+ Pokaż spis treści

Świat roślin i zwierząt. Ochrona przyrody

Szata roślinna


Współczesna szata roślinna jest wynikiem nie tylko działania czynników środowiska ale również wynikiem długotrwałego rozwoju rolnictwa, osadnictwa i przemysłu. Naturalne zbiorowiska roślinne zostały poważnie przetrzebione i zajmują obecnie niewielkie obszary na terenach mniej sprzyjających gospodarce człowieka. W większości są objęte ochroną (m. in. parki narodowe i rezerwaty przyrody).

Najbardziej typowym zbiorowiskiem roślinnym dla naszego klimatu, warunków wodnych oraz gleb jest las. Zbiorowiska leśne zajmują ok. 29% powierzchni kraju.

Polska w przeważającej większości jest położona w strefie lasów mieszanych środkowoeuropejskich, jedynie jej część północno-wschodnia, gdzie klimat jest chłodniejszy leży w strefie lasów mieszanych wschodnioeuropejskich z dominacją lasów iglastych (świerki, sosny), a część południowo-wschodnia - w strefie stepów lesistych oraz lasów liściastych wschodnioeuropejskich.

Do leśnych zbiorowisk roślinnych zaliczamy:

  • bory: stanowią ok. 78% powierzchni leśnej. Należą tu rozwinięte na glebach najuboższych, kwaśnych, lasy iglaste (sosnowe lub świerkowe) lub mieszane z przewagą drzew iglastych (sosnowo-dębowe lub jodłowo-bukowe), które rosną na glebach żyźniejszych, głównie brunatnych. Największe obszary borów są w Puszczy Augustowskiej, Noteckiej, Piskiej i Białej oraz w Borach Tucholskich
  • grądy: lasy liściaste rozwinięte na żyznych glebach; stanowią około 10% powierzchni leśnej. Mogą być wielogatunkowe bądź o wyraźnej przewadze buka (buczyny), dębu (dąbrowy) lub jodły i buka ( grądy jodłowo-bukowe) np. w Górach Świętokrzyskich
  • łęgi: lasy liściaste rozwinięte na żyznych glebach okresowo zalewanych przez wodę, głównie w dolinach rzek: Wisły, Odry, Warty oraz na Pojezierzu Mazurskim. Drzewostan składa się z: wierzb, olch, jesionów, wiązów
  • olsy: lasy liściaste na terenach zabagnionych, na skutek osuszania terenów zostają przekształcone w łąki. W drzewostanie dominują: olsza czarna, wierzba , brzoza. Mają rozwinięte piętro krzewów i runa (jarzębina, kalina, borówka). Szczególnie dobrze zachowały się w Słowińskim Parku Narodowym oraz w Puszczy Białowieskiej.


Funkcje ekosystemów leśnych:

  • regulacja obiegu wody w przyrodzie
  • regulacja wilgotności powietrza
  • poprawa składu chemicznego troposfery
  • ochrona terenów osiedlowych przed zanieczyszczeniami i hałasem
  • tworzenie warunków do rekreacji i lecznictwa
  • tworzenie naturalnych siedlisk zwierząt
  • ochrona gleby przed erozją


W związku z przejściowością naszego klimatu wiele drzew osiąga u nas swoje południowe, północne, wschodnie i zachodnie granice, np.:

  • Buk - granica północno-wschodnia



  • Olsza - granica południowa



  • Sosna zwyczajna - granica południowo-wschodnia



  • Jodła - granica północno-wschodnia



  • Dąb bezszypułkowy - granica północno-wschodnia



  • Modrzew polski - granica północno-wschodnia



  • Świerk - granica południowa rasy północnej i granica północna rasy górskiej


Do naturalnych zbiorowisk roślinności nieleśnej (czyli trawiastej i zielnej) zalicza się:

  • łąki: (borowe, grądowe, łęgowe, bagienne i górskie)
  • murawy kserotermiczne: rozwinięte głównie na glebach lessowych i wapiennych (głównie Polska południowo-wschodnia)


Roślinność endemiczna jest na terenie Polski bardzo nieliczna, występuje głównie w górach (np. modrzew polski). Nieliczne są również relikty (np. dębik ośmiopłatkowy w Tatrach, skalnica tatrzańska, wierzba lapońska i brzoza karłowata). Wszystkie relikty podlegają ścisłej ochronie.

