+ Pokaż spis treści

Tkanki łączne


Tkanka łączna jest najbardziej zróżnicowaną z tkanek zwierzęcych zarówno pod względem budowy jaki funkcji jaką spełnia w organizmie. W ciągu ontogenezy powstaje z komórek mezenchymatycznych, powstałych głównie z mezodermy (trzeciego listka zarodkowego).

Budowa


Cechą charakterystyczną tego typu tkanki jest luźny układ komórek i duże ilości substancji międzykomórkowej. Charakter tych składowych zależy od funkcji jaką pełni dana tkanka. Jest to tkanka dobrze ukrwiona i unaczyniona ze względu na swój intensywny metabolizm (wyjątek stanowi tkanka chrzęstna).

tkanka łączna
elementy morfotyczne, czyli komórki danej tkanki o różnej budowie substancja międzykomórkowa
istota (= substancja) podstawowa elementy włókniste
jest amorficzna, jej charakter jest różny w zależności od tkanki, w której występuje - może być płynnym osoczem w krwi, galaretowatą substancją w tkankach łącznych właściwych czy tworzyć twardą, wysyconą solami mineralnymi substancję w kości; głównym składnikiem istoty podstawowej są śluzowielocukrowce (= mukopolisacharydy kwaśne), głównie kwas hialuronowy kolagenowe - zbudowane z białka - kolagenu, którego włókna tworzą rozgałęzione pęczki; są to włókna o dużej wytrzymałości mechanicznej, odporne na zerwanie i rozciąganie; występują w kościach, chrząstkach, skórze właściwej i ścięgnach
sprężyste - zbudowane z białka (glikoproteidu) - elastyny, włókna te są cieńsze niż włókna kolagenowe i występują pojedynczo łącząc się w przestrzenną sieć; bardzo elastyczne, ale nie są odporne na zerwanie; występują w skórze, w ścianach naczyń krwionośnych
retikulinowe - zbudowane z retikuliny, bardzo delikatnego białka, którego włókienka tworzą delikatną siatkę wokół naczyń krwionośnych, włókien mięśniowych i budują zręby wątroby czy śledziony


Klasyfikacja tkanek łącznych


  1. tkanka łączna właściwa:zarodkowa

    • wiotka (= luźna)
    • ukształtowana (= zbita)
    • siateczkowa
    • tłuszczowa

  2. tkanka łączna oporowa:

    • chrzęstna:
      - szklista
      - sprężysta
      - włóknista

    • kostna:
      - zbita
      - beleczkowa

  3. tkanka łączna płynna:

    • krew
    • limfa

Funkcje tkanek łącznych


  • zapewnia łączność pomiędzy innymi tkankami ciała
  • utrzymanie kształtu ciała i narządów
  • obrona organizmu przed antygenami.

Przegląd różnych typów tkanek łącznych


Uwaga! W stosowanych nazwach komórek pojawiać się będą końcówki:

  • -blasty - oznacza komórki aktywne metabolicznie, ze zdolnością do podziałów, a więc tworzenia nowych komórek tkanki, wytwarzające substancję podstawową i elementy włókniste
  • -cyty - tę końcówkę posiadają komórki, które utraciły zdolność do podziałów (mogą ją jednak odzyskać w razie konieczności regeneracji tkanki) jaką posiadały "- blasty"; są więc przekształconymi komórkami pierwszego typu
  • -klasty - powstają z "- cytów", mają właściwości lizogenne, co znaczy, że produkują do przestrzeni międzykomórkowej enzymy trawiące zniszczone komórki tkanki.

1. Tkanka łączna właściwa


Jest tkanką, którą charakteryzuje brak twardych struktur w substancji międzykomórkowej. Jest bardzo różnorodna dlatego podzielono ją na kilka typów:

  • tkanka zarodkowa jest najbardziej pierwotną formą tkanki łącznej, z tej formy powstają w czasie trwania życia zarodkowego i płodowego wszystkie inne typy tkanki łącznej; jej komórki (= fibroblasty, w wielu podręcznikach ogólnie komórki tkanki łącznej noszą tę nazwę) mają gwiaździsty kształt a w istocie międzykomórkowej brak jest elementów włóknistych

