+ Pokaż spis treści

Tektonika płyt litosfery

Płyty litosfery


Teoria płyt litosfery wyjaśnia przyczyny ruchów górotwórczych oraz tłumaczy jednocześnie zmiany w rozkładzie kontynentów i oceanów na Ziemi.
Zgodnie z teorią płyt litosfery górna warstwa globu ziemskiego jest podzielona na sztywne bloki, wykonujące względem siebie ruchy, zwane krami lub płytami litosfery. Największe z nich to:

  • Płyta Euroazjatycka
  • Płyta Amerykańska
  • Płyta Afrykańska
  • Płyta Indo-Australijska
  • Płyta Antarktyczna




Są one oddzielone do siebie strefami o wzmożonej aktywności sejsmicznej. Wyróżnia się płyty oceaniczne i kontynentalne. W leżącej poniżej litosfery, w półplastycznej astenosferze występują pionowe ruchy płyt lub ich fragmentów. Obniżające się lądy są zalewane przez wody oceanu; z podnoszących się fragmentów płyt litosfery ocean ustępuje.

Według teorii płyt litosfery istnienie ruchów poziomych jest związane z wstępującymi i zstępującymi prądami konwekcyjnymi, których źródłem jest energia wnętrza Ziemi. W miejscach, gdzie ciepło dociera do litosfery kontynentalnej występuje nadtapianie skał, a następnie pęknięcia i podziały płyt. W strefach pęknięć powstają głębokie zapadliska zwane rowami albo ryftami, gdzie zachodzą wylewy law bazaltowych. Od tego momentu rozpoczyna się stałe rozszerzanie się wąskiego początkowo rowu. Z czasem tworzące kiedyś całość kontynenty coraz bardziej oddalają się od siebie. Do pierwotnie znajdującego się na lądzie rowu wdziera się woda morska i powstaje rów oceaniczny (np. Morze Czerwone), jeszcze później formuje się grzbiet oceaniczny. Kolejne wylewy law tworzą nowe dno oceaniczne, którego wiek jest najmłodszy w strefie osiowej zapadliska. Długi i wąski zbiornik morski rozrasta się rozmiarów szerokiego, a stanowiące niegdyś jedną całość kontynenty coraz bardziej oddalają się od siebie.
Współcześnie nowa skorupa oceaniczna powstaje na grzbietach śródoceanicznych, których osiową część stanowią głębokie rozpadliny zwane ryftami, gdzie obserwuje się podmorskie wylewy law bazaltowych.

Występujące na obrzeżach oceanów rowy oceaniczne uważane są za miejsca, w których następuje wciąganie skorupy oceanicznej w głąb płaszcza w wyniku przeciwnie skierowanego ruchu dwóch płyt. Proces ten nazywamy subdukcją i zachodzi on w strefach subdukcji, w których wychłodzone już prądy konwekcyjne zmieniają kierunek na zstępujący.

Procesowi towarzyszą trzęsienia ziemi oraz zjawiska wulkaniczne, a także wypiętrzanie się łańcuchów górskich. Stopione w strefie subdukcji kawałki litosfery ulegają stopniowemu wchłonięciu przez płaszcz ziemski.
W wyniku kolizji dwóch płyt oceanicznych powstały łańcuchy Kordylierów i Andów. Himalaje natomiast powstały w wyniku zderzenia się dwóch płyt kontynentalnych. W niektórych strefach oceanu charakterystyczne jest też powstawanie z law andezytowych łuków wyspowych, np. w zachodniej części Oceanu Spokojnego. Wyspy te powstają na skutek rozgrzania i stopienia się skał litosfery oceanicznej.

W świetle hipotez w połowie ery paleozoicznej Ocean Atlantycki nie istniał, a lądy Ameryki, Europy i Afryki stanowiły jedną całość, o czym ma świadczyć podobieństwo linii brzegowej po obu stronach oceanu. Podczas karbonu miało nastąpić pęknięcie i rozerwanie bloków lądowych, które podlegając wędrówce utworzyły rozpadlinę, co doprowadziło do wkroczenia wód przyszłego Atlantyku.

Zmieniające swe położenie kontynenty znajdowały się w różnych szerokościach geograficznych, a co za tym idzie znajdowały się w różnych strefach klimatycznych. Obszar dzisiejszej Polski w karbonie był w strefie równikowej. Świadczą o tym złoża węgla kamiennego, które tworzyły się w gorącym i wilgotnym klimacie. Z permu pochodzą złożą soli, które tworzyły się na obszarze naszego kraju w warunkach klimatu zwrotnikowego.