Świat zwierząt


Jest typowy dla strefy umiarkowanej półkuli północnej. Świat kręgowców charakteryzuje się znaczną przewagą ptaków i ssaków nad pozostałymi grupami. Wśród ptaków dominują wróblowate, siewkowate, drapieżne, blaszkodziobe i żurawiowate. Wśród ssaków najwięcej jest gryzoni, nietoperzy, mięsożernych , owadożernych i parzystokopytnych. Świat ryb zdominowany jest przez karpiowate, śledziowate, okoniowate i dorszowate. Mało jest gatunków endemicznych. Jedynym endemitem wśród kręgowców jest darniówka tatrzańska, zaś do reliktów fauny przedholoceńskiej zalicza się świstaki i kozice.

Wiele zwierząt przystosowało się do warunków stworzonych przez człowieka. Takie organizmy nazywamy synantropijnymi i są nimi m. in. myszy, szczury, mole, karaluchy.

Liczebność oraz zasięg zwierząt dziko żyjących ciągle się zmniejszają. Wynika to przede wszystkim z postępu cywilizacyjnego oraz zwiększonego tempa hodowli, które silnie przekształcają naturalne środowisko.

Zagrożenia i ochrona środowiska


Polska należy do najbardziej zanieczyszczonych krajów świata. Ciągle pogarszający się stan naszego środowiska znacznie ogranicza możliwość dalszego rozwoju. Działalność człowieka wpływa na wszystkie elementy środowiska przyrodniczego: powietrze, wody, gleby, organizmy żywe oraz na ukształtowanie terenu.

Główne źródła zanieczyszczeń środowiska to:

  • przemysł
  • transport
  • rolnictwo
  • gospodarka komunalna


ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA

Do głównych zanieczyszczeń powietrza należą: pyły, dwutlenek siarki, tlenki azotu, tlenki węgla oraz węglowodory.

Zanieczyszczenia powietrza można podzielić na:

  • naturalne - w wyniku wybuchów wulkanów, wydobywania się gazów z ziemi, pożarów lasów, burz pyłowych, przedostawania się pyłu kosmicznego
  • antropogeniczne - transport, przemysł, rolnictwo, gospodarka komunalna

Źródła i rodzaje zanieczyszczeń powietrza:


  1. procesy spalania paliw:

    - energetyka : czyli działalność elektrowni i elektrociepłowni. Ich podstawą paliwową jest węgiel (kamienny i brunatny), którego spalanie powoduje emisję* dwutlenku siarki , tlenków węgla i azotu oraz pyłów.
    - transport (motoryzacja): stanowi on źródło emisji tlenków azotu, tlenków węgla oraz związków ołowiu

  2. przemysł metalurgiczny (hutniczy): emituje dwutlenek siarki oraz toksyczne pyły zawierające metale ciężkie
  3. przemysł budowlany (cementownie): emitują największą ilość pyłów, które jednak nie mają właściwości toksycznych
  4. przemysł chemiczny emituje metale ciężkie, fluor, siarkowodór, węglowodory, kwas siarkowy, fenole
  5. rolnictwo - opylanie pól środkami ochrony roślin i używanie sztucznych nawozów.
  6. składowiska surowców i odpadów : są źródłem pyłów w większości toksycznych.
  7. ludzie palący papierosy wprowadzają do powietrza tlenek węgla oraz inne szkodliwe substancje

Źródła zanieczyszczeń powietrza są nie tylko zlokalizowane na obszarze naszego terytorium. Większość zanieczyszczeń powstaje na terenach krajów ościennych i wraz z masami powietrza zostaje przeniesiona na teren Polski. Są to tzw. zanieczyszczenia transgraniczne. W związku z przewagą wiatrów zachodnich najwięcej zanieczyszczeń napływa do nas z Niemiec, Czech i Wielkiej Brytanii.

