+ Pokaż spis treści

Wiek XVIII - sytuacja międzynarodowa

 

Główne konflikty polityczne tego okresu to konflikt angielsko-francuski i francusko-habsburski. Jak widać,Francja powtarza się tu dwukrotnie. Cóż, tyle kosztowała realizacja jednego z jej celów politycznych: utrzymać dominację na kontynencie. Pozostałe dwa cele to oparcie państwa na granicach naturalnych (na Renie) i zdobycie kolonii. W istocie była to kontynuacja polityki kardynała Richelieu. Wielka Brytania, połączona najpierw unią personalną z Niderlandami (1689), następnie z Hanowerem (1714), realizowała zasadę utrzymania równowagi na kontynencie i nieskrępowanego rozwoju kolonii angielskich oraz handlu kolonialnego (angielskiego). Wynika z tego, że interesy Francji i Anglii były sprzeczne nie tylko w Europie (dominacja- równowaga), ale i poza nią. Habsburgowie dążyli nadal z uporem godnym lepszej sprawy do hegemonii europejskiej, co po wojnie trzydziestoletniej było już więcej niż iluzoryczne. Po pojawieniu się królestwa Prus (1701) ambitny ten program zaczął się kurczyć do utrzymania przodującej pozycji w Rzeszy.

 

Wojna sukcesyjna hiszpańska

 

W 1700 roku zmarł król hiszpański Karol II. Właściwie trudno powiedzieć, czy rzeczywiście panował. Niepełnosprawny od urodzenia . Habsburgowie hiszpańscy zaczęli się żenić często w obrębie szeroko rozgałęzionego własnego rodu. Mógł spożywać posiłki wyłącznie w stanie płynnym. Jego jedyną rozrywką umysłową była gra w bierki. Skumulowały się w biedaku wady genetyczne Habsburgów. W testamencie przekazał koronę wnukowi Ludwika XIV - Filipowi. Cóż za perspektywy otworzyły się przed Francją ! Kolonie, monopol na handel niewolnikami, srebro, złoto- słowem potęga. "Nie ma już Pirenejów"- wykrzyknął Ludwik, gdy jego wojska przekraczały hiszpańską granicę. Przy okazji zajął Belgię i Mediolan (również posiadłości Habsburgów hiszpańskich). Oczywiście Wielka Brytania nie mogła do tego dopuścić. Wybuchła wojna trwająca czternaście lat. Wojna, w której sprzymierzeńcem Anglii były połączone z nią unijne Niderlandy oraz Austria i Prusy. Francja miała wsparcie jedynie w Bawarii. Pokój zawarto w Utrechcie (1714). Filip Bourbon (jako Filip V) utrzymał się na hiszpańskim tronie (dzisiejszy król Hiszpanii nazywa się Juan Carlos de Bourbon y Bourbon), ale w przyszłości dynasita Burbonów nie mogła łączyć korony francuskiej z hiszpańską. Kolonie zostały przy Hiszpanii, ale pozostałe terytoria tj.: Mediolan, południowe Włochy, Sycylię i Belgię mieli Habsburgowie z Rzeszy. Na terenie Ameryki Północnej Francja odstąpiła Wielkiej Brytanii Nową Funlandię i terytorium wokół zatoki Hudsona. Niewątpliwym zwycięzcą tej wojny była jednak Wielka Brytania. Oprócz zatrzymania Francuzów i nabytków terytorialnych zdobyła na trzydzieści lat handlowe monopole Hiszpanii i prawo wwozu towarów do hiszpańskich kolonii. Anglicy zajęli także Gibraltar. Francuzi musieli pożegnać się z doktryną dominacji. Państwo wyszło z wojny zadłużone (ten stan rzeczy miał trwać do rewolucji 1789 roku). Stary król musiał sprzedać swoją zastawę stołową, aby zapłacić zaległy żołd. Zmarł w roku 1715.

 

Wzrost znaczenia Rosji

 

Do grona mocarstw niespodziewanie dołączyła Rosja. Z wojny północnej ze Szwecją wyszła zwycięsko, uzyskując Ingrię, Karelię i Inflanty (tereny Łotwy i Estonii). Nadto car Piotr I Wielki rozciągnął protektorat nad Rzeczpospolitą. Francuska ost-politik (chęć utrzymania wpływów w Rzeczypospolitej, dobre stosunki z Turcją ) spowodowała zbliżenie pomiędzy Habsburgami austriackimi i Rosją, zagrożonymi właśnie z tej strony. Dyplomacja francuska w końcu uznała się za pokonaną (po ucieczce Stanisława Leszczyńskiego z Polski, teścia Ludwika XV i kandydata na króla) w latach 1733-34, co niestety odbiło się niekorzystnie na interesach Rzeczypospolitej, zostawionej samej sobie (czasy saskie).

