+ Pokaż spis treści

Wierzenia Hellenów

"Na początku świata był bezkształtny Chaos, przepastna, pusta przestrzeń bez granic, zatopiona w ciemności, magma bezdenna, kipiąca utajonymi mocami żywiołów. Pierwsza wyłoniła się z otchłani bytu Gaja, wszystko żywiąca, płodna Matka-Ziemia (...) praźródło wszelkiego życia (...). Od dna Ziemi (...) oddzielił się ponury Tartar, przeraźliwa kraina ciemności, oraz dzieci Chaosu, groźny Ereb-Mrok i Nyks, Noc czarna. (...) Ze związku tych bóstw ciemności narodziła się Jasność i Dzień biały, radość powstającego świata. Lecz i bóg śmierci, Tanatos czarnoskrzydły, przyszedł wówczas na świat, i jego brat Hypnos, Sen cichostopy, i Nemezis, surowa bogini zemsty, i Mojra, władnąca przeznaczeniem. Natenczas Gaja-Ziemia stworzyła Uranosa - niebo gwiaździste nad sobą, które odtąd otulało ją swą błękitną kopułą stając się siedzibą bogów szczęśliwych. Za czym góry wysokie wysklepiła potężna Ziemia i dała życie Morzu bezmiernemu, Pontosowi."

(W. Markowska, Mity Greków i Rzymian, Warszawa 1968, s.7)
 

1. Grecy wierzyli, że wszystkie zjawiska otaczającego ich świata podlegają władzy nieśmiertelnych bóstw. Z czasem przybrały konkretne postacie, dodatnie i ujemne cechy ludzkie, różne zakresy władzy i... niezwykłe życiorysy. Szukając odpowiedzi na wiele dręczących ich pytań (np. skąd się wzięli bogowie i ludzie, jakie były prapoczątki, jak powstał świat, dlaczego coś się wydarzyło) Helleni tworzyli o bogach i bohaterach legendy, zwane mitami. Wierzyli, że w dawnych czasach bogowie pojawiali się między ludźmi, brali udział w bitwach, ucztach, kochali śmiertelnych i płodzili z nimi dzieci (bohaterów - herosów, i bohaterki - heroiny: byli śmiertelni, ale zachowali coś z natury swoich boskich rodziców). Mity mówiły o wszystkim co należało wytłumaczyć, a co wydawało się niezrozumiałe. Mity żyły - każdy mógł przedstawić ich nową wersję, dodać nowe epizody. Dlatego nie powstała nigdy grecka "święta księga", która narzucałaby jednolity obraz bogów i wykład prawd religijnych. Grecy uważali, że wszystko, co się dzieje, zależy od decyzji ludzkich i boskich, np. za śmierć hoplity na polu walki odpowiada człowiek, który go ugodził włócznią, ale i bogowie, którzy do tego dopuścili. Każdy Hellen wiedział, że powinien składać ofiary i dary bóstwom, uczestniczyć w modlitwach i świętach na ich cześć, ale to co myślał o bogach było jego prywatną sprawą.

ZeusReligia była dla Hellenów jednym z najważniejszych elementów wspólnej tradycji. Żyjący w ten sam sposób, oddający cześć tym samym bogom Grecy traktowali siebie jako jeden naród, mimo że nie utworzyli jednego państwa.

  
"Tak więc Dzeus[1] został panem nieba i ziemi, a z nim rozpoczęła się nowa era dziejów świata. Nowy władca podzielił się rządami ze swymi boskimi braćmi, dla siebie zachowując władzę najwyższą na niebie. Posejdonowi przypadło morze, Hadesowi zaś Tartar, królestwo podziemne, nawet bogów lękiem przenikające. Ziemią mieli rządzić wspólnie, lecz pod zwierzchnictwem Dzeusowym. Również siostrom swoim wyznaczył zaszczytne urzędy i godności. Demeter została opiekunką złotego urodzaju i wszelkich plonów ziemi żyznej, Hestia miała strzec świętości ognisk domowych, Herę zaś, dostojną boginię o białych ramionach i oczach ogromnych (...) pojął Dzeus za małżonkę i posadził ją po swej prawicy na tronie niebios w swym olimpijskim pałacu, Olimp bowiem, świadka swych zwycięstw, obrał sobie za siedzibę."

