+ Pokaż spis treści

Wierzenia Rzymian

Wierzenia Rzymian


Apollo1.   Najdawniejsze wierzenia rzymskie charakteryzowały się konkretnością. Każda czynność, nawet najdrobniejsza, miała swoje bóstwo. W pojęciu innych ludów Rzymianie uchodzili za bardzo pobożnych.
Rzymianie byli przede wszystkim rolnikami, stąd duże znaczenie miał kult związany z wegetacją i siłami natury. Całość spraw rolnictwa i urodzaju uosabiała Ceres, która była pierwotnie tylko boginią powodującą wzrost zboża i urodzaj (Rzymianin "widział" Ceres w dojrzewaniu rosnącego zboża).
Szczególną rolę, obok bóstw rolniczych, odgrywała grupa bogów opiekujących się domem: Many (duchy przodków), Lary (opiekunowie chaty) i Penaty (bóstwa spiżarni). Oddawano im w ofierze zawsze część spożywanego posiłku.
Na wzór etruski Rzymianie zaczęli czcić trójcę bóstw: Jowisza, Junonę i Minerwę. Rozpowszechnił się kult Marsa jako boga wojny (jednocześnie był stróżem pól i urodzaju, jego ulubionym zwierzęciem był wilk), ogólnorzymskie znaczenie uzyskała Westa - bogini domowego ogniska. Szczególnym bogiem był Janus - o dwóch twarzach, bóg początku i przejść (jego opiece podlegały bramy i mosty, wrota jego świątyni otwierano w czasie wojny i zamykano, gdy panował pokój).
Bóstwa początkowo czczono wśród przyrody, co najwyżej wznoszono ołtarze w domu i tam składano ofiary. Pod wpływem etruskim wykształciły się formy kultu publicznego oraz zaczęto budować świątynie.

Mars2.   Religia rzymska miała bardzo rozwinięty rytuał. W czasie wszelkich obrzędów wygłaszano ustalone formuły, w których nie wolno było się pomylić, nawet w najdrobniejszym szczególe. Obraza boga mogła mieć katastrofalne skutki. Wszystkim czynnościom urzędowym towarzyszyły wróżby, zwłaszcza z lotu lub sposobu zachowania się ptaków (auspicja - stąd powstał zwrot: "czynić coś pod auspicjami", czyli pod opieką ..., patronatem ...) i z wnętrzności zwierząt ofiarnych. Znaki wróżebne mógł interpretować tylko urzędnik mający imperium, czyli dyktator, konsul lub pretor.
Rzym nie miał nigdy właściwego stanu kapłańskiego. Kapłanami byli obywatele rzymscy. Kolegia kapłańskie miały charakter zbliżony do urzędów - większość stanowisk była obsadzana drogą wyborów. Chroniły interesy państwa, stały na straży form życia religijnego i wszystkich jego przepisów. I tak augurowie prowadzili obserwacje nieba i lotu ptaków. Pierwotnie wróżyli z lotu orłów i sępów. Potem hodowano kury i wróżono przede wszystkim z "łapczywości" jedzenia - im chciwiej jadły, tym lepszy znak. Bez udziału augurów nie można było objąć władzy wojskowej. Ważną rolę spełniali kapłani nazywani fetiales. Uczestniczyli oni przy rozpoczynaniu wojny i zawieraniu przymierza. Istotnym punktem wypowiedzenia wojny był rzut włócznią na teren nieprzyjaciela. Gdy państwo się rozrosło - zakupiono w Rzymie kawałek gruntu przy świątyni Bellony, stał się on "terenem nieprzyjacielskim" i w niego wbijano włócznię. Inne kolegia kapłańskie m.in. decydowały o konieczności wprowadzenia w Rzymie nowego kultu, nadzorowały urodzaj, itd.
Religia rzymska miała także kapłanki - Westalki, które minimum 30 lat strzegły świętego ognia Westy w jej świątyni, składały śluby czystości, ale były również wróżbitkami, cieszyły się powszechnym szacunkiem i miały szereg przywilejów.

