+ Pokaż spis treści

Wierzenia Rzymian


1.
   Najdawniejsze wierzenia rzymskie charakteryzowały się konkretnością, praktycznością i... bezosobowością. Rzymianin modlił się: "Czy jesteś bogiem, czy boginią...", aby uniknąć, fatalnej w skutkach, pomyłki. Każda czynność, nawet najdrobniejsza, miała swoje bóstwo.

Rzymianie byli przede wszystkim rolnikami, stąd duże znaczenie miał kult związany z wegetacją i siłami natury. W Grecji całość spraw rolnictwa i urodzaju uosabiała Demeter - w Rzymie Ceres, utożsamiana później z Demeter, która była pierwotnie tylko boginią powodującą wzrost zboża i urodzaj. Grek wyobrażał sobie Demeter jako kobietę - Rzymianin "widział" Ceres w dojrzewaniu rosnącego zboża. Samo zboże w różnych fazach rozwoju podlegało władzy innych bogów, m.in. Saturna i Flory.

Szczególną rolę, obok bóstw rolniczych, odgrywała grupa bogów opiekujących się domem: Many (duchy przodków), Lary (opiekunowie chaty) i Penaty (bóstwa spiżarni). Oddawano im w ofierze zawsze część spożywanego posiłku. Rzymianie wierzyli, że w każdym człowieku żyje element boski, jego Geniusz. W związku z tym bardzo uroczyście obchodzono urodziny - święto Geniusza, który rodził się i umierał razem z człowiekiem. Wyobrażano sobie, że również grupy ludzi miały swoich Geniuszy, np. Geniusz ludu rzymskiego, miasta itp.

Świątynia rzymskaBóstwa czczono wśród przyrody, co najwyżej wznoszono ołtarze w domu i tam składano ofiary. Pod wpływem etruskim wykształciły się formy kultu publicznego oraz zaczęto budować świątynie. Na wzór etruski Rzymianie zaczęli czcić trójcę bóstw: Jowisza, Junonę i Minerwę. Rozpowszechnił się kult Marsa jako boga wojny (jednocześnie był stróżem pól i urodzaju, jego ulubionym zwierzęciem był wilk), ogólnorzymskie znaczenie uzyskała Westa - bogini domowego ogniska (jej kapłankami były westalki, które minimum 30 lat strzegły świętego ognia Westy w jej świątyni, składały śluby czystości, ale były również wróżbitkami, cieszyły się powszechnym szacunkiem i miały szereg przywilejów). Szczególnym bogiem był Janus - o dwóch twarzach, bóg początku i przejść (jego opiece podlegały bramy i mosty, wrota jego świątyni otwierano w czasie wojny i zamykano, gdy panował pokój).

W pojęciu innych ludów Rzymianie uchodzili za bardzo pobożnych. Ich stosunek do bogów był poważny i bardzo praktyczny. Pobożność opierała się jakby na dwustronnej umowie: "daję ci, abyś mi dał".

2.   Religia rzymska miała bardzo rozwinięty rytuał. W czasie wszelkich obrzędów wygłaszano ustalone formuły, w których nie wolno było się pomylić, nawet w najdrobniejszym szczególe. Obraza boga mogła mieć katastrofalne skutki. Wszystkim czynnościom urzędowym towarzyszyły wróżby, zwłaszcza z lotu lub sposobu zachowania się ptaków (auspicja - stąd powstał zwrot: "czynić coś pod auspicjami", czyli pod opieką ..., patronatem ...) i z wnętrzności zwierząt ofiarnych. Znaki wróżebne mógł interpretować tylko urzędnik mający imperium, czyli dyktator, konsul lub pretor.

Rzym nie miał nigdy właściwego stanu kapłańskiego. Kapłanami byli obywatele rzymscy. Kolegia kapłańskie miały charakter zbliżony do urzędów - większość stanowisk była obsadzana drogą wyborów. Chroniły interesy państwa, stały na straży form życia religijnego i wszystkich jego przepisów. I tak augurowie prowadzili obserwacje nieba i lotu ptaków. Pierwotnie wróżyli z lotu orłów i sępów. Potem hodowano kury i wróżono przede wszystkim z "łapczywości" jedzenia - im chciwiej jadły, tym lepszy znak. Bez udziału augurów nie można było objąć władzy wojskowej. Ważną rolę spełniali kapłani nazywani fetiales. Uczestniczyli oni przy rozpoczynaniu wojny i zawieraniu przymierza. Istotnym punktem wypowiedzenia wojny był rzut włócznią na teren nieprzyjaciela. Gdy państwo się rozrosło - zakupiono w Rzymie kawałek gruntu przy świątyni Bellony, stał się on "terenem nieprzyjacielskim" i w niego wbijano włócznię. Inne kolegia kapłańskie m.in. decydowały o konieczności wprowadzenia w Rzymie nowego kultu, nadzorowały urodzaj, itd.

 

Kolegium kapłańskie Obrzędy kultowe
Pontyfików dozorowali budowę mostu palowego, układali kalendarz, czuwali nad czystością religii.  Na czele kolegium stał Ponifex Maximus, który był najwyższym kapłanem rzymskim.
 
