+ Pokaż spis treści

Wielka wojna


"La Belle Epoque" - tak określano w Europie okres historyczny zakończony wybuchem I wojny światowej w lipcu 1914 r. Europa do tego momentu była hegemonem światowym, zarówno w dziedzinie kultury i nauki, jak i gospodarki. Rywalizacja gospodarczo-polityczna (jej przejawem były m.in. wojny bałkańskie 1912-1913) i wzrost nastrojów nacjonalistycznych oraz procesy społeczne zachodzące w starych monarchiach (Austro-Węgry i Rosja) były głównymi przyczynami wybuchu światowego konfliktu zbrojnego. Zapoczątkowało go zabójstwo austro-węgierskiego następcy tronu arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, co uruchomiło stworzony wcześniej system sojuszy (Trójprzymierze i Trójporozumienie). W sierpniu 1914 r. w wojnę zostało wciągniętych 5 mocarstw europejskich: Niemcy, Austro-Węgry, Rosja, Francja i Wielka Brytania. Już wkrótce stało się jasne, że żadna ze stron nie jest w stanie osiągnąć zdecydowanej przewagi. W bitwie nad Marną (5-9 IX 1914 r.) został powstrzymany atak niemiecki na Francję. Kolejne istotne wydarzenia wojny (ekspedycja francusko-brytyjska na Dardanele w lutym 1915 r., ofensywa Państw Centralnych przeciwko Rosji, która przesunęła front o 300-400 km. na wschód, przystąpienie Włoch do wojny po stronie Ententy w maju 1915 r., zapoczątkowanie przez Niemców walk pod Verdun w celu wykrwawienia armii francuskiej) nie zmieniły w sposób istotny układu sił. Dla dalszego przebiegu działań wojennych najistotniejszy wpływ miały: rewolucja rosyjska (marzec 1917 r.) i przystąpienie USA do wojny (6 IV 1917 r.). Rewolucyjny rosyjski Rząd Tymczasowy został w listopadzie 1917 r. obalony w wyniku zbrojnego zamachu stanu dokonanego przez bolszewików (tzw. rewolucja październikowa), którzy w Brześciu Litewskim podpisali pokój z państwami centralnymi (3 III 1918 r.). Przystąpienie do wojny Stanów Zjednoczonych oznaczało wychodzenie z polityki izolacjonizmu i - ze względu na potencjał gospodarczy tego państwa - rysowało perspektywę szybszego zwycięstwa państw Ententy. 11 XI 1918 r. doszło do podpisania rozejmu między Sprzymierzonymi a Niemcami w Rethondes koło Compiegne we Francji.
 

Żołnierze w maskach przeciwgazowych przy obsłudze ckmu Vickers na stanowisku bojowym w bitwie nad Sommą, lipiec 1916 (fot. wikimedia)Działania wojenne prowadzone były na niespotykaną dotąd skalę. Przemysł pracujący na potrzeby walczących stron rozwinął się, nastąpił wyraźny postęp w zakresie technicyzacji. Wyrażał się on m.in. w produkcji nowych rodzajów broni (wzrost roli lotnictwa, rozwój broni pancernej). Jednocześnie wojna na niespotykaną dotąd skalę dotykała ludność cywilną. Szacuje się, że - nie licząc ofiar wojny domowej w Rosji- bezpośrednie straty ludzkie wyniosły 9 mln. zabitych żołnierzy, 2,5-3 mln. cywilów oraz 6,5 mln. inwalidów. Bezpośrednie koszty finansowe wojny (tj. operacji wojskowych) są obliczane na 180-230 mld. dolarów (wg siły nabywczej dolara z 1914 r.), a koszty pośrednie w postaci zniszczeń na ponad 150 mld. dolarów.
 

Z polskiego punktu widzenia Wielka Wojna - obok zniszczeń wojennych - doprowadziła do odzyskania niepodległości. Był to efekt zarówno układu sił międzynarodowych (klęska mocarstw zaborczych i rozpad systemów monarchicznych) jak i polskich wysiłków, przede wszystkim zbrojnych. Fakt, iż działania wojenne były prowadzone również na ziemiach polskich, zmuszał (m.in. dla pozyskania rekruta) państwa zaborcze do składania wobec Polaków deklaracji utworzenia form państwowości polskiej o różnej skali suwerenności. W ten sposób rozpoczęła się "licytacja" sprawy polskiej, która doprowadziła do powrotu Rzeczpospolitej na mapę Europy. Już 14 VIII 1914 r. rosyjski Naczelny Wódz w. ks. Mikołaj Mikołajewicz wydał odezwę zapowiadającą odrodzenie "wolnej Polski pod względem swej wiary, języka i samorządu". 5 XI 1916 r. cesarz niemiecki Wilhelm II i austro-węgierski Franciszek Józef I wydali jednobrzmiące akty obiecujące powstanie samodzielnego państwa polskiego z ziem "panowaniu rosyjskiemu wydartych". 27 III 1918 r. Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, a trzy dni później rosyjski rząd tymczasowy uznały prawo Polaków do stworzenia niepodległego państwa. Do jego powstania znacząco przyczynił się polski wysiłek zbrojny. Na początku 1915 r. został utworzony wyodrębniony z armii rosyjskiej Legion Puławski dowodzony przez ppłk. Witolda Gorczyńskiego. Józef Piłsudski i jego współpracownicy w sierpniu 1914 r. skierowali do Królestwa Polskiego Pierwszą Kompanię Kadrową - zalążek Legionów Polskich walczących po stronie państw centralnych pod zwierzchnią komendą austriacką. Legiony stoczyły wiele bitew i potyczek (Rarańcza i Rokitna w 1915 r., Kostiuchnówka w 1916 r.). Z chwilą, gdy szala zwycięstwa przechyliła się na stronę Ententy, Piłsudski uznał, iż dalsze angażowanie się po stronie pokonanych nie ma sensu. Z tego powodu sprowokował kryzys przysięgowy, odmawiając z wiernymi sobie oficerami i żołnierzami I i III Brygady Legionów złożenia ślubowania na wierność cesarzom niemieckiemu i austriackiemu (lipiec 1917). Spowodowało to internowanie buntowników; sam Piłsudski wraz ze swym szefem sztabu Kazimierzem Sosnkowskim został uwięziony w Magdeburgu.