+ Pokaż spis treści

Świat w latach 1945-1955

Formowanie się dyktatur w Europie środkowo-wschodniej w latach 1944-49

 

Powstawanie radzieckiego "imperium zewnętrznego"

 

Stalin głosił, że wpływy ZSRR sięgają tam dokąd dotarły radzieckie czołgi. W wyniku działań wojennych w latach 1944-1945 w praktyce cała Europa Środkowo-Wschodnia znalazła się w strefie wpływów radzieckich, którą w niedługim czasie przekształcono się w strefę bezwzględnej dominacji, przy czym proces formowania dyktatur komunistycznych miał zarówno cechy wspólne, jak i dość istotne różnice. Niemniej do końca 1948 r. proces unifikacji "państw bloku" został w praktyce zakończony. Dokonało się to poprzez eliminację konkurencyjnych sił i monopolizację władzy przez lokalne partie komunistyczne podporządkowane - uznanej za wzór - Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Życie publiczne zaczęło się upodabniać do panującego w ZSRR. Zmieniał się system prawny i ekonomiczny, a "wartościom marksizmu-leninizmu" podporządkowano działalność instytucji państwowych oraz aktywność ludzi. Konsekwencją tego stanu rzeczy była eliminacja pluralizmu politycznego i kulturowego. Błędem byłoby jednak sprowadzenie procesu przejmowania władzy przez komunistów wyłącznie do przemocy i propagandowych fałszerstw. W wielu bowiem wypadkach fragmenty głoszonych przez nich programów reform (jakkolwiek później realizowanych w postaci kalekiej) spotykały się ze społecznym poparciem. Problem więc nie pojawiał się przy kwestii uczestniczenia partii komunistycznych w życiu publicznym, lecz gdy wyraźne stawały się ich dążenia do ustanowienia własnej dyktatury. Wobec braku społecznej zgody na takie rozwiązania i względnej słabości komunistów we wszystkich tych państwach (poza Czechosłowacją i Jugosławią), musieli oni opierać swą działalność na sile Armii Czerwonej i politycznym protektoracie ZSRR. Komuniści posługiwali się kamuflażem oraz niedemokratycznymi metodami eliminacji opozycji, takimi jak paraliżowanie działalności opozycyjnych ugrupowań politycznych, sterowanie aparatem propagandy skierowanym przeciwko osobom i instytucjom uznanym za wrogie, obsadzanie swymi ludźmi stanowisk w administracji państwowej, samorządowej, policji i wojsku, rozbijanie środowisk i grup społecznych rzeczywiście albo potencjalnie niechętnych komunizmowi, wreszcie chętnie posługiwali się prowokacjami politycznymi.

 

Albania

 

W Albanii w 1944 r. powstał rząd tymczasowy złożony w większości z komunistów, z których jeden Enver Hodża, został premierem. Rząd ten ogłosił program reform społecznych. Komuniści albańscy stanowiąc siłę dominującą nie dopuścili do legalizacji innych partii politycznych. Z tego powodu aż do wyborów parlamentarnych przeprowadzonych w grudniu 1945 r., w których - wedle oficjalnych danych - decydujące zwycięstwo odnieśli właśnie oni, albański rząd tymczasowy nie posiadał - o ile nie liczyć ZSRR - międzynarodowego uznania. W styczniu 1946 r. proklamowano w Tiranie utworzenie Republiki Albanii. Jednocześnie we władzach tego kraju zaznaczył się wyraźny konflikt polityczny wokół stosunku do Jugosławii i planów ewentualnego przyłączenia do niej Albanii. Wewnętrzny konflikt w łonie komunistów albańskich zastąpił w tym okresie polityczną rozgrywkę z opozycją niekomunistyczną, jaką obserwować można było w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej. W miarę narastania sprzeczności radziecko-jugosłowiańskich coraz większe poparcie Stalina otrzymywał Hodża, który skupił w swym ręku urzędy premiera, ministra spraw zagranicznych, naczelnego wodza i sekretarza generalnego partii. Po zerwaniu w 1948 r. stosunków z Belgradem kraj ogarnęła fala "czystek" wśród zwolenników bliższego wiązania się z Jugosławią. Otworzyło to okres ponad czterdziestoletniej, niezwykle represyjnej i wyniszczającej państwo dyktatury Hodży i jego następców.