3.   Religię rzymską cechowała specyficzna "gościnność". W czasie wojny Rzymianie modlili się do bóstw nieprzyjacielskich, aby opuściły wrogie miasto i zamieszkały w Rzymie, gdzie będzie im lepiej. Takie podejście zmieniało wierzenia i umożliwiało napływ nowych kultów.
Od V w. p.n.e. datuje się wpływ religii greckiej, a zwłaszcza kult Apolla i Herkulesa (grecki Herakles). Jednak gwałtowna hellenizacja zaczęła się dopiero w czasie wojen punickich.

Imię greckie Odpowiednik w Rzymie Zakres władzy, działań, opieka
Zeus Jupiter (Jowisz) Władza (np. królów), porządek prawny, zjawiska meteorologiczne, opiekun państwa rzymskiego
Hera Junona Małżeństwo, położnice, niemowlęta
Posejdon Neptun Chmury, deszcz, wody, opiekun koni i wyścigów
Demeter Ceres Zasiewy, zboże, rodzina, płodność, ład
Hestia Westa Ognisko domowe, życie rodzinne
Hades Pluton Świat zmarłych, bogactwo
Apollo Apollo Słońce, medycyna, sztuka, nauka, gwałtowna śmierć
Artemida Diana Bogini Księżyca, narodzin i łowów
Atena Minerwa Mądrość, wojna, rękodzieło, sztuka i literatura
Hefajstos Wulkan Ogień, pożary, kowalstwo i inne rzemiosła metalurgiczne
Afrodyta Wenus Miłość, płodność, piękno, bogini wiosny i roślinności
Hermes Merkury Kupcy, bóg handlu i zysku
Ares Mars Wojna, patron pór roku, zwłaszcza wiosny, opiekun Rzymu
Dionizos Bachus Wino, teatr
Asklepios Eskulap Medycyna, uzdrowienia
Kronos Saturn Kojarzony ze złotym wiekiem ludzkości i dobrymi rządami, bóg rolnictwa i zasiewów


W II wieku zaczęły rozprzestrzeniać kulty wschodnie

Bóstwo Pochodzenie Uwagi
Mitra Iran Drugorzędne bóstwo irańskie, po zapożyczeniach z innych religii czczony, szczególnie przez żołnierzy, jako bóg światła i Słońca,. Przez pewien czas mitraizm rywalizował z chrześcijaństwem.
Izyda Egipt Popularny był zwłaszcza cykl mitów związany ze śmiercią i odrodzeniem męża Izydy - Ozyrysa.
Bellona Azja Mniejsza
(Kapadocja)
Bogini wojny, jej kapłani biegając w "świętym" szale po świątyni zadawali sobie rany - nazywano ich fanatici - stąd pochodzi słowo "fanatyzm".

Merkury4.   Zmiany, jakie następowały w religijności Rzymian szły w kierunku pogłębienia wierzeń, nadania im bardziej uniwersalnego charakteru, wytworzenia silniejszych więzi uczuciowych między bogiem a jego wyznawcą. Dotyczyły one w zasadniczym stopniu kultu publicznego. Jowisz przestał być bogiem rzymskiego Kapitolu, ale zaczął patronować całemu Imperium. Rozwijał się kult osoby cesarza. Ogół mieszkańców cesarstwa składał ofiary pod pomnikiem imperatora. Był to, co prawda, raczej dowód lojalności państwowej, spełniany niezależnie od przekonań religijnych - stanowił ważny czynnik integrujący ludy Imperium Romanum.
Poszukiwanie religii uniwersalnej sprawiło, że wielu wyznawców, zwłaszcza wśród żołnierzy, znalazł czczony jako bóg Słońca Mitra. Jednak coraz więcej wiernych wśród różnych grup społecznych zaczęło mieć chrześcijaństwo.

