+ Pokaż spis treści

Sztuka baroku

Sztuka żadnej prawie epoki nie jest jednorodna. Barok jest tej zasady najlepszym przykładem. Renesans był czasem naśladownictwa kanonów antycznych. Rzeźby Leonarda da Vinci przypominają swe greckie pierwowzory. Barok także w pewnym sensie jest klasycyzujący. Czym różni się sztuka klasyczna renesansu od sztuki barokowej ? W sporym uproszczeniu tym, że w miejscach pustych na obrazie czy płaskorzeźbie twórca XVII-wieczny umieści amorki, aniołki o pyzatych buziach, dołoży ornamenty, skomplikowane formy roślinne, złocenia, drwiąc sobie z zasady klasycznego umiaru. Jednak sztuka barokowa po odrzuceniu ornamentów i dodatków do złudzenia przypomina swój klasyczny pierwowzór. Jak już zostało powiedziane, jest to duże uproszczenie. Barok nie zatrzymał się jedynie na modyfikowaniu dodatkami sztuki klasycznej. Trzeba pamiętać jednak o tym, że tak jak sprzeczne propozycje przedstawia filozofia, tak też wiele sprzeczności zawiera sztuka tego czasu. Barok jest nieklasyczny - tak sądzi się powszechnie, ale należy pamiętać, że XVII-wieczny klasycyzm to także barok, choć barok, który przetrwa ewoluując do początków romantyzmu.

Barok w architekturze


Złożenie ciała Jezusa do grobu, Caravaggio (fot.: wikimedia)Barok jest stylem, który zaistniał w krajach katolickich. W architekturze pojawił się najpierw we Włoszech. Manifestem nowego stylu stanie się - jak mogło być inaczej - macierzysta świątynia zakonu jezuitów - kościół Il Gesu w Rzymie. Stanie się on wzorem dla innych budowli w tym stylu. Plan łacińskiego krzyża, kopuła nad skrzyżowaniem ramion, kaplice zastępujące nawy boczne - to podstawy planu architektonicznego nowej świątyni. Zaczęto masowo przerabiać istniejące już budowle według zasad nowego stylu. Przepych zdobień stanowił kontrast dla surowości zborów protestanckich. W zdobnictwie zawierała się cała namiętność wychwalania i uwielbiania Boga.

Sztuka barokowa wprowadziła dynamikę w statyczne dotąd dokonania rzeźbiarzy czy architektów. Słynny rzeźbiarz Giovanni da Bologna w swym arcydziele "Porwanie Sabinek" stworzył wzorzec tak zwanej rzeźby rotacyjnej, która swym dynamizmem z każdej strony dzieła odsłania nowe treści. Wspomniana już rzeźba "Zachwycenie św. Teresy" odsłania charakterystyczne cechy sztuki baroku - przede wszystkim jej ekspresję. Artysta zdaje się uchwycać chwilę, a siły wyrazu i patetyczności uniesienia świętej dodaje poświata spływająca z niewidocznego okna kościoła, w którym została umieszczona. Wielkiego przełomu w dziejach malarstwa dokonali barokowi mistrzowie pędzla. Należeli do nich w szczególności: Caravaggio, Rubens, El Greco, Velazquez, Rembrandt.

Barok w literaturze


Literatura baroku w Europie nie jest jednorodna. Mieszają się w niej przeróżne tendencje i kierunki. Z jednej strony w wieku XVII rozpoczyna swą długą karierę klasycyzm francuski, a z drugiej strony istnieją marinizm i poezja dworska, poezja metafizyczna.

Klasycyzm


Właściwie Francja w znacznym stopniu oparła się szalonej ekspansji baroku w Europie, gdyż w literaturze i sztuce już od pierwszej połowy XVI wieku zapanował niepodzielnie klasycyzm, znany jako klasycyzm francuski lub klasycyzm siedemnastowieczny. Prąd ten okazał się bardzo żywotny. Przetrwał właściwie do początku wieku XIX. Poeci oświecenia (np. w Polsce Ignacy Krasicki) byli klasycystami. Prekursorzy romantyzmu także byli na początku swej drogi twórcami klasycznymi - mowa oczywiście o Mickiewiczu, Goethem, Heinem. W Polsce wpływ klasycyzmu na literaturę w wieku XVII był jeszcze niewielki. Dlatego tak często w naszym kraju zalicza się klasycyzm francuski do oświecenia.