(W. Markowska, op. cit., s.16)
 
2. Najwyższą, najbardziej niedostępną, a zarazem znajdującą się na pograniczu Hellady górą był Olimp. Na jego przez większą część roku ukrytym w chmurach szczycie mieszkać miała olimpijska rodzina bogów - rodzina wywodząca się od Zeusa. Bóstwa wyobrażano sobie jako podobne do ludzi (antropomorfizm), najczęściej wiecznie młode i piękne. Ale był bóg, który sprawiał, że wszystko co ludzi spotykało i otaczało stawało się bliższe, łatwiejsze do akceptacji. Hefajstos, boski kowal, był kaleką i lubił pracować. 
 

Imię bóstwa Pokrewieństwo Zakres władzy działań, opieka Atrybuty Sławne ośrodki kultu
Zeus* s. Kronosa i Rei, mąż Hery władza, porządek prawny, zjawiska meteorologiczne piorun Olimpia,Dodona
Hera* c. Kronosa i Rei, żona Zeusa małżeństwo, położnice, niemowlęta paw, bocian, owoc granatu, krowa Argos, Samos, Sparta
Posejdon* s. Kronosa i Rei, mąż Amfitryty wody, żegluga, trzęsienia ziemi, konie trójząb Peloponez, Sycylia
Demeter* c. Kronosa i Rei, matka Persefony zasiewy, zboże, rodzina, płodność, ład kłos zboża, pochodnia Delfy, Eleusis
Hestia c. Kronosa i Rei ognisko domowe brak m.in. Delfy
Hades s. Kronosa i Rei, mąż Persefony świat zmarłych, bogactwo klucze i berło, róg obfitości praktycznie brak
Apollo* s. Zeusa i Latony Słońce, medycyna, sztuka (przewodnik 9 muz), nauka, gwałtowna śmierć wieniec laurowy, lira, łuk Delos, Delfy
Artemida* c. Zeusa i Latony myślistwo, dzikie zwierzęta, blask księżyca, młodzież łuk i strzały Efez
Atena* c. Zeusa (urodzona z jego głowy) mądrość, wojna w słusznej sprawie, rękodzieło (m.in. garncarstwo) hełm i włócznia, oliwka, sowa Ateny
Hefajstos* s. Zeusa i Hery, mąż Afrodyty ogień, kowalstwo i inne rzemiosła młot i obcęgi Lemnos, Ateny
Afrodyta* c. Zeusa i Dione (urodzona z morskiej fali), żona Hefajstosa miłość, płodność, piękno delfin, łabądź Cypr, Korynt
Hermes* s. Zeusa i Mai droga, podróżnicy, kupcy, posłańcy, wynalazcy, złodzieje kapelusz, skrzydlate sandały Arkadia
Ares* s. Zeusa i Hery wojna krwawa i okrutna miecz praktycznie brak
Dionizos* s. Zeusa i Semele wino, teatr skóra pantery na ramionach Delfy, Ateny
Asklepios s. Apollona i nimfy Koronis medycyna, uzdrowienia wąż oplatający laskę podróżną Epidauros
Kronos s. Uranosa i Gai, brat i mąż Rei, o. Zeusa kojarzony ze złotym wiekiem ludzkości i dobrymi rządami sierp  