 

Austriacka wojna o sukcesję

 

Maria Teresa Habsburg (fot. wikimedia)W 1740 roku, zgodnie z wolą zmarłego cesarza, władzę objęła jego córka Maria Teresa (sankcja pragmatyczna). Fryderyk II Wielki król Prus, który od dawna (jeszcze jako następca tronu) widział oczyma duszy bogatą prowincję śląską w granicach swojego państwa, natychmiast podważył legalność sukcesji Marii Teresy. Następnie, jak każdy miłujący sprawiedliwość władca, zaatakował Śląsk bez uprzedzenia. Rozpoczęły się wojny śląskie (1740-1748). Przeciw Austrii wystąpiły tradycyjnie Francja i Bawaria, poparły ją Rosja i Wielka Brytania. Wojnę zakończył pokój w Akwizgranie (1748), dzięki któremu Maria Teresa utrzymała się na tronie cesarskim, ale Prusy zdobyły Śląsk.

Wojna siedmioletnia (1756- 63)

Poprzedził ją konflikt kolonialny w roku 1754 francusko-angielski w Ameryce Północnej. Anglicy postanowili sparaliżować przeciwników na kontynencie. Jednak odtworzenie aliansu sprzed kilku lat (Anglia, Austria, Rosja) okazało się niemożliwe. Austria pałała żądzą rewanżu, Rosję niepokoiły pruskie apetyty dotyczące terytorium Rzeczypospolitej. Sytuację wykorzystał Fryderyk II Wielki, który ofiarował Anglikom swoje usługi. Doszło do "odwrócenia przymierzy". Francja sprzymierzyła się z odwiecznym wrogami: Austrią i Rosją. W 1756 roku Fryderyk II uderzył na Austrię i tym samym rozpoczął cykl działań, które przeszły do historii jako wojna siedmioletnia. To już nie była wojna o Śląsk, lecz o prymat w Europie Środkowowschodniej. Francja i Anglia walczyły o supremację w polityce kolonialnej. Początkowo Wielka Brytania i Prusy odnosiły sukcesy. Ba, Fryderyk po zwycięstwie pod Rossbach został wykreowany na bohatera narodowego. Wszystko to trwało do czasu. Wojska rosyjskie pokazały się ze swej najlepszej strony, rozpoczynając serię zwycięstw, które doprowadziły je do zdobycia Berlina w 1761 roku (a więc nie tylko w 1945...). Wielki "Fryc" już zaczął przemyśliwać o samobójstwie, gdy nastąpił "cud domu brandenburskiego". W Rosji zmarła caryca Elżbieta I. Na tron wstąpił Piotr III Holsztyński, książątko niemieckie kaprysem bezdzietnej carycy wyniesione na tron rosyjski. Największym marzeniem tego - bez wątpienia niezrównoważonego - człowieka było zostać ...sierżantem w armii swego wujka... Fryderyka, króla Prus. Wojska rosyjskie zostały odwołane. Bez pomocy Rosji ani Francja ani Austria nie były w stanie uzyskać zwycięstw nad Prusami. ("Pracować dla króla Prus"- tak żołnierze francuscy określali sens swoich zwycięstw). W 1763 roku podpisano pokój na zasadzie status quo ante bellum (stanu sprzed wojny). Za to w koloniach sytuacja przedstawiała się zupełnie inaczej. Francuzi utracili na rzecz Anglii Kanadę i część Luizjany (na wschód od Missisipi), Hiszpanie oddali Wielkiej Brytanii Florydę. Kilka lat później odzyskali Florydę w zamian za oddanie zachodniej Luizjany (którą wcześniej odstąpili im Francuzi). "Bitwę o Atlantyk " zdecydowanie przegrali Francuzi. W wyniku wojny umocniła się pozycja Prus, do których zaczęła zbliżać się Rosja. Osłabione zostały Austria i Francja.

