+ Pokaż spis treści

Wiosna ludów w Europie


Schyłek lat czterdziestych przyniósł Europie kryzys ekonomiczny, wezbranie fali dążeń narodowych i politycznych, pogłębienie wrogości do "żandarmów" strzegących skostniałych struktur ustrojowych. W efekcie od wczesnej wiosny 1848 r. do późnej jesieni 1849 r. przez niemal cały kontynent przetoczyła się fala gwałtownych wystąpień społeczeństw. W poszczególnych państwach przybrały one rozmaity charakter. Z grubsza wspólne dla całej Europy było natomiast tempo wystąpień i ich przebieg.

Periodyzacja Wiosny Ludów

Pierwsza faza rewolty to czas od lutego/marca 1848 do późnej wiosny tego roku (maj/czerwiec). Gwałtowne zamieszki władze z początku usiłowały stłumić przy użyciu wojska. Następnie, przerażone rozmiarami buntu, lękliwie godziły się na realizację zgłaszanych żądań.

Drugi etap przypadł na okres pomiędzy późną wiosną a jesienią (wrzesień/październik 1848). Podjęty został wówczas dialog pomiędzy monarchami a kręgami umiarkowanymi, głównie burżuazją. Jej przedstawiciele nie zamierzali wspierać radykalnych postulatów zrewoltowanej ulicy. Godzili się za to na ograniczone reformy zwiększające wpływ tego środowiska na władzę. Zadawalały ich obietnice nadania konstytucji, rozszerzenia praw wyborczych, zwiększenia kompetencji parlamentów. Niejednokrotnie na tym etapie Wiosny Ludów dochodziło do współdziałania rządów i burżuazji w tłumieniu wystąpień niezadowolonych robotników.

Kres wolnościowej euforii przyniosło nadejście zimy 1848/1849 r. Z różnym natężeniem rozpoczęto poskramianie społecznych oczekiwań. Monarchowie zazwyczaj wycofywali się nawet z bardzo powściągliwych obietnic składanych w drugim etapie Wiosny Ludów. Poza nielicznymi wyjątkami kraje Europy powracały do realiów sprzed 1848 r.

Główne płaszczyzny wydarzeń Wiosny Ludów

W okresie 1848-1849 najpowszechniej zgłaszane były hasła natury politycznej - reforma ustroju, zniesienia absolutyzmu, nadanie konstytucji. Wznoszono je w krajach cieszących się suwerennością: Francji, Austrii, Prusach, państwach włoskich. Towarzyszyły im wystąpienia o charakterze społecznym. Poprawy swego położenia domagali się chłopi, zwłaszcza ci nie uwłaszczeni, oraz robotnicy i miejska biedota - środowiska, którym rozwój stosunków kapitalistycznych przyniósł pogorszenie warunków egzystencji. Wszędzie aktywność tych warstw stanowiła siłę napędową rewolucji i decydowała o jej radykalnym charakterze, zwłaszcza w pierwszym etapie.

Narody pozbawione suwerenności podejmowały starania o jej przywrócenie. Zbrojną walkę o niepodległość rozpoczęli przeciw Austriakom Węgrzy oraz Włosi. Ci ostatni, podobnie jak i Niemcy, podjęli dążenia zjednoczeniowe. Polacy w zaborze pruskim i austriackim żądali autonomii. Znacznemu ożywieniu uległa aktywność narodowa Czechów, Słowaków, Chorwatów. Zupełnie słusznie nazywa się więc lata 1848-1849 Wiosną Narodów.

Wiosna Ludów we Francji

Dla całego kontynentu hasłem do działania były wystąpienia Paryżan w lutym 1848 r. Ludwik Filip ogłosił abdykację, proklamowano republikę, wprowadzono powszechne prawo wyborcze, podjęto prace nad poprawą położenia robotników. Już w maju i czerwcu władze wyłonione przez Konstytuantę rozpoczęły krwawe tłumienie robotniczych wystąpień. W listopadzie 1848 uchwalona została konstytucja przyznająca rozległą władzę wyłanianemu w wyborach powszechnych prezydentowi. Urząd ten , odnosząc wspaniałe zwycięstwo, objął w grudniu 1848 r. bratanek Napoleona - Ludwik Napoleon Bonaparte. Nowy szef państwa, po serii antydemokratycznych posunięć, dokonał w końcu 1851 r. zamachu stanu, a w grudniu 1852 - jako Napoleon III przyjął tytuł cesarski.

Wiosna Ludów w państwach niemieckich

Za przykładem Francuzów poszli Wiedeńczycy i Berlińczycy. W obu stolicach w marcu doszło do starć z woj-skiem. Zarówno cesarz Ferdynand I, jak i król Fryderyk Wilhelm IV obiecali reformy i nadanie konstytucji. W Austrii, po uchwaleniu przez parlament uwłaszczenia chłopów (lipiec 1848 r.), doszło w październiku do wystą-pień robotniczych w Wiedniu. Zostały one brutalnie stłumione po kilkutygodniowych walkach. Zmianę kursu symbolizowało przejęcie tronu przez osiemnastoletniego Franciszka Józefa. Oktrojowana przezeń w marcu 1849 r. konstytucja zniesiona została już w roku 1851.