  • Tkanka łączna luźnatkanka wiotka (= luźna) jest najbardziej typową z tkanek łącznych, w galaretowatej substancji międzykomórkowej jest dużo włókien retikulinowych; wypełnia przestrzenie miedzy innymi tkankami i organami (miedzy mięśniami, wokół naczyń krwionośnych), tworzy zręby narządów wewnętrznych: śledziony, wątroby - umożliwiając wnikanie nerwów i naczyń krwionośnych, buduje tkankę podskórną, która łączy skórę i mięśnie




  • Tkanka łączna zbittkanka ukształtowana (= zbita) jest bardzo odporna na zerwanie i rozciąganie, występują w niej głównie włókna kolagenowe

    • jeżeli ich układ jest uporządkowany, a także mamy do czynienia z uporządkowanym układem komórek tkanki (= fibrocytów) - mówimy o tkance regularnej - tkanka jest szczególnie wytrzymała i buduje ścięgna, torebki stawowe

    • jeżeli układ włókien jest nieuporządkowany - mamy do czynienia z tkanką nieregularną - tworzy się bardzo elastyczna struktura odporna na rozciąganie i taki typ tkanki spotykamy w skórze właściwej

  • Tkanka łączna siateczkowatatkankę siateczkową tworzą komórki o licznych gwiaździstych wypustkach (= retikulocyty) łączących się w przestrzenną sieć, oczka tej sieci wypełnia gąbczasta substancja podstawowa z dużą liczbą włókien retikulinowych; tworzy zręby narządów chłonnych (= limfatycznych), np. węzłów chłonnych, bierze udział w budowie wątroby, śledziony i szpiku kostnego




  • Tkanka tłuszczowatkanka tłuszczowa jest tkanką spełniającą funkcje ochronne (chronią przed utratą ciepła i przed urazami mechanicznymi) oraz spichrzowe; jej komórki (= lipocyty) zawierają w swojej cytoplazmie kulki tłuszczu; liczba komórek tkanki tłuszczowej ustala się we wczesnym dzieciństwie i w ciągu życia komórki te mniej lub bardziej są wypełnione substancją zapasową

    • zwykle jest to jedna, duża kula tłuszczu, która spycha na peryferie komórki cytoplazmę i inne organela - tkanka tłuszczowa żółta
    • jeżeli kulek tłuszczu jest więcej tworzy się tkanka tłuszczowa brunatna, u człowieka występująca w okresie płodowym i niemowlęcym.

2. Tkanka łączna oporowa

Jest tkanką szkieletotwórczą, stąd charakterystyczna jest ona dla zwierząt obdarzonych twardym szkieletem wewnętrznym - kręgowców. Wyróżniamy dwa typy tej tkanki: tkankę chrzęstną i tkankę kostną.

Tkanka chrzęstnaTkanka chrzęstna


Tkanka ta pojawia się jako pierwsza tkanka oporowa w rozwoju ewolucyjnym zwierząt kręgowych i jako pierwsza w trakcie rozwoju osobniczego (= ontogenezy).

Budowa

Jej istota podstawowa, zwana chondryną, jest utworzona z chondromukoidu - substancji zawierającej śluzowielocukrowce i inne specyficzne związki. Tu znajdują się również elementy włókniste. Komórki tkanki chrzęstnej (= chondrocyty), powstałe po mitozie komórek chrząstkotwórczych (= chondroblastów), nie rozchodzą się po podziale tylko tworzą grupy 2 - 5 komórek otoczonych wspólną "torebką", leżą razem w jamce. Jest to tzw. grupa izogeniczna. Jeżeli nastąpi uszkodzenie chrząstki chondrocyty przekształcają się (lokalnie!) w komórki chrząstkogubne (= chondroklasty), które wytwarzają enzymy trawiące chrząstkę. Jednocześnie z chondrocytów powstają chondroblasty, które intensywnie zaczynają się dzielić odbudowując zniszczenia, dostarczając nowych... chondrocytów.

