+ Pokaż spis treści

Wielka Rewolucja Francuska


Rewolucja rozpoczęta w 1789 roku była konsekwencją kryzysu gospodarczego i finansowego państwa, wpływów filozofii oświecenia, oraz sprzeciwu społeczeństwa francuskiego wobec istniejących podziałów stanowych i absolutyzmu. Jej wybuch bezpośrednio spowodowany był zaniechaniem realizacji reform postulowanych przez ministrów Ludwika XVI. Król, nie mogąc przezwyciężyć opozycji zgromadzenia notablów i parlamentu pary-skiego zdecydował się na zwołanie Stanów Generalnych. Ich otwarcie poprzedziła kampania wyborcza, która rozbudziła aktywność polityczną Francuzów formułujących swe żądania w postaci tzw. kajetów skarg.

5 maja 1789 r. Stany Generalne rozpoczęły obrady. Już 17 czerwca przedstawiciele stanu trzeciego uznali się za Zgromadzenie Narodowe, a 9 lipca za Konstytuantę - ciało, które miało uchwalić dla Francji ustawę zasadniczą. "Rewolucja adwokatów", dokonana w Wersalu, wsparta została przez Paryżan. 14 lipca wylegli oni na ulice stolicy i szturmem zdobyli Bastylię - twierdzę, będącą symbolem absolutyzmu.

Georges Jacques Danton (fot. wikimedia)Od wiosny 1789 do jesieni 1791 roku toczyła się debata nad kształtem ustrojowym Francji.
Postawy i programy polityczne ulegały radykalizacji, a przeprowadzane reformy zmieniały strukturę społeczną państwa. Spośród działających w tym okresie ugrupowań do najważniejszych należy zaliczyć: "czarnych" - zwolenników zdła-wienia rewolucji i przywrócenia starego porządku, otoczenie króla - godzące się na minimalne zmiany, feuillantów - opowiadających się za monarchią konstytucyjną, oraz kordelierów - żądających gruntownych przeobrażeń ustrojowych i społecznych. Zwolennicy różnych opcji zbierali się w klubie jakobinów. Imponujący był plon ustawodawstwa Konstytuanty. W czasie "wielkiej trwogi", w nocy z 4 na 5 sierpnia 1789 r., zniosła ona krępujące chłopów ciężary feudalne. 26 sierpnia 1789 r. uchwaliła Deklarację Praw Człowieka i Obywatela. W listopadzie 1789 r. postanowiono upaństwowienie dóbr kościelnych, a w lipcu 1790 wydano ustawę cywilną o duchowieństwie. Znacznemu osłabieniu uległa pozycja króla, który - schwytany podczas próby ucieczki w czerwcu 1791 r. - poddany został ścisłej kontroli w pałacu Tuileries. Wyrazem zaostrzenia nastrojów społeczeństwa były krwawe zamieszki na Polu Marsowym w lipcu 1791 roku. 3 września 1791 r. uchwalono Konstytucję. Wprowa-dzała ona monarchię parlamentarną, trójpodział władzy, odpowiedzialność ministrów przed Legislatywą - Ciałem Prawodawczym, cenzus majątkowy, oraz likwidowała podziały stanowe.
Wybrana w październiku 1791 r. Legislatywa była areną batalii o przyszłość rewolucji. Prawica nowego parlamentu, wywodząca się z kręgu feuillantów, chciała umocnić wprowadzony 3 września ustrój. Członkowie klubu jakobinów stanowili umiarkowaną lewicę, postulującą kontynuację reform. Ugrupowaniem najbardziej skrajnym byli żyrondyści, którzy licząc na poklask ludu atakowali swych umiarkowanych przeciwników, kler i króla. Żądali rozpoczęcia wojny przeciwko europejskim monarchom w imię niesienia wolności ciemiężonym przez nich ludom. Konflikt, rozpoczęty w kwietniu 1792 r., znacznie pogorszył sytuację wewnętrzną Francji, zmieniając układ sceny politycznej.

