+ Pokaż spis treści

Szkolnictwo


1. We wczesnym średniowieczu głoszono wrogość do całej wiedzy antycznej. Chrześcijaństwo nie potrafiło dostosować do swoich potrzeb i przetworzyć dorobku cywilizacji grecko-rzymskiej. Odrzucone zostały myśli skierowane na kształtowanie ciała i umysłu drogą ćwiczeń sportowych i wysiłku intelektualnego. Motywem przewodnim stała się troska o zbawienie duszy na drodze umartwiania cielesnego (diety, posty, spanie na twardych łożach, skromne szaty). Wrogość do nauki świeckiej przeradzała się często w obsesję, tylko nieliczni potrafili pisać i czytać, podupadały szkoły tak świeckie jak kościelne .
Hasło odnowy podjął Marcjan Capella, który w V wieku pracował dzieło
pt. "O zaślubinach Merkurego i Filologii". Filologię jako narzeczoną otaczało 7 druhen: gramatyka, retoryka, dialektyka, arytmetyka, geometria, retoryka, astronomia i muzyka. Nazwał je siedmioma sztukami wyzwolonymi. Mimo, że wykład był nieco chaotyczny, autorowi udało się podać podstawowe informacje z wspomnianych dziedzin. Podobnego zestawienia z pozycji chrześcijaństwa dokonał Flavius Aurelius Cassidor (480-580), intelektualista na dworze Teodoryka Wielkiego, króla ostrogockiej Italii, w dziele "Kształcenie w naukach boskich i świeckich". Jego dzieło zostało potępione przez duchowieństwo. Nawet wszechstronnie wykształcony papież Grzegorz Wielki
(590-604 r.) krytykował nauki świeckie, nie dając się przekonać do programu siedmiu sztuk wyzwolonych mówił: "te same usta nie mogą sławić Jezusa i Jowisza".

2. Hasła reformy szkolnictwa powróciły dopiero w VIII wieku wraz z rozwojem państwa Karola Wielkiego. Zapotrzebowanie na warstwę urzędników państwowych, tak świeckich jak duchownych, ludzi światłych, potrafiących czytać i pisać, prowadzić kancelarię (redagować pisma, listy, itp.) spowodowało, że monarcha rozpoczął działania na rzecz podniesienia poziomu wykształcenia swych poddanych. W 786 roku rozesłał do biskupów list w sprawie organizacji oświaty:

"Karol, z łaski Bożej król francuski i longobardzki, patrycjusz rzymski, Baugulfowi opatowi i całej kongregacji (...) Niech będzie wiadome z upodobania Bożego pobożności waszej, że my wraz z wiernymi naszymi uznaliśmy za korzystne, aby w biskupstwach i przy klasztorach nam z przychylności Chrystusa do zarządu powierzonych oprócz ustaw zakonnego życia i modlitw także przykładano się do nauczania każdego, kto w miarę swoich możliwości, Bożą pomocą, może się uczyć. Albowiem o ile przestrzeganie ustaw klasztornych chroni czystość obyczajów, o tyle nauka i nauczanie daje właściwą i piękną wymowę. (...) Tego przeto listu odpisy do wszystkich podwładnych twoich i współbiskupów i do różnych klasztorów nie omieszkaj wysłać, jeśli chcesz posiadać naszą łaskę"
(List Karola Wielkiego do opata Fuldy Baugulfa w sprawie organizacji oświaty, za: Wiek V-XV w źródłach, Warszawa 1999, s.261)