Wyróżniamy trzy typy chrząstki:

  • chrząstka szklista - zawiera włókna kolagenowe, ale są one niewidoczne w mikroskopie świetlnym, oraz bardzo liczne grupy izogeniczne, z wiekiem ulega ona znacznej mineralizacji z racji odkładających się w niej soli wapnia; u kręgoustych i ryb chrzęstnoszkieletowych tworzy szkielet wewnętrzny przez całe życie zwierzęcia, natomiast u pozostałych kręgowców buduje szkielet w tylko okresie płodowym, później ulega kostnieniu, buduje powierzchnie stawowe kości, buduje części żeber, tworzy czubek nosa
  • Tkanka łączna sprężystachrząstka sprężysta - posiada głównie włókna sprężyste (utworzone z elastyny), nie ulega kostnieniu: buduje struktury związane z wydawaniem i odbieraniem dźwięków: małżowinę uszną, trąbkę Eustachiusza, współtworzy krtań i nagłośnię
  • chrząstka włóknista - istota podstawowa zawiera bardzo dużo włókien kolagenowych i stosunkowo mało grup komórek chrząstki, jest bardzo odporna na zerwanie i dlatego współtworzy więzadła, ścięgna (w miejscu przyczepu ich do kości), krążki międzyżebrowe.

Chrząstka nie jest ukrwiona i na jej teren nie wnikają naczynia krwionośne dlatego każda chrząstka otoczona jest błoną łącznotkankową (tkanka łączna właściwa) - ochrzęstną, umożliwiającą odżywianie tej tkanki.

Tkanka kostnaTkanka kostna


Jest to tkanka, która pojawia się później zarówno w toku ewolucji (u ryb kostnoszkieletowych) jak i w czasie rozwoju osobniczego zwierzęcia (powstaje w okresie płodowym, najczęściej na drodze kostnienia chrząstki szklistej lub z przekształcenia tkanki łącznej właściwej).

Budowa

Jej istota podstawowa jest utworzona z osseomukoidu - substancji zawierającej śluzowielocukrowce i inne specyficzne związki organiczne oraz substancji mineralnych - głównie soli wapnia (węglanu i fosforanu) i magnezu (fosforanu). Tu znajdują się również elementy włókniste - liczne włókna kolagenowe (często zwane osseinowymi). W ciągu życia ilość substancji organicznych spada i mamy do czynienia z rosnącą kruchością kości. U kobiet w okresie po menopauzie może następować dodatkowo rzeszotowienie kości, czyli wypłukiwanie z substancji międzykomórkowej soli wapnia (= osteoporoza). Cechą charakterystyczną w budowie całkowicie wykształconych kości są tzw. blaszki kostne powstałe dzięki regularnemu układowi włókien kolagenowych. Komórki tkanki kostnej leżą na powierzchni blaszek i łącząc się wypustkami plazmatycznymi tworzą przestrzenną sieć umożliwiającą aktywny metabolizm komórek.
Wyróżniamy trzy typy komórek tkanki kostnej: komórki kostne (= osteocyty), komórki kościotwórcze (= osteoblasty) i komórki kościogubne (= osteoklasty). Osteoblasty dzięki swoim podziałom produkują nowe komórki kości (w czasie wzrostu organizmu lub w czasie regeneracji kości), produkują także kolagen i inne substancje organiczne wchodzące w skład substancji międzykomórkowej. Osteocyty, budujące kość, leżą w jamkach i kontaktują się kanalikami kostnymi. Osteoklasty, powstają najczęściej z przekształcenia osteocytów w miejscach uszkodzenia kości, produkują enzymy lizogenne, które trawią uszkodzone osteocyty. W miejscu regeneracji inne osteocyty przekształcają się w osteoblasty, czyli komórki kościotwórcze produkujące nowe komórki kostne.

Ze względu na strukturę tkanki kostnej wyróżniono dwa typy kości:

  • kość zbita charakteryzuje się współśrodkowym ułożeniem blaszek wokół kanałów Haversa (tam przebiegają naczynia krwionośne), tworzy się struktura zwana osteonem, osteony natomiast biegną równolegle względem siebie - kość zbita buduje trzony kości długich, w których znajdują się jamy szpikowe
  • kość beleczkowa (= gąbczasta) jest także zbudowana z blaszek kostnych, z tym, że blaszki te tworzą beleczki kostne, które pod mikroskopem przypominają porowatą gąbkę, pomiędzy beleczkami znajduje się tkanka łączna siateczkowa budująca czerwony szpik kostny; układ beleczek jest dostosowany do sił jakie działają na daną kość - ten typ tkanki buduje nasady kości długich.

