj. innych wyrazów lub zdań występujących w danej wypowiedzi. Jeśli weźmiesz do ręki kasetę i krzykniesz do kolegi znajdującego się w innym pokoju: Ja też mam taką!, to nie zostaniesz zrozumiany, jeśli nie pokażesz mu jej albo nie powiesz dokładnie, o którą kasetę ci chodzi. Na tym właśnie polega specyfika zaimków.

Ze względu na znaczenie wśród zaimków możemy wyróżnić m.in. następujące ich typy:

  • osobowe, np.: ja, ty, my;
  • zwrotny, np.: się (siebie, sobie itd.);
  • dzierżawcze, np.: mój, twój, nasz;
  • wskazujące, np.: ten, ta, tamten, ów, taki, tyle;
  • pytające, np.: kto?, który?, jaki?, ile?, gdzie?, dokąd?;
  • względne, np.: kto, co, który, jaki, ile, gdzie, dokąd;

Poświęć teraz chwilę uwagi zaimkom pytającym i względnym. Czy zauważyłeś już, że są identyczne, więc przy jednych z nich postawiono dla odróżnienia znaki zapytania? Obie grupy rzeczywiście są bliźniacze i odmieniają się tak samo, ale pełnią różne funkcje. Pierwsze z nich służą do budowania zdań pytających, np.: Które zdjęcie podoba ci się najbardziej?, drugie - do łączenia zdania podrzędnego z nadrzędnym, np.: Pokaż mi zdjęcie, które podoba ci się najbardziej.

Pozostałe grupy zaimków są na tyle przejrzyście nazwane, że nie powinieneś mieć problemów ze zrozumieniem, jakie wyrazy do nich zaliczyć. Zaimki osobowe nazywają osoby, wskazujące towarzyszą gestom pokazywania czegoś (Pójdziesz tamtędy.), dzierżawcze służą do określania własności (To jest twój dom.) itd. Zaimek zwrotny jest tylko jeden i ma kilka form, ale, co ciekawe, nie ma formy mianownika. Oznacza on, jak sama nazwa wskazuje, skierowanie czynności na jej wykonawcę (Ania maluje się.) i .służy do tworzenia form strony zwrotnej czasownika.

Oba powyższe podziały można zestawić ze sobą i klasyfikować zaimki według dwu kryteriów. Rzeczowny zaimek ja jest pod względem znaczenia zaimkiem osobowym, liczebny zaimek tyle - zaimkiem wskazującym, itd.


Każdy inaczej - czyli o odmianie zaimków


Żadnych problemów z odmianą na pewno nie sprawi ci zaimek przysłowny, bowiem, podobnie jak przysłówek, nie odmienia się on wcale. Z pozostałymi zaimkami jest trochę kłopotu, bo nie ma, zwłaszcza dla rzeczownych, jednego, uniwersalnego wzoru odmiany. Zaczniemy od tych najmniej kłopotliwych.

Odmiana zaimków przymiotnych


Zaimki przymiotne odmieniają się w zasadzie tak jak przymiotniki, jaki jak wysoki, który jak bury itd. W liczbie pojedynczej mają formy męskie, żeńskie i nijakie, w liczbie mnogiej - męskoosobowe i niemęskoosobowe. Popatrz na przykładową odmianę:


Liczba pojedyncza


Przypadek Rodzaj męski Rodzaj nijaki Rodzaj żeński
M. jaki, który jakie, które jaka, która
D. jakiego, którego jakiej, której
C. jakiemu, któremu jakiej, której
B. jakiego, którego, jaki, który jakie, które jaką, którą
N. jakim, którym jaką, którą
Ms. jakim, którym jakiej, której


Liczba mnoga


Przypadek Forma męskoosobowa Forma niemęskoosobowa
M. jacy, którzy jakie, które
D. jakich, których
C. jakim, którym
B. jakich, których jakie, które
N. jakimi, którymi
Ms. jakich, których



Według tego samego wzoru odmieniają się jeszcze zaimki: taki, inny, każdy (uwaga - nie ma on liczby mnogiej), nasz, wasz, czyj (tyle że te ostatnie nie mają w mianowniku końcówki -y/-i).

Podobna jest też odmiana zaimków ten i sam:

Liczba pojedyncza


Przypadek Rodzaj męski Rodzaj nijaki Rodzaj żeński
M. ten, sam to, samo ta, sama
D. tego, samego tej, samej
C. temu, samemu tej, samej
B. tego, samegotę, samą to, samo tę, samą
N. tym, samym tą, samą
Ms. tym, samym tej, samej


Liczba mnoga


Przypadek Forma męskoosobowa Forma niemęskoosobowa
M. ci, sami te, same
D. tych, samych
C. tym, samym
B. tych, samych te, same
N. tymi, samymi
Ms. tych, samych



W tej odmianie należy zwrócić szczególną uwagę na biernik rodzaju żeńskiego. Wyjątkowo ma on końcówkę, chociaż wszystkie inne zaimki przymiotne mają w tym przypadku końcówkę , np.: naszą, tamtą, ową itd. Nic więc dziwnego, że wielu mniej zorientowanych w regułach gramatyki Polaków zaczęło mówić: Widzę tą książkę. Daj mi tą szansę. Błąd ten stał się tak powszechny, że w tej chwili najnowsze wydawnictwa poprawnościowe zezwalają już na używanie formy w bierniku, ale tylko w codziennym języku mówionym. W wypowiedziach pisemnych i wystąpieniach oficjalnych należy trzymać się dawnych reguł.