 
*zaznaczeni są bogowie należący do dwunastki mieszkającej na Olimpie

Hera

3. Grecy byli przekonani, że bóg jest wielopostaciowy, a jednocześnie jeden. Wierzyli, że bóstwo mogło znajdować się jednocześnie w wielu zbudowanych dla niego świątyniach, w czasie i miejscu obrzędów odprawianych poza świątyniami oraz na Olimpie. Wielopostaciowość bóstw miała jeszcze jeden wymiar. Omówmy to na przykładzie Hermesa. Jemu ludzie zawdzięczali przejście z nędzy do bogactwa, ale również dzięki niemu mogli to bogactwo stracić. W domu chronił drzwi odpędzając złodziei, a jednocześnie złodziejami się opiekował. Był bogiem dróg, a zwłaszcza krzyżówek. Również boskim posłańcem i heroldem, a zarazem bóstwem otwartej przestrzeni, a co się z tym wiąże opiekunem stad i pasterzy przepędzających je przez pola i pastwiska. Był obecny wszędzie tam, gdzie zbierają się ludzie - na agorze, stadionie. Jak widzimy Hermes był wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z ruchem, przechodzeniem z jednego stanu, miejsca, do drugiego. Takie postrzeganie bogów, trudne dla nas dzisiaj do zrozumienia, komplikuje dodatkowo wielka zwykle liczba postaci bóstw (np. Apollo miał około 100 przydomków!), a także to, że bogowie o różnych imionach mieli podobne funkcje.
 
4. Grecy wierzyli również w demony. Były to jakby niższe istoty boskie.  Należały do nich Kery (duchy przynoszące zło, śmierć), Gorgona-Meduza o włosach z węży i wzroku zamieniającym ludzi w skały, Harpie (skrzydlate bóstwa porywające dusze), centaury, satyrowie, nimfy, bóstwa rzek i wiele innych. Przyjmowały one postacie zwierzęce czy półzwierzęce, mogły być w stosunku do ludzi opiekuńcze, ale również złośliwe. Uważano, że każdy człowiek ma swojego demona, dobrego lub złego.


5.
 Bardzo ważną rolę w życiu Greków spełniały wyrocznie. Dzięki nim można było poznać wolę bogów. Najsłynniejsza z nich mieściła się w świątyni Apollona w Delfach. Żaden Grek, żadna polis nie podjęła ważnej decyzji bez zasięgnięcia porady tej wyroczni. Tam kapłanka, Pytia, wypowiadała przesłanie boga - odpowiedzi na pytania. Ponieważ nie była to odpowiedź jasna, jednoznaczna, więc sztuką było jej zinterpretowanie - tutaj szukano błędu gdy wydarzenia poszły niezgodnie z oczekiwaniami wróżących.

Najczęściej jednak  wyrocznie odpowiadały poprzez losowanie tabliczek z wariantami odpowiedzi, wyciąganie z dzbana kamyczków symbolizujących trafne rozwiązania itp. Bogowie mogli również udzielać rad osobiście - w snach.

Ruiny świątyni w Delfach "- Ja powiedziałem: nam nic, ale Apollonowi Delfickiemu ustawy najważniejsze i najpiękniejsze, i pierwsze spośród ustaw.
- Jakie? - powiada.
- Stawianie świątyń i ofiary, i w ogóle kult bogów, duchów i bohaterów. Grzebanie zmarłych też i jak im trzeba służyć, żeby ich usposobić łaskawie. Bo takich rzeczy my nie wiemy i zakładając państwo nikogo innego nie będziemy słuchali, jeżeli mamy rozum, i nie będziemy się nikogo innego  w tych sprawach radzili, jak tylko boga naszych ojców. Ten bóg przecież w tych rzeczach jest dla wszystkich ludzi doradcą, którego ojcowie czcili, na samym środku ziemi siedzi, na samym jej pępku, i stamtąd rady daje."


(Platon, Państwo, IV 427 B-C)
 
6.  Grecy wiele podróżując, zakładając kolonie poznawali bóstwa innych ziem i ludów. Zawsze czcili także tych bogów, gdyż aby zdobyć ich łaski i zabezpieczyć się przed ich gniewem, trzeba było postępować zgodnie z lokalnymi tradycjami.
 
