+ Pokaż spis treści

Wiosna Ludów na ziemiach polskich


Ogólnoeuropejskie zjawisko, jakie stanowiła Wiosna Ludów, odbiło się na ziemiach polskich stosunkowo słabym echem. W Wielkim Księstwie Poznańskim i Galicji zdobyto się na postulowanie autonomii, a walki w obronie narodowych dążeń prowadzono na niewielką skalę. Ograniczona aktywność Polaków wynikała z doświadczeń dopiero co stłumionych wystąpień roku 1846 - pamiętano sprawność pruskiej policji i okrucieństwo Austriaków. W zaborze rosyjskim rozwinięcie jakiejkolwiek działalności nie było możliwe wskutek trwającej od upadku Po-wstania Listopadowego "nocy paskiewiczowskiej".

Wiosna Ludów w zaborze pruskim

Pomimo udaremnienia przez policję pruską próby powstania w 1846 r., w Wielkim Księstwie Poznańskim utrzy-mywał się stan napięcia politycznego. Kryzys gospodarczy wzbudzał niezadowolenie wśród chłopów, podtrzy-mywane przez agitację ocalałych z wcześniejszych aresztowań spiskowców. Rewolucje w Paryżu i Berlinie przy-czyniły się do rozszerzenia tej działalności.
20 marca zawiązany został w Poznaniu Komitet Narodowy, którego delegacja - przybywszy do Berlina - uzyskała od Fryderyka Wilhelma IV obietnicę utworzenia polskich oddziałów wojskowych i spolszczenia administracji. Program ten zaakceptowali również zwolnieni z więzienia działacze - w tym Ludwik Mierosławski i Karol Libelt. Niedawni zwolennicy otwartej walki o niepodległość liczyli na uzyskanie ustępstw i poprawę sytuacji narodu na drodze legalnej. Rachuby te wynikały z nadziei na wybuch wojny, którą wszcząć miałaby mikołajewska Rosja, nie godząca się na zjednoczenie Niemiec i liberalne reformy wymuszone przez Wiosnę Ludów. Ponieważ takiego konfliktu obawiały się również władze pruskie, toteż reprezentujący je generał Willisen zawarł 11 kwietnia porozumienie w Jarosławcu z przedstawicielami Komitetu. Powtarzało ono obietnice dane wcześniej przez króla.
Prusacy godzili się na istnienie czterech polskich obozów wojskowych liczących łącznie 3 tys. żołnierzy, pod dowództwem Mierosławskiego. Drugie tyle ochotników, spośród wcześniej przyjętych do szeregów, musiało zostać odesłane do domów. Wywoływało to rozgoryczenie zwolenników rychłego wszczęcia walki. Jednocześnie okazało się, że władze - mając na względzie nastroje niemieckiej opinii publicznej - skłonne są do oddania pol-skiej administracji jedynie kilku powiatów. W trzeciej dekadzie kwietnia wojsko rozpoczęło likwidację polskich komitetów lokalnych i obozów. Poznański Komitet Narodowy rozwiązał się sam już pod koniec kwietnia. 29 kwietnia rozpędzono obóz w Książu. Wprawdzie Prusacy ponieśli dwie porażki pod Miłosławiem i Sokołowem, jednak oddziały Mierosławskiego rozpierzchły się w pierwszej dekadzie maja.
Polski ruch zbrojny upadł i nigdy już pod zaborem pruskim w epoce rozbiorowej się nie odrodził. Mieszkańcy tej dzielnicy skoncentrowali się na pracy legalnej, mającej na celu wzmacnianie polskiej kondycji gospodarczej, budzenie świadomości narodowej i utrzymanie pozycji w administracji. W latach 1848 - 1852 na niwie tej pro-wadziła działalność Liga Polska. Po jej zlikwidowaniu jedynym już forum jawnej aktywności politycznej było Koło Polskie w parlamencie pruskim. Stwarzało ono pewną możliwość obrony polskich interesów na drodze konstytucyjnej.
Do najpoważniejszych konsekwencji Wiosny Ludów na ziemiach zaboru pruskiego należy ostateczne zakończenie procesu uwłaszczenia chłopów oraz pobudzenie odrodzenia narodowego na Śląsku, Pomorzu, Warmii i Mazu-rach. Należy również zauważyć zapoczątkowanie głębokiego antagonizmu polsko-niemieckiego, wynikającego z uświadomienia sobie przez oba narody dzielącej je różnicy interesów.