 

Bułgaria

 

W Bułgarii wśród ugrupowań tworzących Front Ojczyźniany najliczniejsza i najlepiej zorganizowana była ciesząca się poparciem ZSRR Bułgarska Partia Robotnicza (komuniści). Współtworzyła ona rząd powstały we wrześniu 1944 r. W jego programie znalazły się zapowiedzi umacniania przyjaźni ze Związkiem Radzieckim, demokratyzacji państwa oraz przeprowadzenia reform gospodarczych i społecznych. Komuniści stopniowo przejmowali też władzę w terenie, odsuwając od stanowisk działaczy innych partii. Opozycję tworzyli wówczas przede wszystkim socjaldemokraci oraz działacze Bułgarskiego Ludowego Związku Chłopskiego z Nikołą Petkowem na czele. Do generalnego starcia doszło przed wyborami parlamentarnymi z listopada 1945 r. Oficjalne wyniki wyborów - zdaniem historyków sfałszowane - informowały o przytłaczającym zwycięstwie Frontu Ojczyźnianego. Wkrótce potem zdominowany przez komunistów nowy rząd zaczął ograniczać swobodę działania ugrupowań opozycyjnych. Szerzyły się aresztowania działaczy politycznych i oficerów oskarżanych o "organizowanie spisków", Działania te nasiliły się w 1946 r. (Po wyborach "wygranych" przez komunistów na czele nowego rządu stanął były przewodniczący Międzynarodówki Komunistycznej Georgi Dymitrow. Główną partią opozycyjną byli ludowcy Petkowa. Stanowili oni cel ostrych ataków propagandowych. W czerwcu 1947 r., pod sfabrykowanymi przez służbę bezpieczeństwa zarzutami organizowania zamachu stanu, Petkow został aresztowany. Dwa miesiące później odbył się proces przywódcy ludowców, w którym skazano go na śmierć. Pomimo protestów światowej opinii publicznej wyrok wykonano 26 VIII 1947 r., a wkrótce potem rozwiązano Związek Chłopski, aresztując wielu jego działaczy. W ciągu następnych kilkunastu tygodni zdelegalizowano inne ugrupowania opozycyjne, a Front Ojczyźniany przekształcono w jednolitą organizację aprobującą program komunistów. Proces umacniania dyktatury komunistycznej zwieńczyło uchwalenie w grudniu nowej konstytucji powielającej radziecki model ustrojowy, a także zjednoczenie partii komunistycznej i socjaldemokratycznej w czerwcu 1948 r. Zjednoczona partia przyjęła nazwę Bułgarskiej Partii Komunistycznej.

Czechosłowacja

 

Czechosłowacja w chwili zakończenia wojny była jedynym państwem regionu, w którym doszło do uzgodnienia stanowisk i zgodnej współpracy wszystkich ugrupowań walczących z Niemcami, reprezentujących zarówno komunistów, jak i władze na emigracji kierowane przez prezydenta Edwarda Benesza. Owocem tego porozumienia były m.in. decyzje o zakazie legalizacji partii kolaborujących z Niemcami, a także wspólna platforma polityczna, która zyskała miano "programu koszyckiego". Zapowiadano w nim konfiskatę majątku zdrajców, wysiedlenie mniejszości niemieckiej i węgierskiej, reformy społeczne oraz zachowanie własności prywatnej. Wycofanie z Czechosłowacji pod koniec 1945 r. obcych wojsk (amerykańskich i radzieckich) stwarzało szansę na możliwość uczynienia z tego państwa swoistego pomostu między Wschodem a Zachodem. Wybory parlamentarne z maja 1946 r. położyły kres złudzeniom komunistów, co do możliwości szybkiego przejęcia władzy drogą parlamentarną, choć na 300 miejsc w Ustawodawczym Zgromadzeniu Narodowym zdobyli oni 114. Wybory wzmocniły jednak komunistów; ich przywódca Klement Gottwald został premierem.

