+ Pokaż spis treści

Wędrówka

Odyseusz i syreny (fot. Wikimedia)Wędrujemy w przestrzeni i w czasie, w świecie realnym i w fikcyjnym. Literatura od swoich pierwszych, mitycznych tematów, aż po koniec XX wieku korzysta z wszystkich tych wymiarów wędrówki i często je ze sobą łączy.


Motywy mityczne: Odyseusz, Tezeusz i Ikar

Odyseusz. Już w na samym początku literatury greckiej i jednocześnie europejskiej, w Iliadzie i Odysei Homera znajdujemy owo połączenie różnych typów wędrówek. Bohaterów Iliady poznajemy w czasie "realnym" przez kilkadziesiąt dni ostatniego, dziesiątego roku ich zmagań, pod Troją. Wszystkie wydarzenia wcześniejsze a także zapowiedzi wydarzeń późniejszych są przypomnieniem bądź wybiegnięciem w przyszłość, czyli wędrówką w czasie. Same eposy zawierają odesłania do jeszcze starszych, greckich mitów obrazujących podróże w przestrzeni: do wyprawy Argonautów po złote runo, do wyprawy siedmiu bohaterów przeciwko Tebom.

Z tego nagromadzenia różnych przemieszczeń w przestrzeni i w czasie, zawartych w dziełach mitycznego Homera jedno zostało szczególnie mocno utrwalone w literaturze: to mit o powrocie Odyseusza spod Troi do domu rodzinnego na Itakę. Wędrówka powrotna bohatera trwa dziesięć lat, ale o jej przebiegu dowiadujemy się z relacji Odyseusza, przedstawionej przez niego na dworze jego dobroczyńców: króla i królowej Feaków, tuż przed jego powrotem na Itakę. Tu także wędrówka w przestrzeni łączy się z wędrówką w czasie. Jest to barwna opowieść, o pełnej baśniowych wydarzeń wędrówce morskiej, podczas której bohater wykazuje niezwykłe cechy charakteru, siłę woli i umiejętności a przede wszystkim mądrość. Równolegle odbywa swoją "mniejszą" podróż syn Odyseusza, Telemach, który, gdy zbliżył się do wieku męskiego, wyruszył z Itaki, by dowiedzieć się czegoś o losie zaginionego ojca na dworach zaprzyjaźnionych monarchów. Wędrówka Odyseusza to odyseja par excellance, wzór dla innych, przedstawionych w późniejszych dziełach literatury (choć także twórcy dzieł plastycznych obrazowali ją).


Najsłynniejszym dziełem współczesnym nawiązującym do pierwowzoru antycznego jest Ulisses irlandzkiego pisarza Jamesa Joyce'a (1882 - 1941). W tej obszernej powieści spotykamy Leopolda Bluma (odpowiednik Odyseusza) i Stefana Dedalusa (odpowiednik Telemacha, syna Odysa), którzy w ciągu 19 godzin 16 czerwca 1904 roku wędrują ulicami Dublina i przelotnie się spotykają. Poszczególne wydarzenia ich odysei odpowiadają poszczególnym baśniowym motywom homeryckim.


Tezeusz. Z odległych czasów starożytnych pochodzi inny mityczny motyw wędrówki: to droga przez labirynt, jaką odbywa Tezeusz, by zabić potwora Minotaura. Pomaga Tezeuszowi piękna Ariadna, która daje mu nić, dzięki której Tezeuszowi udaje się wydostać z przeogromnego labiryntu. W późniejszych czasach różne aspekty tego mitu usamodzielniają się (postać bohatera, pomoc pięknej dziewczyny, walka z okrutną bestią), ale forma labiryntu staje się utrwaloną w kulturze postacią "kłopotliwej przestrzeni" do przebycia. Przybiera ona postać:

 

  • dzikich ostępów leśnych czy górskich (na przykład podróże Stasia i Nel przez dżunglę afrykańską w Henryka Sienkiewicza (1846 - 1916) W pustyni i w puszczy),

     
  • wielkiego miasta z niezliczoną ilością ulic, domów i kłębowiskiem ludzkich interesów (o ile w XIX wiecznej literaturze symbolem takiego labiryntu jest Paryż, rzadziej Londyn, o tyle w XX wieku miasta amerykańskie, na przykład opis amerykańskiego pisarza Johna Dos Passosa (1896 - 1970)w powieści Manhattan Transfer; ciekawym ujęciem tego tematu są fragmenty Adama Mickiewicza Dziadów, część trzecia, w których poeta przedstawia Petersburg - zapewne na podstawie własnych obserwacji),

     
  • wielkiej biblioteki wypełnionej przeogromną ilością książek, z których każda sama jest labiryntem,

     
  • wreszcie samego życia, wymagającego w sposób naturalny dokonywania trudnych, czasem ostatecznych wyborów.