Marinizm


Poezja marinistyczna, zwana także poezją dworską, stała się synonimem poezji barokowej. Nazwa marinizm pochodzi od nazwiska Włocha, "ojca" poezji dworskiej Giambatisty Marina. Marino jest autorem poematu "Adone", w którym połączył mało skomplikowaną fabułę z niesłychanie wyszukaną formą. Styl Marina upowszechnił się w całej Europie i był naśladowany przez niezliczoną rzeszę poetów. Można wyróżnić trzy główne cechy poezji marinistycznej, dworskiej. Pierwszą z nich i najważniejszą jest koncept - zaskakujący pomysł na wiersz, zamysł formalny, którego celem jest zaskoczenie czytelnika, ujęcie często błahego, "oklepanego" tematu w kunsztowną formę. Drugą cechą marinistycznej poezji była sztuka metafory. Poezja dworska nakazywała stosować metafory wyszukane i wzorem Marina uczynić z nich podstawowy element dzieła poetyckiego. Pozostaje jeszcze trzeci element stylu marinistycznego: antyteza. Antyteza jest cechą całej sztuki barokowej. Opiera się na zasadzie kontrastu, zestawienia sprzeczności. Renesans dążył do "wygładzenia", uporządkowania formy. Humaniści szukali "złotego środka" nie tylko w filozofii, ale także w formie swoich utworów. Poeci dworscy będą chcieli zaskakiwać przede wszystkim formą swoich utworów, rozwijając sztukę metafory i antytezy, stosując wyszukane koncepty.

Jan Andrzej Morsztyn (fot.: wikimedia)Najsłynniejszym polskim poetą, którego bez wątpienia należy zaliczyć do kręgu poetów dworskich, jest Jan Andrzej Morsztyn (1620 - 1693). Morsztyn jest autorem dwóch zbiorów poezji: "Kanikuła albo psia gwiazda" i "Lutnia". Na przykładzie jego poezji łatwo zaprezentować wszystkie cechy poezji marinizmu:

W wierszu "Do trupa" sens skrywany pod kunsztowną formą okazuje się zupełnie błahy. Tematem wiersza Morsztyna jest po prostu cierpienie, które zwykło towarzyszyć miłości. Sens wiersza: człowiek zakochany niesłychanie cierpi. Trudno o większy banał. Coś jednak sprawia, że liryk ten jest wyjątkowy. Człowiek zakochany przyrównywany jest do trupa. Z wyliczeń podobieństw i różnic wynika wniosek bardzo zaskakujący: zakochany jest w znacznie gorszym położeniu niż człowiek, który umarł. Forma rozmowy z trupem na tak błahy temat także należy do rzadkości w literaturze. Najsłynniejszy polski marinista stosował wszystkie zalecane w poetyce dworskiej środki artystyczne. Należały do nich przede wszystkim anafory, epifory i oksymorony. Tematyka wierszy Morsztyna także koncentrowała się na "sprawach dworskich": flirt, miłość, zabawa, biesiada, żart poetycki.

Poetą dworskim jest również Daniel Naborowski (1573 - 1640). Jego utwór pt. "Na oczy królewny angielskiej" jest klasycznym wierszem marinistycznym. Koncept tego wiersza jest bardzo trudny do jasnego określenia. Utwór szokuje kunsztownością formy. Zdumiewa banalnością tematu. Sens wiersza jest prosty: oczy królewny angielskiej są niezwykle piękne.

Poezja dworska służyła zabawie, flirtowi, arystokratycznej rozrywce. Była sztuką salonową i przez to miała charakter ulotny. Większość tego typu wierszy, które bawiły elity Europy zaginęła.
Poezja Daniela Naborowskiego miała także inne oblicze - refleksyjne, kontemplacyjne, religijne. W wierszu "Krótkość żywota" poeta stosuje - jak na marinistę przystało - wyszukane środki artystyczne, ale trudno temat utworu nazwać banalnym. Refleksję nad "krótkością żywota" rozpoczyna myśl o czasie, który jest "niepojęty". Naborowski zwraca się zaraz do czytelnika: "był przodek, byłeś ty sam, potomek się rodzi." Jest w tym paradoks, kunszt formy, ale i ileż sensu: czas biegnie tak szybko, że narodziny potomka są znakiem nowego życia - bezpośrednio, ale i umierania - pośrednio. Czas biegnie tak szybko, że podmiot liryczny zwraca się do czytelnika w czasie przeszłym: "byłeś ty sam". Życie ludzkie jest jak chwilowe, nieuchwytne zjawiska: dźwięk, cień, dym, punkt: "Wtenczas, kiedy ty myślisz, jużeś był niebożę". Nie jest to chyba wiersz pisany z myślą o flircie. Widać w nim, podobnie jak w wielu innych utworach Naborowskiego, rzeczywiste przejęcie pytaniami egzystencjalnymi. Nietrudno dostrzec podobieństwa do refleksji B. Pascala.

Rokoko


Rokoko jest kolejnym stylem, który w okresie baroku rozpoczyna swoja karierę. Potrwa do XVIII wieku. Rokoko dominuje przede wszystkim w sztuce użytkowej: modzie, wystroju pałaców, a charakteryzuje się nieprawdopodobnym zagęszczeniem ornamentów, zdobień, kunsztem i przepychem formy. W historii literatury polskiej przyjmuje się jednak rokoko za jeden z nurtów piśmiennictwa oświeceniowego.