+ Pokaż spis treści

Światopogląd epoki

św. Ignacy LoyolaBarok wydał wielu wspaniałych filozofów, wiele systemów i kierunków. Można z całym przekonaniem przyznać, że życie intelektualne Europy końca XVI i XVII wieku nie zostało zubożone w porównaniu z epoką wcześniejszą, jak się jeszcze do niedawna sądziło. Punktem zwrotnym w dziejach baroku i chyba najwyraźniejszym momentem nasilenia się nowych tendencji był sobór trydencki (1545 - 1563). Jego obrady były czasem walki pomiędzy żywymi jeszcze ideami humanistycznymi, irenistycznymi, a wzywającymi do odnowy Kościoła i przebudowy moralnej, głoszonymi przez jezuitów. Tendencje kontrreformacyjne zwyciężyły i Kościół poddał się szybkiej ozdrowieńczej odnowie.

Wielka rola w tym dziele przypadła zakonnikom założonego przez Ignacego Loyolę Towarzystwa Jezusowego - znakomicie wykształceni, karni, prężni przystąpili do zakładania szkół i działań misyjnych. Sobór trydencki uznał, że czas dyskusji pomiędzy różniącymi się w wierze skończył się definitywnie. Ogłoszono indeks ksiąg zakazanych, wzmogła swą działalność Święta Inkwizycja, stanowiska w hierarchii kościelnej przyznawano według kryteriów religijnej aktywności i wykształcenia. Kościół na soborze wzmocnił autorytet papieża, ustalił prawdy wiary i przystąpił do ofensywy w walce z reformacją i herezjami wewnątrz Kościoła. Pierwsze reformy w duchu soboru wprowadziły Włochy, ale szybko przystąpiono do reformowania Kościoła innych państwach.

Światopogląd renesansowy zdominowały humanizm i różne nurty reformacji, afirmujące w bardzo różnym stopniu wartości humanistyczne. Barok jest pod tym względem okresem o wiele bogatszym i różnorodnym. Wbrew potocznym opiniom barok jest epoką rozwoju badań naukowych, szczególnie w dziedzinie nauk matematyczno-przyrodniczych, historii, geografii. W dociekaniach filozoficznych także nastąpił przełom.

Blaise PascalDo najwybitniejszych myślicieli tego czasu należał Blaise Pascal - słynny fizyk, matematyk, geniusz nauk ścisłych. Kiedy zachorował, jego zainteresowania zaczęły zmierzać w kierunku rozważań filozoficznych, egzystencjalnych. Uznaje się go za jednego z prekursorów filozofii egzystencjalnej, która zajmuje się przede wszystkim kondycją człowieka i jego miejscem w świecie. Człowieka Pascal nazywał myślącą trzciną, która wobec nieskończoności wszechświata, zagadek bytu, pytań o sens egzystencji trwoży się i szuka odpowiedzi, których nie możne odnaleźć. Wskazywał na ograniczenia rozumowego poznania. "Czymże jest człowiek w przyrodzie ? Nicością wobec nieskończoności. Wszystkim wobec nicości." Człowiek zajmuje miejsce pośrodku pomiędzy nicością a wszystkim. Nędza człowieka, zdaniem Pascala, polega na tym, że czuje on swoją kruchość. Wielkość polega natomiast na tym, że zna swoją nędzę. Trzciną jest człowiek dlatego, że niewiele wystarczy, aby go zabić. Świadomość umierania, rozumienie przewagi, jaką świat na nad każdym z nas, czyni człowieka szlachetnym i wielkim. Wszechświat, przyroda nie mają takiej świadomości.
Wiara jest jedynie sprawą serca. Rozum nie może dowodzić istnienia Boga.

W XVII wieku filozofia ulega rozszczepieniu na: nurt racjonalizmu rozwijający się na kontynencie (Francja, Niderlandy, Niemcy a także Italia) oraz nurt empiryzmu, kształtujący się na Wyspach Brytyjskich. Nurty te rozwijały się względnie niezależnie.