+ Pokaż spis treści

Totalitaryzmy i autorytaryzmy


Radziecki plakat propagandowy: Zarówno w stosunku do hitlerowskich Niemiec jak i faszystowskich Włoch oraz ZSRR określeniem najczęściej używanym dla zdefiniowania obowiązującego systemu politycznego jest pojęcie totalitaryzmu. Używa się go w odniesieniu do państw, ideologii, przywódców i partii politycznych, które zmierzają do całkowitego przeobrażenia i kontrolowania całokształtu życia podporządkowanych społeczeństw. Cechy państwa totalitarnego w wersji modelowej są następujące:

 

  1. oficjalna ideologia, za którą każdy winien się opowiadać, skupiająca się na doskonałym, ostatecznym stanie ludzkości;
  2. jedna masowa partia, której symbolem lub zwierzchnikiem jest zwykle jedna osoba; ma ona hierarchiczną strukturę i dominuje nad państwową biurokracją lub się z nią splata;
  3. technologicznie zaawansowana, niemal pełna, monopolistyczna kontrola nad wojskowym uzbrojeniem, sprawowana przez te partię i podporządkowaną jej biurokrację;
  4. niemal pełna monopolistyczna kontrola nad środkami masowego przekazu;
  5. system fizycznej lub psychologicznej kontroli, sprawowanej za pomocą terroru;
  6. centralna kontrola i sterowanie całą gospodarką. Za najbardziej bliskie temu modelowi uznaje się ZSRR w latach trzydziestych i Niemcy po 30 I 1933 r.

 

Bolszewicy, którzy objęli władzę w Rosji w wyniku rewolucji październikowej 1917 r., która była w zasadzie zamachem stanu, już wkrótce po swym zwycięstwie zaczęli stosować metody terroru. W tym celu w grudniu 1917 r. powołali WCzK - Wszechzwiązkową Nadzwyczajna Komisję z Feliksem Dzierżyńskim na czele. 19 I 1918 po jednym dniu obrad rozpędzili Konstytuantę, w której byli w mniejszości. Już w sierpniu 1918 r. kierownictwo bolszewickie wypróbowało takie narzędzie represji, jakim były obozy koncentracyjne. Jesienią 1918 r. liczba ofiar czerwonego terroru wyniosła co najmniej 10-15 tys., czyli więcej niż carskie sądy wydały wyroków śmierci w latach 1825-1917 (6321). Kurs represyjny władzy w stosunku do społeczeństwa, po przejściowym osłabieniu w okresie NEP-u (Nowa Ekonomiczna Polityka), znacznie zaostrzył się po 1928 r. Forsowna kolektywizacja rolnictwa, zmierzająca do likwidacji chłopstwa przez tworzenie w miejsce prywatnych gospodarstw rolnych - spółdzielczych kołchozów i państwowych sowchozów, doprowadziła do masowego głodu. Według trudnych do weryfikacji szacunków tzw. Wielki Głód w latach 1932-1933 pochłonął około 6 mln. ofiar. W okresie kolektywizacji deportowano ponad 2 mln chłopów, z tego 1,8 mln. w latach 1930-1931. W okresie tzw. Wielkiego Terroru w latach 1937-1938 policja polityczna - NKWD aresztowała około 8 mln.osób. Stracono wtedy ponad milion osób a blisko 2 mln. zmarło w obozach. W systemie obozów pracy (łagry) pod koniec 1938 r. pozostawało około 8 mln. więźniów.

Plakat wyborczy NSDAP z lat 30-tych XX wieku (fot. wikimedia)Totalitarny model ustroju państwa został również wprowadzony w życie przez Adolfa Hitlera w Niemczech. Jego partia -Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza (NSDAP) - w lipcu 1932 r. stała się najsilniejszą partią w niemieckim parlamencie - Reichstagu. 30 I 1933 r. stanął na czele koalicyjnego rządu nacjonalistycznego. Za pomocą prezydenckich dekretów o stanie wyjątkowym i dzięki terrorowi wymierzonemu w przeciwników politycznych zdołał umocnić swą władzę. 1 XII 1933 r. NSDAP stała się jedyną oficjalnie działającą partią - inne zostały zakazane lub zmuszone do rozwiązania z powodu terroru i zastraszenia. Swych przeciwników w NSDAP i SA Hitler zlikwidował w tzw. nocy długich noży (30 VI 1934 r.). Po śmierci Hindenburga 2 VIII 1934 r. połączył w swej osobie funkcje szefa rządu, państwa i partii (Fuhrer i kanclerz Rzeszy).
Podobny sposób rządzenia państwem, choć mniej represyjny, wprowadził we Włoszech Benito Mussolini. Po zainscenizowanym marszu na Rzym (28 X 1922 r.) 30 października tego roku został mianowany szefem rządu. Na mocy ustawy z 24 XII 1925 r. o prerogatywach szefa rządu i wodza faszyzmu mógł przekształcić Włochy w państwo dyktatury faszystowskiej.

Formą ustroju politycznego, która rozpowszechniła się w Europie międzywojennej, był autorytaryzm. Zwykle definiuje się go jako personalną dyktaturę, opartą o ideologię głoszącą kult państwa, rządzącą na zasadzie posłuszeństwa i kary. Autorytaryzmy były skierowane przeciwko tradycyjnej demokracji parlamentarnej, antyliberalne i nacjonalistyczne. W przeciwieństwie do totalitaryzmów nie zamierzały do całkowitej kontroli nad życiem jednostki. Wspierały się na starych elitach, wojsku i duchowieństwie, co nadawało im konserwatywny charakter. Zachowywały tradycyjny system własności. Parlamenty istniały, aczkolwiek ich uprawnienia były ograniczone. Nie dokonywano likwidacji wszystkich organizacji związkowych i partyjnych, choć reżimy autorytarne próbowały tworzyć własne partie (Front Ojczyźniany w Austrii i w Estonii, Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem w Polsce). Autorytaryzm wyrastał z krytyki parlamentaryzmu i systemu wielopartyjnego, głosił hasła odnowy i uzdrowienia systemu władzy państwowej. Rządy autorytarne sprawowali Engelbert Dollfuss i Kurt Schuschnigg w Austrii, Karlis Ulmanis na Łotwie, Antanas Smetona na Litwie, Konstantin Pats w Estonii, Miklos Horthy na Węgrzech, Józef Piłsudski w Polsce.