5. "Jakub zaś zrodził Józefa, męża Maryi, z której się narodził Jezus, zwany Chrystusem" (Mt. 1, 16)

Tym, który powołał w I w. do życia Kościół był Jezus Chrystus (Jezus [hebr. Joszua] - Chrystus [gr. Christos - pomazaniec] to odpowiednik hebr. Mesjasza). Po jego śmierci na krzyżu, za panowania Tyberiusza, z naukami, które głosił, wyruszyli jego uczniowie nazywani Apostołami. Początkowo chrześcijaństwo rozwijało się wśród Żydów, ale działalność Pawła z Tarsu sprawiła, że ogarniać zaczęło również ludzi pochodzenia nieżydowskiego (dodać należy, że zasługą Pawła była również organizacja gmin chrześcijańskich w Azji Mniejszej i Grecji, a jego "Listy" są ważnym elementem Biblii chrześcijańskiej). Początkowo występowało jako odmiana judaizmu, po zerwaniu z nim stało się uniwersalistyczną religią głoszącą odkupienie całej ludzkości, miłość, braterstwo i równość wszystkich ludzi - dzieci jednego Boga-Ojca - przeznaczonych do wiecznego życia dzięki łasce Chrystusa. To właśnie w stolicy rzymskiego Wschodu, Antiochii po raz pierwszy uczniów Jezusa nazwano chrześcijanami (gr. christianoi - zwolennicy Chrystusa).

6.   Chrześcijanie nie uczestniczyli w kulcie publicznym. Źle wyrażali się o pogańskich bóstwach. Nie oddawali czci cesarzowi. Wszystko to sprawiało, że byli postrzegani jako "burzyciele porządku", a zarazem prześladowani. Oskarżano ich o bezbożność, która miała prowadzić do złego traktowania Imperium przez bogów. Cesarz Neron wskazał ich jako sprawców wielkiego pożaru Rzymu, co zakończyło się wielkimi represjami.

"Mimo ludzkich wysiłków, mimo hojności cesarza czy modłów dla przebłagania bogów nie ustępowała niesława: wierzono, że pożar na rozkaz (cesarza) został wzniecony. A więc dla stłumienia pogłoski Neron postawił winowajców i karał najbardziej wyszukanymi kaźniami ludzi, których znienawidzonych z powodu ich zbrodni tłum nazywał chrześcijanami. (...) Naprzód więc zostali ujęci, którzy się przyznawali, potem za ich wskazówką ogromna rzesza ludzi, którym jednak nie tyle zbrodnię podpalenia, ile nienawiść rodzaju ludzkiego udowodniono. Do śmierci igraszkę przydano, że skórami dzikich zwierząt okryci ginęli przez psy rozszarpani, lub na krzyżu przybici, albo na stosie paleni; a gdy dzień się skończył na kształt nocnych pochodni płonęli. Neron na to widowisko oddał ogrody swoje i urządzał zabawy cyrkowe, wmieszany w tłum w stroju woźnicy lub na rydwanie stojąc."
(Tacyt, Roczniki, XV 44)

7.   W III w. zostały ogłoszone edyktami cesarzy prześladowania na bardzo szeroką skalę. Jednak krwawe i budzące grozę represje były mało skuteczne i wywoływały często reakcje odmienne od zamierzonych - Kościół chrześcijański zyskiwał nowych wyznawców.

"(Poganie) uważają, że przyczyną każdej ogólnej klęski, każdej masowej szkody są chrześcijanie. Jeśli Tyber zaleje miasto, jeśli Nil nie wyleje na role, jeśli przyjdzie zaćmienie Słońca, jeśli się zdarzy trzęsienie ziemi, głód, czy zaraza, zaraz wołają: >Lwom rzucić chrześcijan."
(Tertullian, Apolog. 40)

Prześladowania chrześcijan zrodziły kult męczenników. Uważano, że śmierć za wiarę otwierała drogę do raju, a męczennik uznawany był za świętego. Jego postępowanie stawało się wzorcem do naśladowania.