 

W tym okresie zaznaczyły się w obozie władzy różnice, co do kierunków polityki zagranicznej i miejsca Czechosłowacji w Europie oraz konkretnych posunięć w polityce wewnętrznej (np. zakresu nacjonalizacji, reformy rolnej, systemu podatkowego). Czechosłowacja pozostawała wszakże jedynym państwem regionu utrzymującym względną równowagę polityczną i usiłującym budować dobre stosunki z Zachodem. Jednak pod presją Moskwy w lipcu 1947 r. odrzuciła propozycję przystąpienia do planu Marshalla. Oznaczało to polityczne i gospodarcze podporządkowanie się ZSRR. Od tej chwili komuniści podjęli działania mające na celu zdominowanie władz państwowych. Do ostatecznej próby sił doszło w lutym 1948 r., kiedy to na znak protestu przeciwko bezprawnym posunięciom komunistycznego ministra spraw wewnętrznych do dymisji podało się 12 ministrów koalicyjnego rządu. Pod presją manifestacji ulicznych organizowanych przez komunistów oraz bezpośrednim naciskiem ze strony przywódców KPCz 25 lutego Benesz przyjął dymisję rządu, powierzając Gottwaldowi zadanie sformowania nowego gabinetu. W jego skład weszli niemal wyłącznie komuniści i ich sympatycy.

 

Po przejęciu władzy przez komunistów kraj ogarnęła fala "czystek". W ciągu kilku tygodni usunięto z zajmowanych stanowisk tysiące urzędników, oficerów, profesorów i nauczycieli, aresztowano wielu działaczy demokratycznych. W maju uchwalono nową konstytucję sankcjonującą dokonywane zmiany. W czerwcu 1948 r. prezydent Benesz podał się do dymisji, a jego następcą kilka dni potem został Gottwald.

 

Rumunia


W Rumunii przewrót w sierpniu 1944 r. i obalenie dyktatury zapoczątkowały krótkotrwały okres harmonijnej współpracy króla Michała oraz głównych ugrupowań politycznych, w tym i komunistów. Rząd w większości niechętny był jednak rosnącej zależności kraju od Związku Radzieckiego oraz daleko idącym reformom wewnętrznym, co kłóciło się z celami komunistów. Jeszcze przed zakończeniem wojny konflikt ów nabrał charakteru otwartego. Przy pomocy wojska rząd podjął próbę "oczyszczenia" administracji terenowej z komunistów, ale interwencja Armii Czerwonej stacjonującej na terytorium Rumunii, zapobiegła tym działaniom na szerszą skalę. Pod presją wydarzeń w marcu 1945 r. król powierzył urząd premiera przywódcy partii ludowej, zwolennikowi bliskiej współpracy z komunistami. Główną partią opozycyjną stała się wówczas Narodowa Partia Chłopska kierowana przez Iuliu Maniu, głosząca program przekształcenia Rumunii w demokratyczną monarchię wzorowaną na państwach zachodnio-europejskich.

 

Wybory parlamentarne przeprowadzone w listopadzie 1946 r. odbyły się w atmosferze zastraszenia działaczy opozycji demokratycznej i ograniczania możliwości prowadzenia przez nich kampanii wyborczej. Sfałszowane wyniki przyznawały komunistom i ich sympatykom około 80% mandatów. Od tego momentu rozpoczął się też na szeroką skalę proces likwidacji konkurentów do władzy. Pod zarzutem zdrady i szpiegostwa aresztowano latem 1947 r. przywódców głównych stronnictw demokratycznych, w tym Maniu, którego skazano na dożywocie (zmarł w więzieniu). W listopadzie tego roku po wchłonięciu przez komunistów partii socjaldemokratycznej powstała jednolita Rumuńska Partia Robotnicza. Miesiąc później zaś zmuszono do abdykacji ostatnią ostoję opozycji - króla Michała. Wkrótce potem samorozwiązanie ogłosiły inne partie polityczne.