Kwestia wschodnia i równowaga europejska

W latach następnych poważnym problemem politycznym stała się ekspansja Rosji na południe (Turcja) i wpływ tych wydarzeń na Europę środkowo-wschodnią. W 1768 roku Turcja zachęcona przez dyplomację francuską wypowiedziała Rosji wojnę w obronie polskiej konfederacji barskiej. Zwycięstwo Rosji nad Turcją zachwiały, tak kruchą, równowagę europejską. Z inicjatywy Prus powstał projekt przywrócenia równowagi przy pomocy systemu rekompensat. Przy okazji odnosiła się wrogo do zagarnięcia przez Prusy terytoriów polskich. Wszystko sprowadziło się do podpisania w 1772 roku konwencji rozbiorowej, dotyczącej Rzeczypospolitej. Konwencja ta przekreślała zresztą rosyjską konwencję utrzymania w protektoracie całej Rzeczypospolitej.
 
Caryca Katarzyna II, mal. Ivan Petrovich Argunov (fot. wikimedia)

Caryca Katarzyna II (1762-1856) umiała jednak zadbać o utrzymanie mocarstwowej pozycji Rosji. W 1783 roku anektowała Krym, ingerowała w spory austriacko-pruskie. W 1787 roku wybuchła kolejna wojna rosyjsko-turecka, do której po stronie rosyjskiej przystąpiła Austria. Znowu zwycięstwo sojuszników nad Turcją zachwiało równowagę europejską (raczej chciałoby się rzec nierównowagę). Wokół Wielkiej Brytanii i Prus uformował się blok państw (Koncert Północny), zaniepokojonych ewentualnym wzrostem potęgi Austrii i Rosji. Prusy wznowiły ideę rekompensat. Zdobycze Habsburgów w Turcji miały być rekompensowane następująco: Rzeczpospolita odzyskałaby Małopolska, oddając Prusom Gdańsk i Toruń. Oparciem dla tego planu był od 1790 roku sojusz polsko- pruski. Cesarz Leopold II wycofał się z wojny z Turcją i doprowadził do porozumienia z Prusami. Traktat z Polską przestał Prusy interesować, co nie oznacza, że zrezygnowały z Gdańska i Torunia. Tymczasem w oparciu o to ważne zabezpieczenie traktatowe uchwalono Konstytucję 3 Maja., ustawę zasadniczą, która przeciwstawiała się rosyjskiemu protektoratowi. Poprzeć Polskę skłonny był Leopold II, ale Rewolucja Francuska i wojna z Francją (1792) zrewidowały jego poglądy. Musiał nawet zawrzeć sojusz z Prusami. Rzeczpospolita została pozostawiona znowu samej sobie, a o jej losach przesądziła interwencja Rosji, dająca Prusom okazję do podniesienia sprawy rekompensat (drugi rozbiór Polski) .

Prusy w XVIII wieku

Pokój westfalski, w wyniku którego książęta i królowie Rzeszy uzyskali pełną suwerenność, wyzwolił rozwój nowych sił. Habsburgowie, których cesarska władza ograniczała się do ich dziedzicznych krajów, nie byli w stanie zapobiec powstaniu małego mocarstwa - Prus. Stało się ono ich poważnym konkurentem.

Historia powstania państwa pruskiego

Założona przez Albrechta Niedźwiedzia w XII wieku Marchia Brandenburska przeszła w XV wieku w ręce Hohentzolernów. Odgrywali oni poważną rolę Zakonie Krzyżackim. Jeden z nich, Albrecht, został w końcu Wielkim Mistrzem. W roku 1525 złożył hołd lenny Zygmuntowi I Staremu, stając się świeckim władcą Prus Książęcych. Zbytek łaski królów polskich pozwolił Hohentzolernom ostatecznie w 1618 roku połączyć w jedno, władztwa brandenburskie i pruskie. Było to wbrew zasadom hołdu z 1525 roku, który zakładał, że po wygaśnięciu rodziny Albrechta Prusy Książęce zostaną wcielone do Korony Polskiej. W 1657 roku wiarołomny lennik książę elektor Fryderyk Wilhelm I (Wielki Elektor 1640-88) otrzymał nagrodę za swoje przeniewierstwo. Jak widać, nie po raz pierwszy popłacają w polityce czyny nie mające nic wspólnego z ogólnie przyjętą moralnością. W zamian za odstąpienie elektora od sojuszu ze Szwedami król Jan Kazimierz zrzekł się zwierzchności lennej nad Prusami Książęcymi. Nieco wcześniej (1648) zgodnie z pokojem westfalskim Brandenburgia weszła w posiadanie Pomorza Zachodniego (jednakże bez ujścia Odry i Szczecina, które znalazło się w ręku szwedzkim). Podstawy potęgi państwa pruskiego stworzył bez wątpienia Wielki Elektor. Wzory (i nie tylko, jak się okaże) zapożyczył z Francji. Stała armia, flota, regularnie pobierane podatki, merkantylizm gospodarczy - były to wzory, po które warto sięgać. W 1685 roku książę przyjął wygnanych z Francji hugenotów. Zorganizowali oni przemysł włókienniczy, zbudowali kanał Odra - Szprewa, nie mówiąc o tym, że podoili ludność Berlina (z 6 do 12 tysięcy). Syn Wielkiego Elektora, Fryderyk III, w 1701 roku ogłosił się królem w Prusach. Jako król był oczywiście Fryderykiem I. Tytuł został uznany przez całą Europę, jedynie Rzeczpospolita nie chciała go uznać do 1764 roku. Do rangi mocarstwa doprowadzili Prusy królowie: Fryderyk Wilhelm I (1713- 1740) i Fryderyk II Wielki (1740- 86).