W 789 roku Karol Wielki nakazał powszechną wizytację szkół biskupich (katedralnych) i klasztornych, w celu zbadania poziomu nauczania, a w trzy lata później wprowadził egzamin dla księży z programu obowiązującego w tych szkołach. Zainteresowania nauką pogłębiły się, po podboju Italii, monarcha zafascynowany dorobkiem kulturalnym starożytnego Rzymu, sam, mając już 40 lat rozpoczął mozolną naukę czytania i pisania, zaś swój dwór przekształcił w "ośrodek naukowy", ściągając nań uczonych duchownych głównie z Italii. Wśród nich Piotra z Pizy, Pawła Diakona, Paulina z Akwilei. Największe jednak zasługi w krzewieniu oświaty położył anglosaski mnich Alkuin, który stworzył szkołę pałacową, kształcącą zarówno rodzinę królewską, jak też dzieci najwyższych urzędników państwowych i dworskich. Do programu szkoły wprowadzono m.in. siedem sztuk wyzwolonych, elementy budownictwa, nauki prowadzenia kancelarii. Z biegiem lat absolwenci szkoły utworzyli "Akademię", towarzystwo naukowe (cesarz, jego rodzina, najwyżsi urzędnicy świeccy i duchowni). Organizacja ta przyjmowała w swe szeregi również uczonych irlandzkich, anglosaskich, hiszpańskich. Każdy z członków przybierał imię jakiegoś bohatera starożytnego np. Pindara, Homera itp. Podczas spotkań uczeni wymieniali doświadczenia i toczyli długie dysputy. Wedle tradycji Alkuin był także twórcą odmiany minuskuły łacińskiej (pisanie małymi literami), tzw., minuskuły karolińskiej, standardowego wzoru pisma, łatwego tak do pisania, jak czytania. Pod koniec XII stulecia z różnych odmian minuskuły karolińskiej wyłoniło się pismo, które do dziś znamy pod nazwą gotyku.
Po śmierci Karola Wielkiego i odejściu Alkuina reformą oświaty zajął się Teodulf. Już wcześniej, w 797 roku, nakazał utrzymanie szkół przy kościołach, zarówno we wsiach, jak grodach, by uczyć w nich bezinteresownie chętnych do nauki chłopów. Jest to pierwszy akt prawny w epoce średniowiecza postulujący powszechną, dobrowolną i bezpłatną oświatę. Podobny cel miało zarządzenie wydane w 802 roku o powinności kształcenia chłopców bez względu na to czy mają zamiar poświęcić się stanowi duchownemu, czy też nie.

" Każdy ojciec powinien posyłać swoich synów do szkół, aby uczyli się gramatyki, i pozostawić w niej tak długo, dopóki nie opanują wszystkich przedmiotów szkolnych".
(Zarządzenie Teodulfa z 802 r., za: Nauk przemożnych perła, Dzieje narodu i państwa polskiego, z. 15, s.7)

3. Żyjący w starożytności Marek Terencjusz Warron (116-27 r. p.n.e.) zalecał dla zdobycia wykształcenia opanowanie 9 sztuk wyzwolonych: gramatykę, retorykę, dialektykę, arytmetykę, geometrię, astrologię, muzykę, medycynę i architekturę. Przedmioty te były wykładane w szkołach rzymskich. Średniowiecze przejęło tylko 7 (septem artes liberales) podzielonych na dwie grupy przedmiotów:


Trivium Gramatyka Nauka czytania, pisania, poznawania elementów terminologii łacińskiej
  Retoryka Umiejętność redagowania wypowiedzi na piśmie (praca kancelaryjna) i w wymowie
  Dialektyka Poznawanie reguł logiki i poprawnego rozumowania
Quadrivium Arytmetyka Elementarne działania na liczbach początkowo rzymskich później arabskich
  Geometria Opis ziemi i przyrody
  Muzyka Nauka śpiewu liturgicznego, także teorii muzyki i harmonii
  Astronomia Poznawanie i przewidywanie zjawisk niebieskich, układanie kalendarzy



Trivium (gramatyka, retoryka, dialektyka) nazywane sztukami odnosiły się do łaciny i prowadziły ad eloquentiam (do wymowy). Stanowiły niższy stopień nauczania, dające wiedzę ogólną. Pozostałe cztery dyscypliny quadrivium (arytmetyka, muzyka, geometria i astronomia) były nazywane naukami i prowadziły ad sapientiam, czyli do mądrości.