Węgry

 

János Kádár w 1977 r. (fot. wikimedia)W skład tymczasowych władz Węgier, które poczęły się kształtować jesienią 1944 r., weszli przedstawiciele komunistów i partii niekomunistycznych tworzących antyfaszystowski ruch oporu oraz wspierający go wyżsi oficerowie. Współpracowali oni wszyscy ze sobą na forum Węgierskiego Narodowego Frontu Niepodległościowego. Wspólny program polityczny zakładał ewolucyjne przekształcenie kraju w demokratyczną republikę o rozbudowanej osłonie socjalnej robotników i chłopów; nie wspominał też nic o komuniźmie. Trwała bowiem jeszcze współpraca ZSRR z państwami zachodnimi i Stalin nie chciał manifestować swych dalekosiężnych planów.

 

Na Węgrzech z komunistami, wśród których byli działacze krajowi (Laszlo Rajk, Janos Kadar) oraz przebywający w czasie wojny w ZSRR (Matyas Rakosi, Imrę Nagy), skutecznie konkurowała o wpływy w społeczeństwie przede wszystkim Partia Drobnych Rolników. Cieszyła się ona dużym poparciem w różnych środowiskach społecznych, a uosabiając - w opinii wielu Węgrów - opozycję niekomunistyczną, zyskiwała także sympatię Kościoła i mocarstw zachodnich. Wybory parlamentarne przeprowadzone jesienią 1945 r. jej właśnie przyniosły przytłaczające zwycięstwo. Partia Drobnych Rolników zdobyła wówczas blisko 60% głosów - trzykrotnie więcej niż komuniści. Były to - obok czechosłowackich z maja 1946 r. - jedyne nie sfałszowane wybory w krajach radzieckiej dominacji aż do 1989 roku. Działacze tej partii objęli większość stanowisk rządowych i państwowych (w tym premiera i prezydenta). Niezwykle istotne okazało się jednak powierzenie funkcji ministra spraw wewnętrznych komuniście Laszlo Rajkowi. Wykorzystując zwierzchnictwo nad policją i aparatem bezpieczeństwa, komuniści rozpoczęli bezwzględną walkę o władzę, dążąc do dekompozycji sił demokratycznych. Wiosną 1947 r. poinformowano o wykryciu spisku tzw. Wspólnoty Węgierskiej, która rzekomo zamierzała zaprowadzić w kraju prawicową dyktaturę. O udział w spisku oskarżono wielu oficerów sympatyzujących z partiami demokratycznymi, a także licznych prominentnych działaczy Partii Drobnych Rolników. Doprowadziło to do aresztowań i emigracji jej przywódców, w tym m.in. premiera. Władzę w tej oraz innych partiach przejęli zwolennicy współpracy z komunistami. Następnie odbyły się nowe "wybory", w których Węgierska Partia Komunistyczna i jej sojusznicy zdobyli większość głosów. Wkrótce potem zdelegalizowano wiele ugrupowań politycznych, w czerwcu zaś z połączenia Węgierskiej Partii Socjaldemokratycznej i Węgierskiej Partii Komunistycznej powstała jednolita (komunistyczna) Węgierska Partia Pracujących. Ostatnią siłą opozycyjną pozostał wówczas Kościół rzymskokatolicki, którego prymas kardynał Jozsef Mindszenty zajął nieprzejednaną postawę wobec nowej rzeczywistości. Pod zarzutami zdrady, kolaboracji z Niemcami, spekulacji walutowych i popierania spisku "Wspólnoty Węgierskiej" został w 1949 r. skazany na dożywotnie więzienie, skąd uwolniło go dopiero budapeszteńskie powstanie w 1956 r.