7. W Grecji nie istniał osobny stan kapłański. W imieniu społeczności polis obrzędy religijne sprawowali urzędnicy, w imieniu rodziny ojciec i matka, jedynie w sanktuariach spotykamy personel świątynny, który pełnił te funkcje stale (lub bardzo długo) i posiadał specyficzną wiedzę rytualną. Kult regulowała tradycja. Składano krwawe ofiary ze zwierząt hodowlanych, niektórym bogom przynoszono placki, oliwę, owoce lub kwiaty. Można było obdarowywać bogów prezentami - na ten cel przeznaczano zwykle część łupów wojennych. Na cześć bogów dokonywano libacji, tzn. wylewano wino zmieszane z  wodą lub mleko z miodem, palono kadzidła, organizowano uroczyste procesje, śpiewano pieśni, tańczono, recytowano poezję, urządzano różnego typu zawody, m.in. teatralne i sportowe. Zawody te miały ustalić, kogo z biorących udział można uznać za najlepszego, w czyich występach bóstwo (obecne w pięknie, sile, zręczności) objawia się najpełniej.

Herakles (rzeźba Lizypa) "(...) Herakles, mimo przeciwnych wiatrów zsyłanych przez Herę, która nie zapomniała nigdy o pomście, powrócił szczęśliwie do ojczyzny. Po drodze zatrzymał się na dworze u króla Pelopsa i tutaj ukazał mu się po raz pierwszy sam Dzeus, gromowładca, jego olimpijski ojciec. Łaskawie spojrzał na syna i uśmiechnąwszy się powiedział, że pragnie się z nim zmierzyć.

Po długiej walce Herakles pokonał swego boskiego rodzica. Dzeus, zdumiony jego siłą, życzył bohaterowi szczęścia i pobłogosławiwszy go zniknął. Długo brzmiały w uszach herosa słowa Dzeusowe, którymi go żegnał:

- Synu mój, na ciężki wydałem cię los, ale udziałem twoim za to wielkość i sława po wieki. A bliski już dzień, kiedy zasiądziesz ze mną przy olimpijskiej biesiadzie (bogowie posilali się ambrozją, która zapewniała im nieśmiertelność i radość, a wraz z nektarem - wieczną młodość).

Na pamiątkę tych zapasów z panem Olimpu ustanowił Herakles w Olimpii igrzyska, w których brali udział najwięksi wojownicy Hellady. Zbudował przed pałacem króla Pelopsa olbrzymi ołtarz Dzeusowi i dwunastu bogom olimpijskim."


(W. Markowska, op. cit., s. 197)
 
Herakles był to najpopularniejszy grecki heros, Tebańczyk, syn Zeusa i śmiertelnej kobiety Alkmeny, ulubieniec Zeusa i Ateny, znienawidzony i prześladowany przez Herę (stąd wywodzi się jego imię); odznaczał się ogromną odwagą i siłą, dokonał wielu sławnych czynów, stał się symbolem ludzkiej odwagi, pracowitości i wytrwałości; za trudy i cierpienia obdarzony przez Zeusa nieśmiertelnością i zabrany na Olimp; stawiano mu świątynie, ołtarze i posągi, składano ofiary i urządzano ku jego czci igrzyska, śpiewano o nim pieśni; w Rzymie nazywano go Herkulesem.
 
8. Zawody sportowe, które odbywały się w ramach świąt religijnych, były organizowane tylko w Grecji. Ich uczestnicy walczyli ze sobą wedle ustalonych reguł - złamanie którejkolwiek z nich było obrazą bogów. Zwycięstwa były powodem do dumy i sławy podobnej bohaterskim czynom na wojnie.

Najważniejszymi i najstarszymi, według tradycji, zawodami sportowymi były organizowane w Olimpii igrzyska poświęcone Zeusowi.