Kości pokrywa łącznotkankowa okostna (wyjątek stanowią powierzchnie stawowe), która spełnia funkcje odżywcze, ochronne i bierze udział w regeneracji kości.

3. Tkanka łączna płynna


Jest szczególną tkanką ze względu na swoją konsystencję. Jej funkcje są bardzo różnorodne (Uwaga! Charakterystyka tkanki płynnej dotyczyć będzie przede wszystkim organizmu człowieka.)

Funkcje krwi i limfy:

  • transportuje gazy oddechowe z powierzchni wymiany gazowej do komórek i z powrotem, przenosi substancje odżywcze do komórek, odbiera produkty przemiany materii, rozprowadza hormony
  • bierze udział w termoregulacji "przenosząc ciepło" od narządów najcieplejszych (wątroba, pracujące mięśnie szkieletowe) do struktur najzimniejszych (powierzchnia ciała)
  • uczestniczy w reakcjach odpornościowych - tu znajduje się układ odpornościowy
  • zapewnia homeostazę organizmu, czyli utrzymanie dynamicznej równowagi środowiska wewnętrznego.

Krew Krew składa się z amorficznego osocza (ok. 55% objętości) i elementów morfotycznych, czyli krwinek (ok.45%).

Osocze jest lekko żółtawe, o pH = 7,4.
Skład chemiczny: 90% stanowi woda, 9% substancje organiczne (głównie białka: albuminy, globuliny, fibrynogen współodpowiedzialny za proces krzepnięcia krwi, a także glukoza, wolne kwasy tłuszczowe, hormony, mocznik ) oraz 1% substancji mineralnych (NaCl, Ca2+, K+ , Mg2+ i in.).

Krwinki
dzielimy na trzy grupy: krwinki czerwone (= erytrocyty), krwinki białe (= leukocyty) i płytki krwi (= trombocyty). Wszystkie typy krwinek mają wspólne pochodzenie. Powstają w czerwonym szpiku kostnym ( u nasady kości długich, w kręgach kręgosłupa, w mostku, w kościach czaszki i miednicy) z jednego typu komórek macierzystych krwi. Tam powstają erytrocyty, granulocyty, trombocyty, część limfocytów i monocytów. Pozostałe limfocyty i monocyty powstają w narządach układu limfatycznego.

Erytrocyty. Są to komórki dwuwklęsłe, o okrągłym kształcie, pozbawione jądra komórkowego (tylko u ssaków!). U człowieka przeciętnie jest ok. 5 mln erytrocytów / mm3 krwi (u dorosłego mężczyzny 5,5 mln, u dorosłej kobiety 4,5 mln a u noworodka 7mln / mm3 krwi).
Krwinki czerwone tracą jądro komórkowe w czasie rozwoju, są bezjądrzaste oraz pozbawione innych organeli komórkowych. Tak przystosowana komórka ma stosunkowo niski poziom własnego metabolizmu i dużo miejsca na hemoglobinę, która transportuje tlen. Jednak taka komórka nie posiada zdolności do podziałów i krótko żyje (100 - 120 dni), a więc ciągle muszą powstawać nowe pokolenia erytrocytów (ok. 2mln / sek.). Swój żywot kończą erytrocyty w układzie śródbłonkowo - siateczkowym śledziony i wątroby.
Podstawową funkcją erytrocytów jest transport O2 i w mniejszym stopniu - CO2. Służy do tego barwnik oddechowy krwi - hemoglobina. Hemoglobina wiąże nietrwale O2 z Fe2+, ale żelazo nie ulega utlenieniu - jedna cząsteczka hemoglobiny jest w stanie przenieść 8 atomów tlenu - tworzy się oksyhemoglobina - Hb(O2)4. Transport CO2 jest realizowany w ok. 20% przez hemoglobinę - tworzy się karbaminohemoglobina, a resztą transportowanego CO2 zajmuje się osocze. Erytrocyty transportują także witaminę C i adrenalinę.

