+ Pokaż spis treści

Ubiór

 

Stroje z połowy XV wieku: służebna, pachołek, król, ochmistrz, uczony (rys. B. Gembarzewski)W XIV wieku w Europie nastąpiły znaczne przemiany w formie ubioru. Przede wszystkim doszło do wyraźnego zróżnicowania stroju kobiecego i męskiego. Ubiór męski został dopasowany do figury i wyraźnie skrócony. Jednocześnie formy ubrań nabrały pewnej rozmaitości i pojawiła się moda, która skupiała się głównie na szczegółach stroju, takich jak rodzaj rękawów lub zapięć, ozdoby i dodatki.


Pod wpływem tych zmian także w Polsce XIV wieku pojawił się nowy typ ubioru męskiego - kabat, czyli rodzaj kaftana dopasowanego i rozciętego z tyłu lub przodu na całej długości. Prawdopodobnie zyskał sobie on popularność głównie w miastach, podczas gdy na wsi wciąż używano tradycyjnych luźnych tunik. Pod kabat nie noszono długich gaci, lecz zgodnie z zachodnioeuropejską modą krótkie płócienne spodenki spełniające rolę bielizny, zaś na każdą nogę z osobna wciągano sukienne pończochy - nogawice, opinające ciasno łydkę i zachodzące aż za biodro, gdzie przymocowywano je za pomocą podwiązek do paska noszonego pod odzieżą. Dopiero w drugiej połowie XV wieku zaczęto zszywać nogawice górą w jedną całość.


Popularny ubiór kobiecy nie uległ zbyt znaczącym zmianom. Podstawą kostiumu była długa koszula (od XV wieku z kołnierzem), na którą zakładano zapaski tworzące spódnicę. Plecy okrywano obszerną chustą zwaną rąbkiem. Odpowiednikiem kabata wśród ubrań kobiecych była dopasowana górą długa suknia z bardzo wąskimi rękawami, obniżonym stanem, rozszerzana klinami od bioder. Jej popularność była jednak w Polsce ograniczona - ubierały się tak przede wszystkim kobiety z warstw zamożniejszych.

Ubiory z końca XV i pocz. XVI wieku: strój męski o wpływach wschodnich, żak krakowski, giermek, łucznik (rys. B. Gembarzewski)
Sposób ubierania się elit społecznych podlegał przemianom pod wpływem mody, jednak był to jeszcze dość powolny proces. Kosztowne ubiory starannie przechowywano i przekazywano w spadku, co sprzyjało pewnemu skostnieniu ich form. Modę kształtował przede wszystkim dwór panującego, w mniejszym stopniu dwory możnowładcze. Moda dworska natomiast naśladowała wzory obce, głównie zachodnioeuropejskie, przejmowane za pośrednictwem Czech, Niemiec i Węgier. W XV wieku coraz silniejszy wpływ miała także stylistyka rusko-tatarska, idąca do Polski poprzez Litwę.


W stosunku do surowego zdobnictwa ubiorów w poprzednim okresie, ozdoby noszone w XIV i XV wieku odznaczały się wyszukaną różnorodnością form. Pojawiły się bogate pasy jedwabne lub skórzane, nabijane guzami srebrnymi i pozłacanymi. Noszono dużo biżuterii - naszyjników, pierścieni, czy diademów, wykonanych ze złota, srebra, drogich kamieni i pereł.


Od końca XIV wieku coraz popularniejsze stawały się futra, noszone nie tylko dla ochrony przez chłodem, lecz także jako symbol zamożności. Stosowano je również jako elegancki element zdobniczy, obszywając nimi suknie, kabaty i płaszcze. W miastach noszono głównie futra lisów i popielic, oraz tańsze: królicze lub zajęcze. Wśród szlachty popularne były natomiast futra kun, na które mogli sobie pozwolić tylko najbogatsi mieszczanie. Sobole i gronostaje nosili niemal wyłącznie możnowładcy i najwyższe duchowieństwo.