4. W średniowieczu funkcjonowały następujące typy szkół: katedralne (biskupie), kolegiackie (tworzone przez kanoników), klasztorne, a później parafialne. W szkołach katedralnych, kolegiackich i zakonnych nauka była oparta na kanonie siedmiu sztuk wyzwolonych. Pierwsze i drugie przygotowywały kandydatów do stanu duchownego, wykładali w nich początkowo sami biskupi, z czasem kanonicy zwani magistri scholarum (scholastycy). Szkoły klasztorne przygotowywały młodzież do zadań kleru zakonnego, a także prowadziły bogate biblioteki, w których gromadzono przepisywane nieustannie, bogato zdobione miniaturami, utwory starożytnych mistrzów. Sławę takich ośrodków zyskały opactwa benedyktyńskie w Tours , Chartres, Aurillac i Bec we Francji, Saint Gallen w Szwajcarii, Fulda w Niemczech, Bobbio we Włoszech, Oliwa, Wrocław, Kraków w Polsce.
W średniowieczu pisano przede wszystkim na pergaminie, sporządzanym ze skór zwierzęcych, najczęściej baranich i cielęcych. wyparł on papirus. Był jednak materiałem bardzo kosztownym, kopiowano na nim dokumenty, książki, ale w zwykłe praktyce szkolnej pisano na woskowych tabliczkach, a od XIV wieku na papierze. Szkoły parafialne, miały powstawać przy każdej parafii.

5. Geneza powstania średniowiecznej oświaty uniwersyteckiej nie jest do końca oczywista. Ostatnie badania opowiadają się za twierdzeniem, że było to związane z powstaniem miast w Europie zachodniej i narastających w nich: potrzebie oświaty i głodzie wiedzy nowej grupy społecznej mieszczaństwa. Rosła liczba szkół miejskich i wiele z nich chciało kontynuować naukę. Na światłych ludzi zapotrzebowanie wyrażali także władcy do swych kancelarii, urzędów, sądów. Mimo, że kościół nie akceptował w pełni przemian w kulturze umysłowej nie pozostawał na uboczu, starając się odnaleźć w nowej rzeczywistości, podporządkować swojej ideologii. Np. uniwersytet paryski miał stanowić oręż w walce z ruchami sekciarskimi i heretyckimi. Nazwa uniwersytetu pochodzi od łacińskiego słowa universitatis - wspólnota ludzi uczących i nauczających. W średniowieczu określenie to bardziej kojarzyło się z cechem niż wszechnicą wiedzy, toteż na określenie szkoły zaczęto używać terminu studium generale. Pierwsze uniwersytety powstały w Bolonii i Paryżu. Na czele każdego uniwersytetu stał rektor wybierany bądź spośród studentów (wzór boloński), czy też spośród profesorów (wzór paryski). Początkowo nie było wydziałów, w miarę rozwoju uczelni wykształciły się teologia, prawo, medycyna, filozofia tzw. atrium.
W ciągu XIII i XIV wieku powstało wiele uniwersytetów. Oto wybrane przykłady z poszczególnych krajów:


Miejscowość Rok powstania Uwagi
Bolonia (Włochy) Ok.1085 Uważany za najstarszy uniwersytet Europy, ośrodek nauk prawniczych
Montpellier (Francja) Ok.1140 Rozwinięta medycyna
Paryż Ok.1150 Zwany Sorboną, a w XIII w. centrum filozofii i teologii
Oxford (Anglia) 1167 Głównie nauki prawnicze
Cambridge 1209 Odwiecznie rywalizujący z Oxfordem
Padwa 1222 Prawo
Neapol 1224 Założony przez cesarza Fryderyka II
Salamanka 1230 Najbardziej znany uniwersytet W Hiszpanii
Coimbra 1308 Sławny uniwersytet portugalski
Praga 1348 Najstarszy uniwersytet w Europie Środkowej
Kraków 1364 Najstarszy uniwersytet w Polsce
Erfutr 1379 Najstarszy uniwersytet w Niemczech
Uppsala 1477 Najstarszy uniwersytet w Skandynawii
Wilno 1579 Drugi po Krakowie uniwersytet w Rzeczypospolitej