Prusy państwem absolutyzmu oświeconego
 

Władza koncentrowała się w osobie króla. To on wyznaczał odpowiedzialnych przed nim ministrów. Kraj był podzielony na kantony, które stanowiły obwody rekrutacyjne stacjonujących tam pułków. Bo też całe Prusy były armią, która posiadała państwo. 70 % budżetu przeznaczano na armię. Na wszystkich mężczyznach (z wyjątkiem szlachty- junkrów) ciążył obowiązek służby wojskowej. Służba zasadnicza trwała dwa lata, następnie mężczyzna przechodził do rezerwy, w której odbywał regularne ćwiczenia. Obowiązki te były egzekwowane bezwzględnie. Dzięki temu 2,5 milionowe Prusy mogły wystawić w razie potrzeby ponad dwustutysięczną armię. Jej funkcjonowanie opierało się na żelaznej dyscyplinie, wymuszonej drakońskimi metodami. Wyznawano zasadę, że żołnierz powinien bardziej bać się swojego przełożonego niż przeciwnika. Z powszechnego obowiązku służby wojskowej (i tradycji luterańskich) wynikał powszechny obowiązek szkolny dla dzieci bez różnicy stanu (od siódmego roku życia). Żołnierz musiał umieć czytać najprostsze instrukcje i umieć liczyć (choćby ilość kroków, jakie miał zrobić w kierunku przeciwnika). Tego wymagała ówczesna taktyka walki. Prusy były pierwszym państwem, które wprowadziło obowiązek szkolny. Kościół luterański został całkowicie podporządkowany państwu. To właśnie na pastorach leżał obowiązek prowadzenia szkół. Pieniądze na utrzymanie całej wojskowej machiny płynęły z arcykonsekwentnego merkantylizmu. Import zredukowano prawie do zera. Król Fryderyk II osobiście pisał memoriały o szkodliwości herbaty, czekolady i tytoniu. Jedna trzecia ziemi należała do króla i inwestycje państwowe w gospodarkę (budowa manufaktur). Wszystkiego dopełniał precyzyjny system fiskalny. Ponieważ państwo miało działać jak dobrze naoliwiony mechanizm, zunifikowano prawo, wprowadzając "Powszechne Prawo Krajowe" (1794). Swoje możliwości Prusy zaprezentowały światu w wojnach o sukcesje austriacką (1741-8) i w wojnie siedmioletniej ( 1756-63).

 

Społeczeństwo pruskie

 

W państwie pruskim uprzywilejowanym stanem była szlachta pruska ( junkrowie). W małym, ograniczonym kraju nie stanowiła ona majątkowej konkurencji dla monarchy. Szlachta nie miała politycznych uprawnień w postaci ciał przedstawicielskich. Była uprzywilejowana jedynie w służbie wojskowej i urzędniczej. Wyższymi urzędnikami i oficerami mogli zostać tylko junkrowie. Do nich też należała wyłączność na posiadanie ziemi i zwierzchność nad chłopami (bez możliwości karania śmiercią ), którzy objęci byli obowiązkami pańszczyzny. Jednak to chłopi stanowili masę rekrucką armii. Służba wojskowa i obowiązek szkolny były formą opieki państwa nad grupami nieuprzywilejowanymi.