Przyjrzyj się teraz odmianie zaimka mój. Według tego samego wzoru odmienisz też zaimki twój i swój.


Liczba pojedyncza


Przypadek Rodzaj męski Rodzaj nijaki Rodzaj żeński
M. mój moje, me moja, ma
D. mojego, mego mojej, mej
C. mojemu, memu mojej, mej
B. mojego, mego, mój moje, me moją, mą
N. moim, mym moją, mą
Ms. moim, mym mojej, mej


Liczba mnoga


Przypadek Forma męskoosobowa Forma niemęskoosobowa
M. moi moje, me
D. moich, mych
C. moim, mym
B. moich, mych moje, me
N. moimi, mymi
Ms. moich, mych


Ciekawym zjawiskiem w odmianie tego typu zaimków jest równoległe występowanie form dłuższych i krótszych. Częściej używane są formy dłuższe, krótsze wydają się albo nieco przestarzałe, albo zbyt poetyckie, książkowe. Spotykasz je na pewno w wierszach i piosenkach.


Odmiana zaimków rzeczownych


Wyjątkowo ciekawą odmianę ma zaimek on (ona, ono). Formy mianownika liczby pojedynczej i mnogiej tego zaimka oparte są na innych tematach niż formy pozostałych przypadków, co sprawia, że wielu uczniów dziwi się, że jego i on to ten sam zaimek, tyle że w różnych formach. Poza tym zaimek on ma w niektórych przypadkach nawet trzy równoległe formy tego samego rodzaju. Z tych właśnie powodów warto spojrzeć na całość jego odmiany.


Liczba pojedyncza


Przypadek Rodzaj męski Rodzaj nijaki Rodzaj żeński
M. on ono ona
D. jego, go, niego jej, niej
C. jemu, mu, niemu jej, niej
B. jego, go, niego je, nie ją, nią
N. nim nią
Ms. nim niej


Liczba mnoga


Przypadek Forma męskoosobowa Forma niemęskoosobowa
M. oni one
D. ich, nich
C. im, nim
B. ich, nich je, nie
N nimi
Ms. nich



Zauważyłeś na pewno w tabelach wiele form rozpoczynających się na ń- (niego, nim). Form tych używa się w zasadzie po przyimku: Będę z nim w grupie. Chodźmy do niej. Z nią będzie weselej.

Spośród form jego -go, jemu - mu itp. form dłuższych używamy na początku zdania i wtedy, gdy pada na nie akcent wyrazowy. W pozostałych wypadkach stosujemy formy krótsze, np.:

Od dawna go nie spotykam.
Jego już od dawna nie spotykam.
Powinieneś był spytać o to mnie, nie jego.

Pozostałe zaimki rzeczowne nie mają różnych form dla poszczególnych rodzajów, co znacznie upraszcza ich odmianę. Wszystkie bogate w rubryki tabele masz już za sobą. Na pewno bez problemów potrafisz odmieniać zaimki kto i co:

M.kto, co
D.kogo, czego
C.komu, czemu
B.kogo, co
N. kim, czym
Ms.(o, w, na) kim, czym

Równie prosta jest odmiana zaimków osobowych ja, ty, my, wy:


M. ja ty my wy
D. mnie ciebie, cię nas was
C. mnie, mi tobie, ci nam wam
B. mnie ciebie, cię nas was
N. mną tobą nami wami
Ms. mnie tobie nas was



W odmianie tych zaimków również występują formy dłuższe i krótsze. Stosujemy je tak samo jak omówione wcześniej dłuższe i krótsze formy zaimka on - dłuższe na początku zdania i pod akcentem wyrazowym, krótsze w pozostałych wypadkach, np.:

Mnie się to nie podoba. Nie podoba mi się to.
Wolę tobie to dać, a nie Ani.


Najdziwniejszy z zaimków rzeczownych (a może i zaimków w ogóle) jest zaimek zwrotny. Odmienia się on podobnie jak zaimek ty, ale nie ma formy mianownika:

M. -
D. siebie
C. sobie
B. siebie, się
N. sobą
Ms. sobie
Spośród dwu równoległych form biernika dłuższej używamy na początku zdania, pod akcentem wyrazowym i po przyimku.

Odmiana zaimków liczebnych


Tu zupełnie nie powinieneś mieć problemu, spójrz tylko na kilka przykładów:

Widzę tylu zawodników.
Widzę tyle koleżanek.
Z iloma kolegami dzieliłeś pokój na wycieczce?
Ile dni zostało do wakacji?