Leukocyty, czyli białe krwinki, nie posiadają barwnika. Jest to bardzo różnorodna grupa komórek. W krwi dorosłego zdrowego człowieka ich liczba waha się od 5 do 8 tys.. / mm3 . W czasie choroby liczba ta zwiększa się lub spada, np. zapalenie wyrostka robaczkowego może być przyczyną wzrostu liczby leukocytów do 11 tys.. w mm3.

leukocyty
granulocyty

  • obojętnochłonne (= neutrofile)
  • kwasochłonne (= eozynofile)
  • zasadochłonne (= bazofile)
agranulocyty
monocyty limfocyty
  • limfocyty T
  • limfocyty B


Granulocyty posiadają ziarnistości w cytoplazmie i stąd ich nazwa. Klasyfikacja granulocytów została oparta na sposobie ich barwienia:
  • obojętnochłonne, czyli te, które zabarwiają się w barwnikach obojętnych; stanowią największą grupę leukocytów, posiadają zdolność do ruchu ameboidalnego i fagocytozy - dzięki tym właściwościom mogą przenikać przez ściany naczyń włosowatych do otaczających tkanek i tam walczyć z antygenami (= obcymi dla ustroju białkami) fagocytując "intruzów"; żyją bardzo krótko - od 2 do 4 dni, po tym czasie wychwytywane są przez układ śródbłonkowo - siateczkowy i tam rozkładane
  • kwasochłonne występują w znacznie mniejszej liczbie niż granulocyty obojętnochłonne, posiadają zdolność do ruchu ameboidalnego i fagocytozy; ich funkcja polega głównie na zwalczaniu pasożytów przewodu pokarmowego i wpływaniu na stany alergiczne; żyją ok. 24 godziny
  • zasadochłonne stanowią najmniejszą grupę granulocytów, nie posiadają zdolności do ruchu ameboidalnego i fagocytozy; ich funkcja polega na produkowaniu do krwi heparyny - substancji przeciw zakrzepowej.

Monocyty to duże krwinki o właściwościach żernych (stąd inna nazwa - makrofagi). Posiadają zdolność do ruchu ameboidalnego, powstają w szpiku i bardzo krótko żyją (zaledwie kilka dni). Ich podstawowa funkcja to fagocytowanie komórek bakterii i zniszczonych komórek obumarłych lub uszkodzonych tkanek. Biorą także udział w obronie humoralnej organizmu, czyli w ciągu reakcji biochemicznych prowadzących do powstania przeciwciał i zwalczenia antygenu.

Limfocyty stanowią dość dużą grupę leukocytów. Mają minimalną zdolność do ruchu i fagocytozy. Dzielimy je na dwie grupy:
  • limfocyty B, powstające w szpiku kostnym, krótko żyjące komórki; ich podstawowa funkcja to udział w obronie humoralnej - produkują przeciwciała, immunoglobuliny służące do zwalczania antygenów
  • limfocyty T powstają w czerwonym szpiku kostnym, potem przebywają w grasicy, gdzie "uczą się" rozpoznawać antygeny; biorą udział zarówno w obronie komórkowej (bezpośredniej walce z antygenami głównie na drodze fagocytowania intruza) jak i w obronie humoralnej - ich podstawową funkcją jest rozpoznawanie białek swoistych organizmu, a także odróżniania białek i innych substancji wielkocząsteczkowych obcych dla ustroju (antygenów).

Trombocyty
to w zasadzie tylko fragmenty komórek zwanych megakariocytami. Ich liczba wynosi 200 - 400 tys./mm3 krwi. Krwinki te biorą udział w procesie krzepnięcia krwi. Kiedy nastąpi uszkodzenie naczynia krwionośnego płytki rozpadają się i zlepiają, uwolniony zostaje enzym, który zapoczątkowuje proces (wieloetapowy!) przekształcenia rozpuszczalnego fibrynogenu w nierozpuszczalną fibrynę. Tworzy się siatka, która spaja brzegi uszkodzonego naczynia, a w oka tej siatki wsuwają się trombocyty - tworzy się skrzep, bariera dla wypływającej z naczyń krwi i dla wnikających do krwi antygenów.