 

Monarchia Habsburgów w XVIII w

 

Nawet po pokoju westfalskim wydawało się, że nad monarchią Habsburgów nie zaszło słońce. Zepchnięcie Turków do defensywy (pokój w Karłowicach 1699) zakończyło się opanowaniem Węgier. W dalszym ciągu utrzymali się Habsburgowie w posiadaniu Belgii (1713- po wojnie o sukcesję hiszpańską). Jednak klęska w obu wojnach z Prusami (o sukcesję austriacką i siedmioletnia) oraz utrata Śląska były wstrząsem. Państwo od wielu lat niereformowane grzęzło w marazmie. Trzeba było zmian. Dokonał ich cesarz rewolucjonista Józef II, który od roku 1765 współrządził z matką Marią Teresą, a od roku 1780 -sam. Zniósł poddaństwo chłopów, ograniczył przywileje szlachty i duchowieństwa, nakładając podatki na te dwa stany. Kościół katolicki został podporządkowany państwu. Odebrano mu majątki. Księża otrzymywali pensję od państwa. Wszystko to działo się w kraju, którego władca nosił tytuł "monarchy arcykatolickiego". Józef II zapoczątkował przemyślaną politykę społeczną. Budowano szpitale, przytułki, domy opieki. Wprowadzono obowiązek szkolny. Ponieważ monarchia była wielonarodowościowa (m.in. żyli w niej Polacy, Węgrzy, Czesi i oczywiście Niemcy ), a każdy z tych narodów miał swoje tradycje polityczne i prawne, cesarz musiał dokonać unifikacji prawa. Wprowadził prawo jednolite, zlikwidował wszelkie ciała przedstawicielskie, zarówno stanowe jak i instytucjonalne (np. uprawnienia miast czy uniwersytetów, wywodzące się jeszcze ze średniowiecza). Wprowadzono także jednolity język urzędowy, oczywiście niemiecki. Nie miało to nic wspólnego z germanizacją, taka była po prostu potrzeba wynikająca z organizacji władzy, która skupiała się w osobie cesarza - Niemca. Józef II ogłosił też edykt tolerancyjny, obejmujący religie chrześcijańskie oraz otoczył Żydów opieką prawa państwowego. Wiele z tych reform po śmierci cesarza ( 1790) nie utrzymało się na skutek oporu szlachty i duchowieństwa. Następca Józefa II - Leopold II większość z nich wycofał, zostawiając te, które bezpośrednio wiązały się z rządzeniem tym skomplikowanym tworem, jakim była Monarchia Habsburgów.
 

Rosja Piotra I

 

Rosja na przełomie XVII i XVIII wieku

 

U schyłku XVII wieku Rosja nie liczyła się w polityce europejskiej. Nie była nawet lokalnym mocarstwem . W tym bowiem regionie Europy nadal dominowała Rzeczpospolita, choć był to schyłek jej przewagi. W Rosji po śmierci cara Fiodora III Romanowa ( 1676-1682) na tron wstąpił Piotr I, choć pełnię władzy objął nieco później (panowanie 1689- 1725). Młody car był kształcony przez nauczycieli wywodzących się z zachodu Europy, Szkota Gordona i Szwajcara Leforta. Wyrobiło to w nim zainteresowanie kulturą i osiągnięciami cywilizacyjnymi Europy. Władca zrozumiał także, iż znaczenie Rosji zależy od jej gruntownej modernizacji. Aby bliżej poznać to, co go tak bardzo interesowało, młody car w towarzystwie Leforta udał się incognito w podróż na Zachód. Pracował w Holandii jako cieśla w stoczni okrętowej, przebywał w Londynie, gdzie również interesował się sprawami floty. Nie pozbył się jednak do końca mentalności samowładcy. Zażądał mianowicie, aby mu pokazano, jak wygląda straszna kara przeciągania marynarza pod okrętem. Ponieważ uprzejmi gospodarze nie znaleźli żadnego marynarza, który by popełnił przestępstwo zagrożone tą karą, Piotr zażądał, aby kogoś wyznaczono. Na to usłyszał odpowiedź, że w Anglii rządzi prawo. W stolicy Zjednoczonego Królestwa spotkał się także z Izaakiem Newtonem, którego nawet chciał widzieć u siebie, w Rosji. Koszty nie odgrywały roli.