Maksymilian Robespierre (fot. wikimedia)Wiosna i lato 1792 przyniosły, po początkowych porażkach na froncie ("ojczyzna w niebezpieczeństwie"), zwycięstwa zapowiadające przyszłe sukcesy rewolucyjnych armii. Ciężar prowadzenia wojny, ponoszony przez społeczeństwo, spowodował jednak żądzę ukarania winnych pierwszych niepowodzeń.
Wykorzystali to skrajni przywódcy jakobińscy (Danton, Robespierre, Marat). Chcąc zdobyć popularność wśród Paryżan - zwłaszcza sankiulotów - rzucili oni hasło ukarania zdrajców. 10 sierpnia lud dokonał najścia na Tuileries. Król został osadzony w więzieniu Temple. W pierwszych dniach września dokonano w Paryżu masowych mordów na domniemanych zdrajcach. Nowy parlament - Konwent Narodowy - uchwalił 22 września 1792 r. zniesienie monarchii i proklamował republikę.

Walka pomiędzy głównymi ugrupowaniami Konwentu gwałtownie zaostrzyła się pomiędzy wrześniem 1792 a czerwcem 1793 roku. Jej tłem był pogłębiający się kryzys, inflacja i głód. Niezadowolenie społeczeństwa sprzyjało szermowaniu populistycznymi hasłami. Jakobini (już jako skrajna lewica) zaatakowali usytuowanych na prawicy żyrondystów. Chcąc zdyskredytować ich w oczach społeczeństwa, zarzucali zwlekanie z wprowadzaniem zmian i niechęć do republiki. Punktem zwrotnym było doprowadzenie przez jakobinów do skazania na śmierć i ścięcie króla w styczniu 1793 r. Wywołało to gwałtowne wystąpienia kontrrewolucyjne, których tłumieniem zajmowały się: Trybunał Rewolucyjny, Komitet Bezpieczeństwa Powszechnego i Komitet Ocalenia Publicznego. W czerwcu 1793 r. przywódcy żyrondystów zostali aresztowani. Rozpoczęła się dyktatura jakobinów. Jej najważniejsze cechy to okrutny terror rewolucyjny i dążenie do stworzenia zupełnie nowej rzeczywistości. Krwawe represje spadły na faktycznych i potencjalnych przeciwników - żyrondystów, arystokratów, księży. Wprowadzono nowy kalendarz i system metryczny. Walce z Kościołem, obok represji, służyło wprowadzenie nowych świąt i kultów. Próbowano poprawić położenie najuboższej ludności ustalając ceny maksymalne i uchwalając rozdanie dóbr feudalnych chłopom. Przejawem skrajnej demagogii i populizmu była uchwalona w czerwcu 1793 r. jakobińska konstytucja - nie wprowadzona zresztą w życie. Ponieważ terror rewolucyjny stawał się coraz bardziej ślepy i bezsensowny, nawet najbardziej lojalni członkowie Konwentu nie mogli czuć się bezpiecznie. Stąd też w lipcu 1794 r. (wg. kalendarza rewolucyjnego 9 termidora) dokonano przewrotu. Straceni zostali przywódcy jakobińscy z Robespierre'm na czele.

Jean Paul Marat (fot. wikimedia)Rządy autorów zamachu - termidorianów trwały przeszło pięć lat.
Urynkowienie gospodarki spowodowało znaczne rozwarstwienie społeczne i kontrrewolucyjne wystąpienia w latach 1794-1795. Odpowiedzią na nie był "biały terror", który jednak nie udaremnił kolejnych buntów. Francja pozostawała niestabilna politycznie i gospodarczo. Sytuacji nie poprawiło uchwalenie w sierpniu 1795 r. Konstytucji roku III, która władzę wykonawczą powierzyła nowemu organowi - Dyrektoriatowi. Kraj dodatkowo osłabiały trwające od 1792 wojny. Rozwiązaniem miało stać się oddanie rządów w ręce silnego człowieka. W wyniku spisku, w listopadzie 1799 r. ( 18-19 brumaire'a) faktycznym dyktatorem został generał Napoleon Bonaparte. Choć okazał się on kontynuatorem rewolucji i doprowadził do utrwalenia jej najważniejszych osiągnięć, to przejęcie przezeń władzy uważane jest za koniec tego wielkiego wydarzenia.