Augurów
 
wyjaśniali znaki, za pomocą których bóstwa objawiały swe życzenia: lot ptaków, urodzenie się potworów, gromy i błyskawice
 
Haruspików
 
odczytywali wolę niebian z wyglądu i kształtu zwierząt ofiarnych
 
Arwalów
 
oczyszczali pola z mocy złych duchów
 
Fecjałów
 
reprezentowali lud rzymski przy wypowiadaniu wojen i zawieraniu sojuszy i pokojów
 
Flaminów
 
kapłani ofiarni poszczególnych bóstw
 


Religia rzymska miała także kapłanki - Westalki, które minimum 30 lat strzegły świętego ognia Westy w jej świątyni, składały śluby czystości, ale były również wróżbitkami, cieszyły się powszechnym szacunkiem i miały szereg przywilejów. Westalkami zostawały dziewczynki w wieku 6-10 lat ze znakomitych rodów patrycjuszowskich. Składały one śluby czystości. Za niedopilnowanie ognia karane były chłostą, a za złamanie ślubu czystości były skazywane na śmierć głodową przez zamurowanie żywcem.

3.   Religię rzymską cechowała specyficzna "gościnność". W czasie wojny Rzymianie modlili się do bóstw nieprzyjacielskich, aby opuściły wrogie miasto i zamieszkały w Rzymie, gdzie będzie im lepiej. Takie podejście zmieniało wierzenia i umożliwiało napływ nowych kultów.
      Od V w. p.n.e. datuje się wpływ religii greckiej, a zwłaszcza kult Apolla i Herkulesa (grecki Herakles). Jednak gwałtowna hellenizacja zaczęła się dopiero w czasie wojen punickich.

 

Imię greckie
 
Zakres władzy, działań, opieka
 
Atrybuty
 
Odpowiednik w Rzymie
 
Zeus
 
Władza (np. królów), porządek prawny, zjawiska meteorologiczne, opiekun państwa rzymskiego
 
Piorun
 
Jupiter (Jowisz)
 
Hera
 
Małżeństwo, położnice, niemowlęta
 
Paw, bocian, owoc granatu, krowa
 
Junona
 
Posejdon
 
Chmury, deszcz, wody, opiekun koni i wyścigów
 
Trójząb
 
Neptun
 
Demeter
 
Zasiewy, zboże, rodzina, płodność, ład
 
Kłos zboża, pochodnia
 
Ceres
 
Hestia
 
Ognisko domowe, życie rodzinne
 
Berło, patera, róg obfitości
 
Westa
 
Hades
 
Świat zmarłych, bogactwo
 
Klucze i berło, róg obfitości
 
Pluton
 
Apollo
 
Słońce, medycyna, sztuka, nauka, gwałtowna śmierć
 
Wieniec laurowy, lira, łuk
 
Apollo
 
Artemida
 
Bogini Księżyca, narodzin i łowów
 
Łuk i strzały
 
Diana
 
Atena
 
Mądrość, wojna, rękodzieło, sztuka i literatura

 

Hełm i włócznia, oliwka, sowa

 

Minerwa

 

Hefajstos

 

Ogień, pożary, kowalstwo i inne rzemiosła metalurgiczne

 

Młot i obcęgi

 

Wulkan

 

Afrodyta

 

Miłość, płodność, piękno, bogini wiosny i roślinności

 

Delfin, łabędź

 

Wenus

 

Hermes

 

Kupcy, bóg handlu i zysku

 

Kapelusz, skrzydlate sandały

 

Merkury

 

Ares

 

Wojna, patron pór roku, zwłaszcza wiosny, opiekun Rzymu

 

Miecz

 

Mars

 

Dionizos

 

Wino, teatr

 

Skóra pantery na ramionach

 

Bachus

 

Asklepios

 

Medycyna, uzdrowienia

 

Wąż oplatający laskę podróżną

 

Eskulap

 

Kronos

 

Kojarzony ze złotym wiekiem ludzkości i dobrymi rządami, bóg rolnictwa i zasiewów

 

Sierp

 

Saturn

 



Rzym podbijając nowe tereny wchłaniał również wierzenia ich mieszkańców. Zwłaszcza w II w. zaczęły rozprzestrzeniać kulty wschodnie.


 

Bóstwo
 
Pochodzenie
 
Uwagi
 
Kybele
 
Azja Mniejsza (Frygia)
 
Frygijska "Wielka Macierz", identyfikowana przez Greków z Artemidą lub Reą. Popularny był cykl mitów związanych z odrodzeniem ukochanego Kybele - Attisa.
 
Mitra
 
Iran
 
Drugorzędne bóstwo irańskie, po zapożyczeniach z innych religii czczony jako bóg światła i Słońca, szczególnie przez żołnierzy. Przez pewien czas mitraizm rywalizował z chrześcijaństwem.
 
Izyda
 
Egipt
 
Popularny był cykl mitów związany ze śmiercią i odrodzeniem męża Izydy - Ozyrysa.
 
Bellona
 
Azja Mniejsza (Kapadocja)
 
Bogini wojny, jej kapłani biegając w "świętym" szale po świątyni zadawali sobie rany - nazywano ich fanatici - stąd pochodzi słowo "fanatyzm"
 



4.   Zmiany, jakie następowały w religijności Rzymian szły w kierunku pogłębienia wierzeń, nadania im bardziej uniwersalnego charakteru, wytworzenia silniejszych więzi uczuciowych między bogiem a jego wyznawcą. Dotyczyły one w zasadniczym stopniu kultu publicznego. Jowisz przestał być bogiem rzymskiego Kapitolu, ale zaczął patronować całemu Imperium. Rozwijał się kult osoby cesarza. Ogół mieszkańców cesarstwa składał ofiary pod pomnikiem imperatora. Był to, co prawda, raczej dowód lojalności państwowej, spełniany niezależnie od przekonań religijnych - stanowił ważny czynnik integrujący ludy Imperium Romanum.
Poszukiwanie religii uniwersalnej sprawiło, że wielu wyznawców, zwłaszcza wśród żołnierzy, znalazł czczony jako bóg Słońca Mitra. Jednak coraz więcej wiernych wśród różnych grup społecznych zaczęło mieć chrześcijaństwo.