 

Reformy Piotra I

 

Piotr I, mal. Jean-Marc Nattier (fot. wikimedia)Po powrocie do Rosji car rozpoczął gruntowną i bardzo gwałtowną modernizację kraju. Na początek zajął się kulturą osobistą swojego otoczenia, a następnie całej szlachty rosyjskiej. Kazał zgolić odznaki bojarskiej godności tj. bardzo długie i niezbyt estetyczne brody. Za niezgolenie brody płaciło się pięćdziesięciorublowy podatek. Dworzanie Piotra I musieli przebrać się w stroje zachodnie, nauczyć się przynajmniej jednego z zachodnich języków (niemieckiego lub francuskiego), a także zdobyć umiejętność posługiwania się sztućcami. Lekcji tańca car udzielał osobiście, bijąc kijem opornych lub niezdolnych. Oczywiście zamiarem władcy było poważne zreformowanie państwa i struktur jego władzy. W miejsce dumy bojarskiej Piotr I powołał uzależniony od siebie senat. Senat miał zwierzchność nad całą administracją kraju, przygotowywał projekty ustaw, pełnił funkcję Sądu Najwyższego. Patriarchat Cerkwi został zniesiony. Zamiast niego powołano święty Synod, na którego czele stał oczywiście car. Władca stał ponad prawem, które sam stanowił i mógł każdego pozbawić wolności, majątku, skazać na zsyłkę lub na śmierć. Car dbał oczywiście o to, aby Rosja nie musiała sprowadzać fachowców z zagranicy. W związku z tym otwierał wyższe uczelnie wojskowe, inżynieryjne, medyczne i prawnicze. W stolicy ufundował Rosyjską Akademię Nauk. To właśnie jej pierwszym prezesem miał być Izaak Newton. Piotr I przeniósł także stolicę państwa rosyjskiego. Uznał bowiem Moskwę za zbytnio związaną z zacofanym tradycjonalizmem. Od roku 1703 kilkaset tysięcy chłopów budowało u ujścia Newy nową nadbałtycką stolicę Rosji - Petersburg. Przy jego budowie zginęło ponad sto tysięcy włościan. Petersburg został stolicą oficjalnie w 1721 roku. Car zreorganizował również siły zbrojne Rosji. Zbudował pierwszą rosyjską flotę na Bałtyku (bowiem Rosja nie zdobyła jeszcze wybrzeży Morza Czarnego). Armia lądowa Rosji, umundurowana i uzbrojona na wzór zachodni, liczyła ponad dwieście tysięcy żołnierzy. Piotr I jak większość wybitnych władców osiemnastego stulecia prowadził politykę merkantylną. Car zachował oczywiście uprzywilejowaną pozycję szlachty, ale szlachta ta musiała służyć państwu (albo wojskowo albo w urzędach cywilnych). Nie było wyboru. Wszyscy musieli zaczynać od najniższego czynu (stopnia - stąd słowo czynownik lub określenie "szlachta czynownicza"). Stopni takich było czternaście . Terytorium Rosji zostało podzielone na gubernie. Gubernatorów mianował i odwoływał car.

 

Polityka zagraniczna Piotra I

 

Piotr I prowadził aktywną i agresywną politykę zagraniczną. Już na samym początku panowania zdobył Azow - przyczółek Rosji nad Morzem Czarnym. Niestety nie udało mu się zdobyć szerszego dostępu do tego akwenu morskiego. Próba, jaką podjął w 1718 roku, zakończyła się całkowitą klęską. Otoczony w stepach i pozbawiony przez Tatarów dostaw żywności i wody car był gotów przyjąć wszystkie warunki. Dyplomatom rosyjskim udało się jednak przekupić wezyra tureckiego (Tatarzy byli lennikami tureckimi) i wojska rosyjskie mogły się wycofać bez większych przeszkód. Rozgniewany sułtan kazał napoić swojego wezyra roztopionym złotem. Wojną, która przyniosła Rosji pozycję mocarstwa, była Wojna Północna (1700-1721). Piotr I sprzymierzony z Saksonią, Danią i Brandenburgią prowadził wojnę przeciw królowi Szwecji Karolowi XII. Początkowo Rosja przegrywała tę wojnę, a najbardziej dotkliwą klęską była klęska wojsk rosyjskich pod Narwą (1700). Car uciekł wtedy z pola bitwy, pozostawiając armię na pastwę losu. Właśnie po tej batalii władca Rosji rozpoczął gruntowną modernizację swojego państwa. Opłaciło się to sowicie. W 1709 roku pod Połtawą na Ukrainie wojska rosyjskie rozgromiły armię szwedzką. Był to punkt zwrotny wojny północnej. Na mocy traktatu pokojowego w Nystad w 1721 roku Rosja otrzymała szeroki dostęp do Bałtyku w postaci Inflant, Estonii, Ingrii, i części Karelii. W czasie tej wojny także Piotrowi I udało się rozciągnąć protektorat nad Rzecząpospolitą. Uwieńczeniem sukcesów Piotra I było przyjęcie przez niego tytułu Imperatora Wszechrosji., a senat nadał mu tytuł Wielkiego, co z dawna należało się Imperatorowi, ponieważ liczył sobie dwa metry i jeden centymetr wzrostu.

