+ Pokaż spis treści

Sytuacja na Bałkanach

Sytuacja na Bałkanach i kształtowanie się bloków militarnych


Obszarem o szczególnym znaczeniu politycznym i militarnym był w II połowie XIX wieku Półwysep Bałkański. Pozostający pod kontrolą słabnącego Imperium Osmańskiego przyciągał uwagę sąsiednich mocarstw. Rosja, od XVIII wieku prowadząca ekspansję kosztem Turcji, usiłowała przejąć kontrolę nad słowiańskimi i prawosławnymi narodami półwyspu i pragnęła uzyskać bezpośredni dostęp do Morza Śródziemnego i poprzez nie do Atlantyku. Austro-Węgry, wspierane przez Niemcy, dążyły do unicestwienia rosyjskich planów i, wykorzystując słabość Turcji, zamierzały poddać ją swym wpływom. Ważnym etapem w rywalizacji na Bałkanach była wojna krymska. Kończący ją pokój paryski ustabilizował sytuację w tym rejonie na blisko dwadzieścia lat. W tym czasie swą odrębność względem Turcji umocniły Serbia (posiadająca formalnie autonomię) i Rumunia - będąca lennem tureckim. Równolegle, osłabiona Turcja pogrążała się w wewnętrznym kryzysie, z którym nie potrafił walczyć reżim sułtański, co doprowadziło do narodzin opozycyjnej organizacji spiskowej "Nowi Osmanowie" (ruch młodo turecki).

Ponieważ władze usiłowały odciągać uwagę społeczeństwa od postępującego rozkładu państwa poprzez prowokowanie rzezi chrześcijan, w latach 1875 - 1876 wybuchły antytureckie powstania w Bośni, Hercegowinie i Bułgarii. Wsparte zostały one przez Serbię i Czarnogórę, po stronie których wkrótce wystąpiła Rosja ("wojna bułgarska"). O rozmiarach zwycięstwa odniesionego przez Rosję świadczył pokój w San Stefano (1878), sankcjonujący powstanie Wielkiej Bułgarii. Warunki tego porozumienia zaniepokoiły Niemcy. Na zwołanym z inicjatywy Bismarcka kongresie w Berlinie (1878) zrewidowano postanowienia zawartego uprzednio porozumienia, pozbawiając Rosję dopiero co uzyskanych wpływów. Bułgaria powstała w okrojonym kształcie terytorialnym i to jako lenno tureckie. W dodatku uczestnicy kongresu zezwolili Austro-Węgrom na okupację Bośni i Hercegowiny. Uznano ponadto niepodległość Rumunii, Serbii i Czarnogóry. Kongres berliński ujawnił istnienie głębokiego antagonizmu pomiędzy Rosją a Niemcami i Austro-Węgrami. W 1879 r. Berlin i Wiedeń zawarły sojusz wojskowy. Po przystąpieniu doń w 1882 r. Włoch przybrał on formę Trójprzymierza - bloku militarnego skierowanego przede wszystkim przeciwko Rosji i Francji.

Narastaniu konfliktu nie był w stanie zapobiec podpisany w 1887 r. z inicjatywy Bismarcka niemiecko-rosyjski układ reasekuracyjny. Choć zawierał deklarację wzajemnej pomocy, miast usuwać sprzeczności pomiędzy obu państwami - podkreślał istniejące różnice.

Wyrazem zaostrzania się sprzeczności międzynarodowych było kształtowanie bloku Trójporozumienia. Jego fundamentem stały się zawarte w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych układy rosyjsko-francuskie. Były one rezultatem poczucia zagrożenia Francji ze strony Niemiec, pragnienia inwestowania francuskich kapitałów w Rosji, a także rosyjskich dążeń do wzmocnienia swej pozycji w spodziewanym konflikcie z państwami niemieckimi. Epokowym wydarzeniem było podpisanie w 1904 r. Entente Cordiale - serdecznego porozumienia pomiędzy Francją i Wielką Brytanią, kończącego wielowiekową rywalizację, rozwiązującego konflikty w koloniach i dającego początek współpracy wojskowej, skierowanej przeciwko Niemcom. W 1907 r. Wielka Brytania porozumiała się z Rosją w sprawie spornych kwestii na terenie Azji. Budowa Trójporozumienia była zakończona.

Wybuch wojny pomiędzy wrogimi obozami wydawał się nieunikniony, a czynnikiem go przyśpieszającym była dalsza komplikacja sytuacji na Bałkanach. Po klęsce lat siedemdziesiątych Turcja nie była w stanie poradzić z pogłębiającym się kryzysem państwa. Rozkładowi imperium (utrata posiadłości afrykańskich) towarzyszyły okrutne represje wobec opozycji i rzezie nie tureckich poddanych. Niemcy i Austro-Węgry coraz usilniej dążyły do objęcia posiadłości tureckich swymi wpływami (kolej Berlin - Bagdad) - przez Bałkany i Bosfor wiodła wszak droga na Wschód. Klęska Rosji w wojnie japońskiej 1904-1905 oraz przewrót dokonany w Stambule przez młodoturków ośmieliły Wiedeń do ogłoszenia aneksji Bośni i Hercegowiny w 1908 r. Wielkiego wzrostu znaczenia Austro-Węgier na Bałkanach nie było w stanie zrekompensować ogłoszenie niepodległości Bułgarii, popieranej przez Rosję (1908 r.).

W latach 1912 - 1913 półwyspem wstrząsnęły dwie tzw. wojny bałkańskie. Pierwsza stanowiła rezultat wsparcia przez Czarnogórę, Serbię, Bułgarię i Grecję antytureckiego powstania w Albanii i Macedonii, a jej efektem było niemal całkowite wyparcie Turcji z Bałkanów (pokój londyński 1913 r.), zasadnicze zmiany granic i powstanie niepodległej Albanii. Drugą wojnę bałkańską rozpoczęła Bułgaria, nieusatysfakcjonowana nabytkami terytorialnymi z poprzedniego konfliktu. Bułgarzy ulegli jednak koalicji Serbów, Greków, Rumunów i Turków (pokój w Bukareszcie 1913 r.). Porażki poniesione przez Sofię i Stambuł zbliżyły te stolice do Trójprzymierza. Bałkański kocioł definitywnie zagroził pokojowi w całej Europie.