Odbywały się co cztery lata, a rok, w którym po raz pierwszy odnotowano nazwisko zwycięzcy zawodów (776 r. p.n.e. według naszego kalendarza) stał się podstawą rachuby czasu liczonego olimpiadami, tj. czteroletnimi okresami pomiędzy igrzyskami olimpijskimi (podawano kolejną olimpiadę, a w jej ramach rok: np. drugi rok osiemdziesiątej trzeciej olimpiady). Innymi ogólnogreckimi zawodami były igrzyska pytyjskie ku czci Apollina w Delfach, istmijskie na Istmie Korynckim poświęcone Posejdonowi oraz nemejskie w Nemei dla Zeusa. Zwycięzcy w zawodach otrzymywali gałązki palmowe i wieńce, w Olimpii - z gałązek drzewa oliwnego, w Delfach - z gałązek wawrzynu, w Nemei i na Istmie - z liści dzikiego selera.

Najdłużej organizowane były igrzyska olimpijskie, które zniósł w 393 r. n.e. dekretem cesarz rzymski Teodozjusz, ze względu na ich pogański charakter (od 380 r. religią państwową w Rzymie było chrześcijaństwo). Dzięki fascynacjom Francuza, barona Pierre'a de Coubertina, zostały według nowej formuły reaktywowane w 1896 r. w Atenach, jako nowożytne igrzyska olimpijskie. Obecnie co cztery lata rozgrywane są olimpiady letnie i zimowe.
 
9. Rokrocznie końcu marca  urządzano w Atenach na cześć boga wina Wielkie Dionizja. Sam Dionizos (oczywiście jego posąg) uczestniczył w procesji, wśród aktorów, głośnych dźwięków trąb i wesołych okrzyków. W ramach tego święta organizowano konkursy muzyczne, poetyckie oraz teatralne, w których o palmę pierwszeństwa walczyli twórcy tragedii i komedii.

Z ceremonii na cześć Dionizosa, z chóralnych śpiewów i rubasznych tańców, odbywających się na kolistym placyku (orchestra) wokół ołtarza boga, zrodziły się przedstawienia teatralne. Z czasem, z chóralnego zespołu wyodrębniono jednego aktora, który prowadził z chórem dialog na określony temat. Placyki zakładano najchętniej przy stokach, by ułatwić siedzącym na ziemi widzom lepsze oglądanie spektaklu. W V w. p.n.e. Ajschylos i Sofokles powiększyli ilość aktorów do dwóch, a potem do trzech osób. Chórowi podawał rytm i melodię przewodnik - koryfeusz. Za jego pośrednictwem, pół mówiący, pół śpiewający chór rozmawiał z postaciami oraz tworzył tło i nastrój przedstawienia.

Amfiteatr w Delfach jest jednym z najmalowniczej położonych

W VI w. p.n.e. zaczęto w ramach Wielkich Dionizjów organizować agony teatralne - początkowo tragedio-, następnie również komediopisarzy. Odbywały się one według zasady: przez pierwsze trzy dni wystawiano tragedie (każdego dnia tzw. teatrologię, czyli trzy tragedie i dramat satyrowy jednego autora), później dołączono dzień z komediami. Sędziami w konkursie było 10 wylosowanych obywateli. Nagradzano najlepszego tragika, aktora oraz jednego z tych obywateli, którzy finansowali wystawienie dramatów.

W V w. p.n.e. zaczęto wznosić dla aktorów wąską i podwyższoną trybunę połączoną schodami z orchestrą. Z tyłu przylegał budynek służący za garderobę i przechowalnię rekwizytów - scene.  Na jego froncie wieszano malowane dekoracje. W IV w. p.n.e. wybudowano w Atenach istniejący do dziś teatr kamienny.

Aktorzy, którymi mogli być wyłącznie mężczyźni, grywali w maskach, których ustalone typy odpowiadały określonym typom postaci w przedstawieniach. W rozpoznawaniu bohaterów  dramatów pomagały również płaszcze - np. kolor czerwony był zarezerwowany dla królów i osób królewskiego pochodzenia. Na nogi aktorzy zakładali specjalne buty na koturnie (wysokim obcasie), kreowane przez nich postacie były dzięki temu wyższe i lepiej widoczne.
 
  
_______________________________________
[1] Zeus - Dzeus, różnica tych nazw polega tylko na zapisie, bowiem grecką literę Z czytamy jako "dzeta"