Powstanie Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej

 

Wprowadzenie

W II połowie XVIII wieku na wschodnim wybrzeżu Ameryki Północnej było aż trzynaście brytyjskich kolonii. Posiadały one stosunkowo szeroki zakres samodzielności. Każda z nich miała własne zgromadzenie obywatelskie, własny rząd i królewskiego gubernatora. Swobody obywatelskie i prawa wyborcze dotyczyły wyłącznie mieszkańców zamożnych. Władzą zwierzchnią był król i parlament brytyjski. Kolonie były zróżnicowane gospodarczo. Rolnictwo południa, oparte na pracy czarnych niewolników, produkowało głównie tytoń, trzcinę cukrową i bawełnę. W koloniach północnych występował farmerski i rodzinny typ gospodarstwa. Rozwijał się tam również handel, rzemiosło i manufaktury. Liczba mieszkańców (nie tylko Anglików; żyli tam Irlandczycy, Szkoci, Niemcy, Holendrzy i Francuzi) stale rosła. W 1664 r. Anglicy odkupili od Holendrów osadę nowy Amsterdam położoną na wyspie Manhattan. Nazwano ją Nowym Yorkiem. Dziś najbardziej powszechną znaną pozostałością po Holendrach jest nazwa zespołu NBA New York Knicks. Nazwa Knicks wywodzi się od drewnianych sabotów, w których chodzili holenderscy osadnicy - knickelbockers. W 1763 roku było 1,5 mln kolonistów, a w 1776 już 2,5 mln. Stosunki między metropolią a koloniami nie układały się najlepiej zwłaszcza po ukończeniu wojny siedmioletniej.

Przyczyny protestu przeciw metropolii

Wyczerpana wojną Wielka Brytania zaczęła zwiększać nacisk podatkowy. Już w 1763 roku metropolia podniosła podatek na cukier przywożony do Ameryki z brytyjskich Indii Zachodnich. Zakazano działalności bankowej i kredytowej. Wydano akt ustalający podatek od wszelkich druków (był to tzw. podatek stemplowy). Podatek ten co prawda odwołano, ale metropolia wydała deklarację, w której przyznawała sobie uchwalanie praw w koloniach. Spotkało się to oczywiście ze sprzeciwem kolonistów. W kilka lat później rząd londyński nałożył nowe podatki (w tym na herbatę). Tym razem doszło do rozruchów przeciw polityce brytyjskiej. Wszystkie krwawo stłumiono. W 1773 roku Amerykanie ogłosili bojkot herbaty i doszło do incydentu nazwanego The Boston Tea Party. Grupa kolonistów przebranych za Indian napadła na stojące w porcie bostońskim statki z herbatą i wyrzuciła cały ładunek za burtę. Represje spadły i na miasto i na całą kolonię Massachusets. W 1774 roku kolonie zwołały wspólne posiedzenie reprezentantów w Filadelfii. Domagano się prawa do podejmowania decyzji wewnętrznych. Zerwano kontakty handlowe z Wielką Brytanią. Jego Królewska Mość Jerzy III raczył był ogłosić kolonistów buntownikami, co właściwie oznaczało wojnę.

Wojna o niepodległość

George Washington, mal. Gilbert Stuart (fot. wikimedia)Do pierwszych starć miedzy kolonistami a armią brytyjską doszło już w 1775 roku (Lexington). 4 VII 1776 roku Kongres Filadelfijski ogłosił Deklarację Niepodległości. Wojna kolonistów o niepodległość cieszyła się w Europie bardzo dużą popularnością. Nastroje te wykorzystał król Francji Ludwik XVI, chcąc wziąć odwet na Brytyjczykach za wojnę siedmioletnią. Wojna o niepodległość stała się wojną międzynarodową. Do Francji dołączyła również Hiszpania.

