Wiek XIX - wstęp


Wiek XIX to jedyne stulecie traktowane jako odrębna, wielka epoka w dziejach ludzkości. Może ona odpychać, zniechęcać ogromem dat, faktów, zjawisk i postaci historycznych, a równocześnie może fascynować ich wielkością i znaczeniem. Dziewiętnaste stulecie pełne jest paradoksów dobrze charakteryzujących specyfikę tego okresu.

Był to wiek, który liczył blisko 130 lat. Zapoczątkowała go w roku 1789 Wielka Rewolucja Francuska. Zarów-no we Francji, jak i w wielu krajach Europy, zniosła ona stanowe podziały w społeczeństwie, osłabiła absolutyzm, przyczyniła się do powstania nowych ideologii, przyśpieszyła proces rewolucji przemysłowej. Kres tej epoce przyniosła I wojna światowa w latach 1914 - 1918.
Podobnie, dzieje dziewiętnastowiecznej Polski rozpoczęły się w końcu wieku XVIII. Otworzył je upadek pań-stwowości po trzecim rozbiorze w 1795 roku. Ich treść stanowiły 123 lata niewoli, powstań narodowych, pracy organicznej i konspiracji. Cezurę końcową oznaczył moment odzyskania niepodległości w roku1918.

Gdy przed ponad stu laty nadchodził fin de siecle - koniec stulecia, współcześni dumni byli z mijającej belle epoque - pięknej epoki, jak ją nazywali. Optymizm i poczucie pewności siebie budziły wspaniałe osiągnięcia nauki i techniki: powszechne zastosowanie maszyny parowej, rozwój kolei, telegrafu, telefonu, ogromny postęp w dziedzinie medycyny symbolizowany przez nazwisko Ludwika Pasteura. Imponująco rozkwitały wszystkie dziedziny kultury. Romantyzm, pozytywizm, modernizm ukształtowały oblicze literatury, malarstwa, architektury, rzeźby. Wyrazem dążeń i aspiracji społeczeństw były natomiast nowoczesne ruchy polityczne. Obok starszych - konserwatyzmu, liberalizmu, także i nowe - socjalizm, nacjonalizm, chrześcijańska demokracja dawały w umacniających się systemach parlamentarnych możliwość wpływania coraz szerszym rzeszom ludności na politykę państw.

Wiek pary i wiek ideologii był także wiekiem krwawych wojen i okrutnych konfliktów. Europa, a później także i Ameryka prowadziły na ogromną skalę ekspansję kolonialną, która do stóp białego człowieka rzuciła Afrykę i dużą część Azji. Wojny napoleońskie na początku stulecia przyczyniły się do rozbudzenia świadomości narodowej wielu ludów Europy. Zlekceważenie tych dążeń przez kongres wiedeński uczyniło Stary Kontynent skrajnie niestabilnym regionem świata. Pomimo nałożenia nań okowów Świętego Przymierza każda właściwie dekada przynosiła nowe spiski, powstania i rewolucje. Apogeum aktywności Europejczyków była Wiosna Ludów, a finał dążeń narodowych i politycznych dwóch największych narodów kontynentu przyniosło zjednoczenie Włoch i zjednoczenie Niemiec w II połowie wieku. Niesłychany rozwój gospodarki, rozbudzenie ideologią nacjonalizmu spowodowały pod koniec epoki bezpardonową rywalizację mocarstw, w wyniku której ukształtowały się dwa wrogie bloki - Trójprzymierza i Trójporozumienia. Konflikt pomiędzy nimi doprowadził do wybuchu I wojny światowej, globalnego konfliktu, który - wyrastając z realiów dziewiętnastowiecznego świata - całkowicie zmienił jego oblicze.

Dla Polaków wiek XIX to czas egzystencji bez własnego, suwerennego państwa. Naród, podzielony rozbioro-wymi kordonami, wtłoczony został jednak nie w trzy, a w kilka różnych systemów politycznych i gospodarczych. Zaborcy rozmaicie traktowali poszczególne części opanowanych przez siebie ziem dawnej Rzeczypospo-litej. Ich polityka ewoluowała także wraz z upływem czasu. Zmieniał się stosunek do polskich dążeń narodowych i zakres swobód politycznych. W różnym czasie i na różnych zasadach przeprowadzano reformy społeczne, w tym zwłaszcza najistotniejszą z nich - reformę uwłaszczeniową.

Powodowało to zróżnicowane postawy polskiego społeczeństwa. Stąd też w epoce rozbiorowej napotykamy Legiony Dąbrowskiego, Powstanie Listopadowe, Powstanie Krakowskie, Wiosnę Ludów, Powstanie Styczniowe, Rewolucję 1905 roku, czyn zbrojny w czasie I wojny światowej, ale także o wiele mniej heroiczne, a równie ważne wydarzenia i procesy. Ich listę tworzą, między innymi, działalność Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gospo-darcza polityka księcia Druckiego - Lubeckiego, praca organiczna w zaborze pruskim, projekty reform margrabiego Wielopolskiego, rozwój kultury i życia politycznego w zaborze austriackim (autonomia galicyjska), praca u podstaw i imponujący rozwój przemysłu w zaborze rosyjskim. Szukanie sposobów odzyskania wolności i przetrwania narodu budziło ogromne kontrowersje wśród polskich elit w XIX wieku. Możliwości rozwoju autentycznego, swobodnego życia społeczeństwa pod zaborami były nader ograniczone. Stąd też najważniejsze, najistotniejsze debaty prowadzone były poza ziemiami polskimi - na wychodźstwie. Gdy po upadku powstania listopadowego jego przywódcy i liczni uczestnicy skupili się we Francji, Wielka Emigracja stanowiła główny ośrodek polskiej kultury i myśli. Pod koniec stulecia nowoczesne ruchy polityczne związały swe programy z pobudzeniem do aktywności jak najszerszych rzesz społecznych. Życie polityczne przeniosło się ponownie na ziemie polskie. Toczyło się (poza Galicją) w konspiracji. Działające wówczas "pokolenie niepokornych" przygotowywało polskie społeczeństwo do podjęcia starań o odbudowę suwerenności. W czasie I wojny światowej socjaliści rozpoczęli czyn zbrojny, a narodowi demokraci zainicjowali działalność dyplomatyczną. Oba ugrupowania miały na celu odzyskanie niepodległości i rozpoczęcie budowy własnego państwa. Choć drogi ich były różne, wspólny cel został osiągnięty w listopadzie 1918 r.

Wiek XIX wydaje się epoką odległą. Jednak jego przełomowy charakter, kres szeregu zjawisk sięgających epoki nowożytnej, a nawet średniowiecza i narodziny nowego - współczesnego świata czynią zeń epokę bliską. Epokę, której poznanie ułatwia zrozumieć współczesność.
Dodaj do swoich materiałów
Morze możliwości
na edukator.pl
Narzędzia, zasoby, komunikacja, współpraca. Zarejestruj się. Twórz, gromadź zasoby i dziel się nimi.
Morze możliwości na edukator.pl