 

Wszędzie czają się bestie-Minotaury, ale zdarzają się i Ariadny...

 

We współczesnej literaturze znakomitym przedstawieniem biblioteki-labiryntu jest powieść Umberto Eco Imię róży, której akcja rozgrywa się w XIV wieku w klasztorze wyposażonym we wspaniałą bibliotekę. Wilhelm i jego młody pomocnik Adso (można go przyrównać do Ariadny) w trakcie próby rozwikłania zagadki tajemniczych śmierci zakonników, zmuszeni są do walki w stanowiącej prawdziwy labirynt bibliotece, wyposażonej w ukryte przejścia, z zakonnikiem-Minotaurem, strzegącym skarbu: jedynego zachowanego egzemplarza drugiej księgi Poetyki Arystotelesa, traktującej o komedii, a więc mogącej mieć zgubny wpływ na moralność chrześcijan. W powieści tej również samo życie zobrazowane jest jako labirynt pełen niespodziewanych i czasami straszliwych niebezpieczeństw (spotkanie Adso z piękną wieśniaczką, pojawienie się inkwizytorów).

Ikar. W greckim micie znakomity rzemieślnik i wynalazca Dedal, uwięziony przez króla Krety Minosa, chcąc uwolnić siebie i swojego syna Ikara buduje skrzydła z piór, dzięki którym będą oni mogli wznieść się ponad ziemię i polecieć na Sycylię. Jednak skrzydła są zlepione woskiem wrażliwym na ciepło, a młody Ikar niepomny na ojcowskie przestrogi, tak zafascynowany jest możliwością latania, że wzlatuje zbyt wysoko, wosk spajający jego skrzydła roztapia się i Ikar wpada do morza i ginie. Wieloznaczność tego mitu fascynowała od wieków. Lot to: wielka swoboda (wolność w różnych znaczeniach, także myślenia, przeżywania), duża szybkość przebywania znacznych odległości, niezależnie od zróżnicowania powierzchni ziemi, wreszcie możliwość postrzegania (także ujmowania intelektualnego) jednoczesnego wielu przedmiotów na raz. W micie podkreśla się także konieczność zachowania właściwej odległości pomiędzy ziemią (symbolem, tego, co naturalne) i słońcem (symbolem boskości, tego, co nadnaturalne, także wiedzy).


Do tego mitu nawiązuje Jarosław Iwaszkiewicz w opowiadaniu Ikar, przedstawiając zwykłe w latach hitlerowskiej okupacji wydarzenie: aresztowanie młodego chłopca, który czytał książkę na ulicy i nie spostrzegł samochodu gestapo. Przez nieuwagę nieomal wpadł pod samochód, został aresztowany i zapewne zginął. Iwaszkiewicz zestawił to wydarzenie z obrazem XVII wiecznego malarza Pietera Breughla pod tytułem Ikar: przedstawiony tam upadek Ikara nie jest zauważony przez ludzi (chłopa na polu, marynarzy). Analogicznie tragiczne w skutkach drobne wydarzenie, które przytrafiło się chłopcu nie jest zauważone przez przypadkowych przechodniów.

 

Podróże rzeczywiste i fikcyjne

 

Podróże odkrywcze. Dzieje literatury europejskiej zawierają wielką ilość prawdziwych opisów podróży o charakterze odkrywczym. Do ważniejszych tekstów średniowiecznych i renesansowych można zaliczyć: Marco Polo (1254 - 1323) Opisanie świata; Krzysztofa Kolumba (1451 - 1506) Dziennik i Listy; Pedra Pizarro (1478 - 1541) Relacja o odkryciu i podboju królestwa Peru; Alvaro Velho (XIV/XV w.) Relacja z wyprawy Vasco da Gamy do Indii, Alvise da Ca' da Mosto (1432 - 1483) Podróże do Afryki, Antonia Pigafetta (ok. 1485 - ok. 1534) Relacja z wyprawy Magellana dookoła świata. Oczywiście i w późniejszych czasach tego typu literatura była intensywnie uprawiana, aż po wiek XX. Jednak w naszym wieku akcent przeniesiony został z podróżowania w celu odkrycia nieznanych nowych obszarów ziemi, na podróże odsłaniające szczególne właściwości różnych ludów, a także zróżnicowane doświadczenia społeczne ludzkości. W tego typu literaturze celuje polski reporter i pisarz Ryszard Kapuściński, autor książek, w których opisał kilkadziesiąt przewrotów politycznych (zamachów stanu, rewolucji i buntów), ale również życie różnych społeczności w Afryce, Ameryce Południowej i Środkowej, i w Azji. Najsłynniejsze z jego książek to: Cesarz, Chrystus z głową na karabinie, Szachinszach, Wojna futbolowa, Imperium, Heban.