8.   Religia chrześcijańska przyciągała do siebie przedstawicieli różnych grup społecznych. Początkowo nazywana była religią niewolników i biedoty, później zaczęła gromadzić również przedstawicieli patrycjuszy rzymskich. Jednak długo pozostała wiarą ludzi z miast, gdyż wieś trzymała się tradycyjnych kultów i przyjęła chrześcijaństwo dopiero w V -VI w.
W 313 roku został w Mediolanie wydany kolejny edykt cesarski, który umożliwił chrześcijanom swobodę wyznania. Jeden z jego wystawców, cesarz Konstantyn I Wielki, stał się opiekunem i czynnym propagatorem tej religii; na łożu śmierci przyjął chrzest.

"Gdyśmy się szczęśliwie, ja, cesarz Konstantyn, jak również ja, cesarz Licyniusz, w Mediolanie zjechali i wszystko, co dotyczy dobra i bezpieczeństwa publicznego omawiali, uznaliśmy za konieczne między innymi zarządzeniami, zdaniem naszym dla wielu ludzi korzystnymi, wydać przede wszystkim i to, które do czci bóstwa się odnosi, a mianowicie chrześcijanom i wszystkim dać zupełną wolność wyznania religii, jaką kto zechce. W ten sposób bowiem bóstwo w swej niebieskiej siedzibie i dla nas i dla wszystkich, którzy naszej poddani są władzy, zjednać będzie można i usposobić łaskawie. Ze zbawiennych więc i słusznych powodów postanowiliśmy powziąć uchwałę, że nikomu nie można zabronić swobody decyzji, czy myśl swą skłoni do wyznania chrześcijańskiego, czy do innej religii, którą sam za najodpowiedniejszą dla siebie uzna, a to dlatego, by najwyższe bóstwo, któremu cześć według swobodnego przekonania oddajemy, mogło nam we wszystkich okolicznościach okazać zwykłą swą względność i przychylność."
(tzw. Edykt mediolański [za] Błaszczyk L.T., Rzym starożytny, Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 3, Warszawa 1964)

Jupiter9.   W 380 r. cesarz Teodozjusz wydał edykt zakazujący kultu pogańskiego w całym cesarstwie rzymskim.

"Nikomu w ogóle z jakiegokolwiek stanu (...) w żadnej bezwzględnie miejscowości, w żadnym miescie nie wolno składać krwawych ofiar (...) posągom nieżywym, lub też w głębi domu czcić Lara (...) Geniusza czy Penatów, zapalać ku ich czci światło, składać kadzidło lub zawieszać wieńce.
Jeśli ktokolwiek odważy się na złożenie krwawej ofiary lub szukanie wróżb z wnętrzności (...) poczytany będzie za winnego, jakby zbrodnię obrazy majestatu popełnił, każdemu będzie wolno go oskarżyć, a oskarżony ma otrzymać odpowiedni wyrok (...).
Jeśli zaś kto ludzką ręką stworzonym (...) posągom cześć będzie oddawał przez składanie kadzidła lub wstęgami obwiesiwszy drzewo, czy też wzniósłszy ołtarz wykonany z darni będzie usiłował czcić próżne majaki (...) ten jako winny obrazy religii będzie ukarany konfiskatą tego domu czy posiadłości, w której hołdował zabobonowi pogańskiemu (...) jeśli zostanie udowodnione, że miejsca te należały do ofiarującego (...)."

(Rozporządzenie cesarzy w sprawie pogan [za] T. Maresz, K. Juszczyk, Historia w tekstach źródłowych, t.1)

Chrześcijaństwo stało się religią państwową. Zamknęło się koło historii - z religii prześladowanej stało się prześladującą. Tylko Żydzi mieli prawo wyznawać swoją wiarę, chronieni przez cesarzy ze względów ekonomicznych. Mimo to byli wielokrotnie prześladowani przez gorliwych chrześcijan podburzających tłumy. Właśnie u schyłku starożytności dopełniła się izolacja Żydów od innych mieszkańców cesarstwa.

10.   Pierwsi chrześcijanie żyli w oczekiwaniu rzeczy ostatecznych i przyjścia Jezusa, w czystości moralnej, wspierając się wzajemnie, często praktykując wspólnotę majątkową. Na czele gmin chrześcijańskich stali prezbiterowie - starsi, wybierani spośród wiernych.