Wiosna Ludów w Galicji

Pomne doświadczeń roku 1846 społeczeństwo polskie w zaborze austriackim nie było skłonne do zdecydowanych działań politycznych. Pamięć "rabacji" uniemożliwiała podjęcie współpracy przez szlachtę i włościan. Jedynie liberalna inteligencja odpowiedziała na wybuch rewolucji w Wiedniu. Zawiązano Komitet Narodowy w Krakowie. Lwowscy liberałowie (Franciszek Smolka, Florian Ziemiałkowski) napisali 19 marca adres do cesarza. Postulaty spolszczenia szkół i urzędów, zwołania sejmu oraz uwłaszczenia chłopów, poparte przez społeczeństwo, przedstawiono 6 kwietnia Ferdynandowi I. Władze zgodziły się na działalność polskich organizacji i stworzenie Gwardii Narodowej. Politykom polskim zabrakło jednak energii do podjęcia dalej idących inicjatyw w imię odzyskania niepodległości, czy choćby poszerzenia odrębności Galicji. Wykazali oni również bierność w sprawie włościańskiej. Sytuację tę wykorzystali Austriacy. Gubernator Franz Stadion, nie czekając na zgodę Wiednia, ogłosił 22 kwietnia uwłaszczenie chłopów za odszkodowaniem, wypłacanym ziemianom przez państwo i z zachowaniem serwitutów. Skutecznie odciągnęło to chłopów od ruchu narodowego.
26 kwietnia, po ostrzale artyleryjskim, doprowadzono do kapitulacji ruchu narodowego w Krakowie. Dłużej trwała likwidacja polskiej aktywności na terenie Lwowa. !3 kwietnia zawiązano tam Radę Narodową. Jej dzia-łalność paraliżowała jednak ukraińska Główna Rada Ruska ("świętojurcy"). Powstała ona z inspiracji władz austriackich i domagała się podziału Galicji na część polską i ukraińską. 2 listopada Lwów podzielił los Krako-wa. Bombardowanie zmusiło miasto do poddania się władzom. Zlikwidowano Gwardię Narodową , polskie sto-warzyszenia i większość gazet. Sytuacja polityczna w Galicji powróciła do stanu sprzed Wiosny Ludów. Zabór austriacki na następne kilkanaście lat stał się terenem silnego ucisku narodowego.
Najpoważniejszymi konsekwencjami roku 1848 na ziemiach pozostających we władaniu Habsburgów było prze-prowadzenie uwłaszczenia i narodziny konfliktu polsko-ukraińskiego. Obie te okoliczności stały się przekleń-stwem zaboru austriackiego. Wieś charakteryzowało ogromne ubóstwo, wynikające ze znacznego rozdrobnienia gospodarstw chłopskich, oraz nieustanny konflikt chłopów z dworem o serwituty. Natomiast rozwijająca się od lat czterdziestych działalność Ukraińców utrudniała Polakom domaganie się od Wiednia poszerzenia swobód narodowych w Galicji.

Polacy w Wiośnie Ludów na terenie Europy

Wystąpienia rewolucyjne budziły nadzieję na przeistoczenie się w powszechną wojnę przeciwko politycznemu i narodowemu zniewoleniu społeczeństw Europy. Stąd też polscy emigranci aktywnie włączali się do walk w róż-nych częściach kontynentu, licząc na przybliżenie odzyskania niepodległości Polski.
Adam Mickiewicz stworzył legion polski, biorący udział w walkach na terenie Włoch w latach 1848-1849. Gene-rałowie Wojciech Chrzanowski i Ludwik Mierosławski dowodzili oddziałami włoskimi walczącymi z Austriaka-mi. Polacy wzięli także udział w starciach na terenie Saksonii i Badenii. Józef Bem jesienią 1848 r. odegrał wybitną rolę w obronie zrewoltowanego Wiednia. Następnie przedostał się na Węgry, gdzie - obok generała Dembińskiego - zasłynął jako jeden z najlepszych dowódców. W szeregach armii węgierskiej walczyły ponadto tysiące przybyłych z ziem polskich ochotników. Pomimo klęski Wiosny Ludów, aktywny w niej udział Polaków ponownie przypomniał Europie o istnieniu sprawy polskiej. Dla sytuacji narodu pod zaborami, jak też i dla pol-skiej emigracji nic konkretnego jednak z tego faktu nie wynikło.