 

Geneza i cele Kominformu

 

W 1947 r. Stalin uznał, iż nadszedł czas, by doprowadzić do unifikacji państw "demokracji ludowej". Miało temu służyć powołanie do życia nowej "międzynarodówki komunistycznej", która ułatwiłaby Moskwie nadzór i kontrolę "bratnich partii". W dniach od 22 do 27 IX 1947 r. doszło w Szklarskiej Porębie do spotkania w trakcie którego przedstawiciele Bułgarii, Czechosłowacji, Jugosławii, Polski, Rumunii, ZSRR oraz Francji i Włoch powołali do życia Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych.

 

Josif Broz TitoPierwotnie siedzibą Kominformu był Belgrad, ale po wybuchu konfliktu z Jugosławią i po wykluczeniu jej z "socjalistycznej wspólnoty", został nim Bukareszt.

Konflikt jugosłowiańsko-radziecki miał zresztą w znacznym stopniu podłoże prestiżowe i charakter personalnej rywalizacji czy może raczej "rozgrywki na linii Stalin - marszałek Josif Broz Tito, przy czym w owym czasie komuniści jugosłowiańscy wcale nie byli mniej "dogmatyczni" od "towarzyszy radzieckich". Tito był jednak samodzielny i niezależny, a w 1948 r. nadszedł właśnie czas pełnej konsolidacji "państw bloku" i bezkrytycznego naśladowania wzorów radzieckich. Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych miało zresztą na celu przede wszystkim ułatwić Moskwie komenderowanie "bratnimi partiami". W tym nurcie mieściły się też rozprawy ze "swoimi" czyli procesy polityczne wytaczane przeciwko działaczom komunistycznym oskarżanym o zdradę.

We wrześniu 1949 r. w Budapeszcie skazano na karę śmierci Rajka i pięciu innych działaczy komunistycznych (zrehabilitowanych pośmiertnie w 1956 r.). W grudniu odbył się proces Trajczo Kostowa i 10 innych bułgarskich działaczy komunistycznych. Ich także w 1956 r. zrehabilitowano pośmiertnie. Wreszcie w listopadzie 1952 r. w Pradze sądzono i skazano na śmierć Rudolfa Slansky'ego z towarzyszami.

Pierwszym zadaniem Kominformu było przeprowadzenie we wszystkich państwach "demokracji ludowej" procesu "zjednoczenia ruchu robotniczego", w którym ugrupowania socjalistyczne lub socjaldemokratyczne łączyć się miały z partiami komunistycznymi w oparciu o zasady "marksizmu-leninizmu", co w praktyce oznaczało, że te drugie wchłaniały te pierwsze. We wspomnianych państwach obowiązywały zatem dwa systemy: jednopartyjny (Albania, Jugosławia, Rumunia, Węgry i ZSRR) oraz wielopartyjny (Bułgaria, Czechosłowacja, NRD, Polska). Nawet jednak tam, gdzie obok partii komunistycznej występowały inne stronnictwa, były one w pełni podporządkowane programowi politycznemu "przewodniej siły". W Albanii, Bułgarii, Jugosławii, Rumunii i na Węgrzech zamiast monarchii proklamowano republiki. Za przemianami tymi poszły również zmiany systemu prawnego oraz tworzenie nowych konstytucji.