 

Podróże do Ziemi Świętej. Do tej kategorii zaliczyć należy opisy wypraw krzyżowych (na przykład anonimowe dzieło Dzieje pierwszej krucjaty albo czyny Franków i pielgrzymów jerozolimskich, napisane na przełomie XI i XII wieku). We współczesnej literaturze polskiej przybliżył realia wypraw krzyżowych Jarosław Iwaszkiewicz (w powieści Czerwone tarcze, dla której podstawą jest poświadczona historycznie wyprawa Henryka, księcia sandomierskiego w 1154 roku, jako krzyżowca do Ziemi Świętej). Juliusz Słowacki (1809 - 1849) w poetyckiej formie przedstawił swoją Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu, jednak motyw religijny nie jest w niej specjalnie eksponowany. Wzorem dla Słowackiego były Wedrówki Childe Charolda angielskiego poety romantycznego George'a Byrona (1788 - 1824).

 

Podróże emigrantów i zesłańców. Literatura polska zawiera wiele świadectw wymuszonych okolicznościami politycznymi i historycznymi podróży. Będą to: emigracja z powodów religijnych, w wyniku walk narodowowyzwoleńczych i zarobkowa.

 

  • Konieczność opuszczenia ojczyzny z powodów religijnych pojawia się już w literaturze barokowej, kiedy na banicję skazani są polscy arianie. Zbigniew Morsztyn (ok. 1628 - 1689) w Pieśni w ucisku nawiązuje do starotestamentowej Pieśni nad pieśniami, wygnanie z ojczyzny przedstawia w kategoriach religijnych.

     

  • Utrata przez Rzeczpospolitą niepodległości i następujące w niedługim czasie później wojny napoleońskie doprowadziły do masowej emigracji, zwłaszcza tych, którzy zostali żołnierzami w polskich formacjach wojskowych, jak na przykład legioniści Jana Henryka Dąbrowskiego (wówczas przecież powstał polski hymn narodowy - Mazurek Dąbrowskiego, akcentujący motyw wędrówki "z ziemi włoskiej do Polski"), bądź żołnierzami w formacjach francuskich. W Panu Tadeuszu Adama Mickiewicza zawarta jest pieśń ludowa
     

  • O żołnierzu tułaczu, do której nawiązuje Stefan Żeromski (1864 - 1925) w swoim opowiadaniu pod tym samym tytułem. W opowiadaniu Żeromski przedstawia los polskiego chłopa walczącego w armii napoleońskiej, gdzie traktowany jest przez Francuzów jak wolny obywatel, gdy jednak wraca do Polski zostaje skazany na śmierć przez właściciela ziemi, na której był niegdyś chłopem pańszczyźnianym. A więc emigracja i powrót: podróż do trudnej wolności i powrót do niewoli i śmierci. W okresie napoleońskim i ponapoleońskim powstało bardzo wiele świadectw literackich (pamiętników, listów i innych form) przedstawiających życie tej wielkiej grupy społecznej, która za cenę swojej własnej krwi starała się uratować niepodległość Polski. Ich los opisał Marian Brandys w panoramicznym dziele Koniec świata szwoleżerów, a także w takich utworach, jak Kozietulski i inni oraz Oficer największych nadziei. Również tak zwana Wielka Emigracja po Powstaniu Listopadowym jest przedmiotem wielu ważnych wypowiedzi literackich. Adam Mickiewicz w Epilogu Pana Tadeusza wskazuje na słabość polskiego środowiska w Paryżu, skłócenie Polaków dostrzega także Juliusz Słowacki w prozatorskim poemacie pod tytułem Anhelli. Wielka literatura emigracyjna pojawiła się również w okresie drugiej wojny światowej oraz po jej zakończeniu. Trans-Atlantyk Witolda Gombrowicza wskazuje wszystkie te wady polskiego charakteru narodowego, które już dostrzegli polscy romantycy w XIX wieku.

     
  • Emigracja zarobkowa. Również los tych wszystkich Polaków, którzy emigrowali "za chlebem" był literacko opracowywany: Maria Konopnicka w Pan Balcer w Brazylii w swoistej epopei ukazuje dzieje chłopów polskich emigrujących do dalekiej Ameryki Południowej. Emigrację polityczną i zarobkową z czasów PRL-u przedstawił Stanisław Mrożek w Emigrantach.