Nieco lepiej powiodło się Prusakom. Wprawdzie obradujące od maja 1848 r. Zgromadzenie Narodowe nie zdołało niczego osiągnąć, a w końcu zostało rozwiązane, to jednak utrzymana została w mocy nadana 5 grudnia 1848 r. przez króla konstytucja.

Wydarzenia w Austrii i Prusach były tłem dla starań o zjednoczenie Niemiec. Ścierały się ze sobą dwie koncep-cje, z których jedna główną rolę w tym procesie przeznaczała Prusom ("Małe Niemcy"), a druga - Austrii ("Wielkie Niemcy"). Arenę nie kończących się dyskusji na ten temat stanowiły obrady tzw. parlamentu frankfurckiego (kwiecień 1848 - czerwiec 1849). Zebrani we Frankfurcie deputowani opowiedzieli się za pierwszym wariantem budowania jednolitego państwa, uchwalili jego konstytucję, a koronę cesarską powierzyli królowi Prus. Ten jednak odrzucił złożoną mu propozycję, jako naruszającą prawa pozostałych władców niemieckich.

Niemałą aktywność na obszarach państw niemieckich wykazywali również przedstawiciele innych narodów. Swych aspiracji bronili Polacy na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego i w Galicji. Chorwaci, pod wodzą Josipa Jelačica zbrojnie wystąpili przeciwko krępującym ich dążenia Węgrom. W czerwcu 1848 r. obradował zjazd słowiański w Pradze, który jednak zakończył się wraz ze stłumieniem pięciodniowego powstania mieszkańców czeskiej stolicy.

Wiosna Ludów na ziemiach włoskich

Gdy władcy niepodległych państw Półwyspu Apenińskiego (Królestwa Obojga Sycylii, Państwa Kościelnego, Sardynii), przerażeni wybuchem manifestacji w marcu 1848 r., nadawali swym poddanym konstytucje, wrzenie ogarnęło północne Włochy. W pozostających pod panowaniem Habsburgów Lombardii i Wenecji doszło do antyaustriackich zamieszek. Wsparcia powstańcom próbował udzielić Karol Albert, który jednak poniósł klęskę pod Custozzą w lipcu 1848 r.
Porażka ta skłoniła króla Ferdynanda II i papieża Piusa IX do podjęcia próby stłumienia rewolucji w swoich państwach. Odpowiedź stanowiła fala nowych wystąpień w południowych i środkowych Włoszech na przełomie 1848/1849 r.. Papież musiał uciekać z Rzymu, gdzie proklamowano republikę. Siły rewolucji sprawowały także władzę w Toskanii, Wenecji i na Sycylii. W tej sytuacji Karol Albert jeszcze raz zdecydował się na wystąpienie przeciwko Austrii. Wojska sardyńskie poniosły sromotną klęskę pod Novarą w marcu 1849 r. Do sierpnia 1849 r. stłumione zostały ogniska buntu na Sycylii, w Wenecji, w Rzymie. Papieżowi jego tron przywróciła ekspedycja wojsk francuskich. Likwidację Królestwa Sardynii przez Austriaków udaremniła abdykacja dotychczasowego króla na rzecz syna - Wiktora Emanuela. Monarcha ten, jako jedyny władca włoski utrzymał w mocy liberalną konstytucję z 1848 r.

Wiosna Ludów na Węgrzech

W marcu 1848 r. cesarz Ferdynand uległ presji węgierskich liberałów i zgodził się na utworzenie samodzielnego rządu na Węgrzech. Korzystając z rozległej autonomii, parlament w Peszcie rozpoczął reformowanie państwa ("ustawy marcowe"). Jesienią 1848 r. nowy cesarz - Franciszek Józef rozpoczął przygotowania do uśmierzenia węgierskiego ruchu narodowego. W odpowiedzi we wrześniu 1848 r. powołany został Komitet Obrony Narodo-wej z Lajosem Kossuthem na czele. Pod koniec roku wojska austriackie rozpoczęły ofensywę. Gdy w marcu 1849 r. ogłoszono w Wiedniu zniesienie odrębności Węgier, parlament węgierski zdetronizował Habsburgów i zadeklarował niepodległość (14 kwietnia). Wobec trudności ze stłumieniem powstania, Austriacy zwrócili się o pomoc do Rosji. Armia Paskiewicza pomiędzy majem a sierpniem 1849 r. zdławiła opór Madziarów. Maka-bryczne represje, jakie potem nastąpiły, były już jednak dziełem wojsk austriackich.

Wiosna Ludów lub Narodów nie spowodowała trwałych zmian na europejskiej scenie. Na realizację swych dążeń Europejczycy musieli jeszcze poczekać.