 

Dowódca armii amerykańskiej George Washington wiele skorzystał na francuskiej pomocy. Francja dostarczała nie tylko pieniądze i broń, ale także kontyngent wojsk lądowych (generał Rocheambou) i flotę (admirał de Grasse). Ponieważ armia pilnie potrzebowała fachowców, przyjmowano ich z otwartymi ramionami. I tak np. inżyniera wojskowego Tadeusza Kościuszkę, którego nie było stać na wykupienie we własnym kraju stopnia kapitana, z miejsca obdarowano stopniem pułkownika . Wkrótce miał zostać generałem. Podobnie rzecz się miała z Kazimierzem Pułaskim - twórcą kawalerii amerykańskiej. Ostatecznie koloniści ("dwunodzy z lasów", jak ich pogardliwie nazywali Anglicy) zwyciężyli. Decydującą okazała się klęska wojsk brytyjskich pod Yorktown (1781). W 1783 roku w Wersalu podpisano pokój, w którym Wielka Brytania uznawała niepodległość trzynastu kolonii, które przyjęły nazwę Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Obywatele kolonii, którzy nie aprobowali nowej sytuacji mogli się udać do angielskiej (jeszcze długo) Kanady.

Organizacja nowego państwa

Po zwycięskiej wojnie należało uporządkować sprawy wewnętrzne. Początkowo nie zgadzano się nawet co do tego, jakie ma być to nowe amerykańskie państwo. Czy będzie luźną konfederacją stanów, czy przeciwnie - bardziej centralnie rządzoną federacją. Ostatecznie pierwsza na świecie konstytucja uchwalona w latach 1787-8 (każdy stan akceptował ją osobno) stanowiła, że stany będą tworzyć federację - Stany Zjednoczone Ameryki. Tego chcieli ich twórcy - najwybitniejsi podówczas politycy amerykańscy, między innymi: George Washington, Alexander Hamilton, Benjamin Franklin, Thomas Jefferson ("ojcowie założyciele"). Rząd federalny miał prawo do: prowadzenia polityki zagranicznej, bicia monety i ustalania podatków, obsadzania najwyższych urzędów. Stanom przysługiwała daleko idąca samorządność, w tym prawo uchwalania praw lokalnych. W konstytucji zastosowano najnowszy wówczas ideologiczny wynalazek: tzw. monteskiuszowski podział władz (zaczerpnięty z dzieła Charlesa de Montesqieu "O duchu praw", 1755) Funkcjonowały więc:

 

  1. władza ustawodawcza - dwuizbowy Kongres ( Izba Reprezentantów i Senat)- pochodzący z wyboru.
  2. władza wykonawcza spoczywała w rękach prezydenta, będącego jednocześnie głową państwa. Prezydent jako wybrany przez naród (w wyborach pośrednich) nie ponosił odpowiedzialności parlamentarnej. Miał szerokie prerogatywy, np.: prawo veta zawieszającego, nominacje ministrów, dowództwo armii, prawo zawierania traktatów międzynarodowych, itp. Kadencja prezydenta trwała cztery lata. Ilość kadencji w wypadku kolejnych zwycięskich wyborów nie była limitowana. Pierwszym prezydentem został George Washington.
  3. władza sądownicza. Sądy były niezawisłe i niezależne. Ostatnią instancją był Sąd Najwyższy, którego członkowie zasiadali w nim dożywotnio. Nominacje należą do prezydenta. Konstytucja była ( i jest) tekstem krótkim, o dużym stopniu ogólności. Pozwala to ją aktualizować, wprowadzając tzw. poprawki. Pierwszych dziesięć uchwalono już w 1789 roku. W pierwszej określono podstawowe prawa obywatelskie, wolność wyznania, druku, zgromadzeń. W drugiej - obywatelskie prawo do noszenia broni. W innych m.in. prawa do: wolności, równości wobec prawa, własności itp. Nie można jednak idealizować tej konstytucji. Poprawkę znoszącą wyborczy cenzus majątkowy wprowadzono dopiero w latach trzydziestych XIX wieku, a niewolnictwo czarnych zniesiono w latach sześćdziesiątych tego stulecia. Konstytucja amerykańska była pierwszą (i ze wszech miar udaną) próbą wprowadzenia w życie idei europejskiego oświecenia.