     

 

Podróże turystyczne. Literatura tego typu jest bardzo obfita. Pojawiła się już w starożytności. Pierwszym przewodnikiem w dziejach kultury europejskiej są Wędrówki po Helladzie Pauzaniasza (ok. 115 - ok. 180 n.e.), w dziesięciu księgach (wyd. polskie w trzech tomach). Jest to dzieło wyjątkowej wartości, zawiera ogromną ilość bardzo ciekawych informacji o kulturze i sztuce starożytnej Grecji. W polskiej literaturze zawartych jest wiele opisów podróży turystycznych, których autorami byli najwybitniejsi poeci i pisarze, na przykład Julian Ursyn Niemcewicz (1758 - 1841) napisał Wiersz na wierzchołku góry Etny pisany 1784, Adam Mickiewicz w Sonetach krymskich (Stepy akermańskie, Bakczysaraj, Bajdary, Czatyrdah, Ajudah) przedstawił wspaniałą przyrodę a na jej tle głębie własnych przeżyć.

 

Podróże utopijne i filozoficzne. Obok prawdziwych opisów podróży literatura obfituje w opisy podróży i odkryć fikcyjnych: jest to literatura utopijna, jak na przykład Anglika Franciszka Bacona (1561 - 1626) Nowa Atlantyda dla której punktem wyjścia są dialogi Platona (427 - 347 p.n.e.): Timaios i niedokończony Krytiasz. Również zabarwione filozoficznym namysłem nad naturą człowieka są dzieła dwóch innych autorów angielskich: Jonathana Swifta (1667 - 1745) Podróże Guliwera i Daniela Defoe (1660 - 1731) Przypadki Robinsona Kruzoe.

 

Podróże w literaturze science-fiction. Pierwsze tego typu dzieła zaczęły powstawać w końcu XIX wieku. Ich prekursorem był Juliusz Verne (1828 - 1905), autor niegdyś niezwykle popularnych książek: 20000 mil podmorskiej żeglugi (nazwa okrętu Nautilus i imię jego kapitana - Nemo weszły do języka potocznego), W 80 dni dookoła świata (Julio Cortazar, znany współczesny pisarz argentyński sparafrazował tę powieść w swoim dziele W osiemdziesiąt światów dokoła dnia), Pięć tygodni w balonie i innych. W Polsce podjął tego typu twórczość Jerzy Żuławski (1874 - 1915) w trylogii fantastycznej o podkładzie filozoficznym Na srebrnym globie. W XX wieku napisano bardzo wiele powieści i opowiadań tego gatunku. Przedstawiają one opisy podróży na inne planety a nawet do innych galaktyk. Owo tło autorom bardziej filozoficznie nastrojonym umożliwia głębsze wniknięcie w specyfikę człowieczeństwa, wyostrza widzenie różnych aspektów życia ludzkiego, które uchodziły uwadze tradycyjnej literaturze. Wśród najsłynniejszych autorów tego gatunku są Isaac Asimow, bracia Strugaccy oraz Stanisław Lem, który w swojej wielkiej karierze literackiej przeszedł przez okres twórczości science-fiction. Do tego gatunku należy zaliczyć jego Astronautów, Obłok Magellana, Solaris (powieść świetnie sfilmowaną przez rosyjskiego reżysera Andrieja Tarkowskiego), Opowieści o pilocie Pirxie, Dzienniki gwiazdowe i wyborną Cyberiadę. To ostatnie z wymienionych dzieł, pisane w formie baśniowej zawiera prawdziwe filozoficzne rozważania, jednak czytelnicy w nieomal każdym wieku i różnych zainteresowań mogą w nim znaleźć coś dla siebie.


Książki dla młodzieży

 

  • Podróże o szczególnych walorach poznawczych. Do tej kategorii należą książki Alfreda Szklarskiego, których bohaterem jest kilkunastoletni chłopiec Tomek Wilmowski, podróżujący ze swoim ojcem po różnych kontynentach w celu łowienia zwierząt dla ogrodu zoologicznego i jednocześnie zdobywający ogromną wiedzę geograficzną, z zakresu zoologii i botaniki oraz historii. Znakomita seria książek obejmuje: Tomek w krainie kangurów, Przygody Tomka na czarnym lądzie, Tomek na wojennej ścieżce, Tomek na tropach yeti, Tajemnicza wyprawa Tomka, Tomek wśród łowców głów, Tomek u źródeł amazonki, Tomek w Gran Chaco.

     
  • O charakterze rozbójniczym oraz o poszukiwaniu skarbów. Do tej kategorii można zaliczyć bardzo wiele powieści. Jedną z najsłynniejszych jest Roberta Louisa Stevensona (1850 - 1894) Wyspa skarbów.


Tę szeroką panoramę różnych wędrówek i podróży warto opatrzeć wezwaniem rzymskiego filozofa stoickiego Seneki (4 r. p.n.e. - 65 r.n.e.), który w Listach moralnych do Lucyliusza pisał: "Wejdź w siebie samego, tak głęboko, jak to jest możliwe". (Listy I,7,8; pol wyd. z 1961 r. strona 19) Podróż w głąb samego siebie jest realizacją najogólniejszej zasady greckiej kultury: Poznaj samego siebie.