 

Reformy społeczne i konsolidacja "bloku"

W państwach tych przeprowadzono reformę rolną, która polegała na wywłaszczeniu wielkich i średnich posiadaczy ziemskich i podzieleniu ich majątków pomiędzy chłopów bezrolnych i małorolnych. W ten sposób na wsi poczęła dominować drobna i średnia własność chłopska, co w przyszłości zrodziło problem rentowności tych gospodarstw. Doraźnie jednak posunięcie to było uzasadnione politycznie. Miało na celu rozbicie podstaw ekonomicznej egzystencji przeciwników komunistów na wsi (ziemian i bogatych chłopów) oraz zyskanie sympatii w środowiskach obdzielonych ziemią. Część ziemi (w postaci gospodarstw państwowych) pozostała pod centralnym zarządem i była wciągnięta w system planowania gospodarczego. Wyraźnie też w polityce gospodarczej preferowano sektor państwowy i spółdzielczy, dyskryminując gospodarstwa indywidualne. W niektórych państwach proces kolektywizacji rolnictwa powiódł się zresztą w zupełności. Już wkrótce jednak okazało się, że sektor spółdzielczy i państwowy są znacznie mniej wydajne od gospodarstw prywatnych.

Drugim ogniwem przemian gospodarczych było upaństwowienie przemysłu, banków, towarzystw ubezpieczeniowych itd. Ponadto we wszystkich krajach zdominowanych przez ZSRR, które do czasu wojny były państwami rolniczo-przemysłowymi, podjęto intensywną industrializację, szczególny nacisk kładąc na przemysł ciężki. Spowodowane to było strategią rozwojową narzuconą przez Związek Radziecki głoszący "imperialistyczne okrążenie państw socjalistycznych" i potrzebę gotowości do przełamania tegoż "okrążenia", narastającym konfliktem z państwami zachodnimi (zimna wojna) oraz koniecznością liczebnego wzmacniania "wielkoprzemysłowej klasy robotniczej".

Ważnym momentem na drodze unifikacji "bloku radzieckiego" było utworzenie w styczniu 1949 r. w Moskwie przez przedstawicieli Bułgarii, Czechosłowacji, Polski, Rumunii, Węgier i ZSRR Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej. W pierwszych latach swego istnienia RWPG służyła jednak przede wszystkim dwustronnym stosunkom: radziecko-bułgarskim, radziecko-rumuńskim, radziecko-węgierskim, ale już nie np. bułgarsko-rumuńskim.

W 1949 r. dokonał się też ostateczny podział Niemiec. We wrześniu powstała Republika Federalna Niemiec, a miesiąc później Niemiecka Republika Demokratyczna - obejmująca swym terytorium radziecką strefę okupacyjną. Tutaj zresztą reformy społeczne przeprowadzono relatywnie wcześnie, a proces jednoczenia partii komunistycznej i socjaldemokratycznej dokonał się już w 1945 r.

W latach 1944-1949 ukształtował się w Europie Środkowo-Wschodniej blok państw rządzonych przez komunistów i podległych Moskwie. Choć charakter i zakres tej zależności ulegał zmianie, a w latach sześćdziesiątych "opuściła rodzinę" Albania, to jednak niemal do końca lat osiemdziesiątych region ten pozostał strefą bezwzględnej dominacji Związku Radzieckiego.


Wybrane pozycje literatury przedmiotu:

 

  • Fejto Francois, Praski zamach stanu 1948, Warszawa 1990.
  • Kamiński Marek Kazimierz, Polska i Czechosłowacja w polityce Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii 1945-1948, Warszawa 1991.
  • Koryn Andrzej, Sowińska-Krupka Alicja, Geneza Rumuńskiej Republiki Ludowej, Warszawa 1987.
  • Laquer Walter, Historia Europy 1945-1992, Londyn 1993.
  • Nowak Jerzy Robert, Węgry 1939-1974, Warszawa 1975.
  • Roszkowski Wojciech, Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 roku, Warszawa 1997.
  • Tomaszewski Jerzy, Bułgaria 1944-1970. Trudna droga do socjalizmu, Warszawa 1989.
  • Tomaszewski Jerzy, Europa Środkowo-Wschodnia. Powstanie, ewolucja i kryzys realnego socjalizmu. Warszawa 1992.