Z tradycji uniwersalistycznych średniowiecza europejskiego wynikało, że zgodę na założenie uniwersytetu mógł wyrazić głównie papież lub cesarz (paryski uniwersytet powołany aktem króla Filipa II Augusta, w Neapolu - fundacja cesarza Fryderyka II, fundacje władców Portugalii, Kastylii i Aragonii - uniwersytety w Coimbrze, Palencji, Salamance, Sewilii, Leridzie, uniwersytet w Pradze powołany przez Karola IV króla Czech i Rzeszy niemieckiej).
W 1362 roku król Polski Kazimierz Wielki wysłał do papieża Urbana V prośbę
" ażeby w mieście (....) Krakowie mógł otworzyć studium generale w jakimkolwiek wydziale tak prawa kanonicznego, jak cywilnego (...) gdyż z powodu wielkiej odległości studiów generale, oddalonych ponad 40 dni drogi, nauka w tych okolicach cierpi wygnanie (...)"
(List Kazimierza Wielkiego do papieża Urbana V, za: Nauk przemożnych perła, op. cit., s.55)

Prośba króla została życzliwie przyjęta, toteż 12 maja 1364 roku król wydał dyplom założenia uniwersytetu w Krakowie:

"W imię Pańskie Amen.
My, Kazimierz, z Bożej łaski król Polski itd., pragnąc gorąco, aby rzecz pożyteczna i wszelką pomyślność rodzaju ludzkiego wzrastała, i nie wątpiąc, że to duchowieństwu i poddanym Królestwa naszego pożytek przyniesie, postanowiliśmy w mieście naszym Krakowie wyznaczyć i urządzić miejsce, na którym (...) nauk przemożnych perła (...) wydawać będzie męże dojrzałością rady znakomite, ozdobą cnót świetne i w różnych gałęziach biegłe; niechaj otworzy się orzeźwiające źródło, a z jego pełności niech czerpią wszyscy, naukami napić się pragnący. Do tego miasta Krakowa niechaj zjeżdżają się swobodnie i bezpiecznie wszyscy mieszkańcy, nie tylko Królestwa naszego i krajów przyległych, ale i inni z różnych części świata, którzy pragną korzystać z owej perły wiedzy. (...) chcemy być panem łaskawym (...) wszystkim i z każdemu z osobna prawa, przywileje i swobody, statuty i wszelkie inne zwyczaje, jak "w szkołach powszechnych" bolońskiej i padewskiej przestrzegać i zachowywać, (...), pragniemy."

(Dyplom założenia uniwersytetu w Krakowie w 1364 r., za: Wiek V-XV w źródłach, Warszawa 1999, s.269)

W studium generale miały funkcjonować wydziały: prawa (5 katedr prawa rzymskiego, 3 kanonicznego), medycyny (2 katedry), umiejętności (sztuk wyzwolonych). Wykładający na poszczególnych katedrach mieli być wynagradzani ze skarbu państwa (ok. 20-40 grzywien rocznie). Studenci sami wybierali rektora, przysięgali mu posłuszeństwo i poddali się jego wyrokom (akademicka społeczność została wyjęta tym samym spod jurysdykcji innych sądów) Pensja rektora tak jak profesorskie zostały zabezpieczone na żupach solnych.
Właściwą działalność podjął dopiero za panowania Władysława Jagiełły. Uniwersytet krakowski wspierał władcę w sporze z Krzyżakami (Stanisław ze Skalbmierza, Jan z Korzkwi, biskup płocki, Paweł Włodkowic)