Skutki zanieczyszczeń powietrza:
  1. schorzenia ludzi

    • dwutlenek siarki powoduje wzrost częstości zachorowań na chroniczne zapalenie oskrzeli i raka płuc
    • tlenek węgla jest silną trucizną blokującą pracę układu oddechowego
    • zanieczyszczenia pyłowe prowadzą do odkładania się w płucach - pylice
    • związki metali kumulujące się w organizmie zaburzają funkcjonowanie organów wewnętrznych (np. stałe oddziaływanie czteroetyloołowiu prowadzi do patologicznych zmian w mózgu)

  2. niszczenie flory (zamieranie lasów i obniżenie plonów rolnych)
  3. zmniejszenie odporności i choroby zwierząt
  4. straty związane z emisją materiałów do atmosfery
  5. kwaśne deszcze

    • niszczenie elewacji budynków (głównie zabytków)
    • korozja metali oraz zwiększone zużycie maszyn i urządzeń
    • zakwaszanie wód i gleb

Sposoby zapobiegania zanieczyszczeniom powietrza:

  • odsiarczanie spalin i węgla lub całkowite zaprzestanie wykorzystywania węgla o dużej zawartości siarki
  • zmiana systemu ogrzewania miast - przechodzenie na inne niż węgiel źródła energii, np. gaz ziemny
  • stosowanie biopaliw produkowanych z roślin uprawnych, odpadów komunalnych itp.
  • stosowanie katalizatorów spalin
  • zakładanie urządzeń odpylających - filtrów i elektrofiltrów
  • oddzielenie zakładów przemysłowych i popularnych szlaków komunikacyjnych pasami drzew i krzewów (naturalne filtry ochronne)


ZANIECZYSZCZENIA WÓD

Zanieczyszczenia dostają się zarówno do wód powierzchniowych (w tym do Bałtyku) jak i do wód podziemnych.

Źródła i rodzaje zanieczyszczeń wód:

  1. przemysł

    -ścieki z hut żelaza dostarczają popiołów, cyjanków, siarki
    -ścieki zakładów przemysłu metalowego dostarczają dużych ilości rozpuszczonych soli oraz zawiesin wodorotlenku żelaza
    -ścieki przemysłu chemicznego (głównie włókien sztucznych) wprowadzają do rzek wielosiarczki sodu, sole cynku, wolny kwas siarkowy
    -ścieki z kopalń węgla kamiennego i brunatnego zawierają znaczne ilości soli kuchennej (tzw. zasolone wody kopalniane) oraz różne osady
    -ścieki radioaktywne z laboratoriów izotopowych oraz z zakładów stosujących substancje radioaktywne

  2. gospodarka komunalna

    -ścieki komunalne wprowadzają do wód głównie związki organiczne (w tym duże ilości organizmów chorobotwórczych) oraz detergenty
    -źle zabezpieczone wysypiska śmieci

  3. gospodarka rolna

    -ścieki pochodzące z ferm hodowlanych
    -środki chemiczne (pestycydy i nawozy) zmywane z pól przez deszcze

  4. opady atmosferyczne - dostarczają do wód zanieczyszczenia zawarte w powietrzu
  5. nieszczelne rurociągi i zbiorniki z substancjami ropopochodnymi

Źródła zanieczyszczenia Bałtyku:

  • zanieczyszczenia z lądu (głównie odpady chemiczne i organiczne) niesione przez rzeki
  • ścieki z miast wybrzeża (głównie z aglomeracji gdańskiej i szczecińskiej)
  • zanieczyszczenia z portów i statków odprowadzane bezpośrednio do morza
  • wycieki z tankowców podczas ich awarii

Skutki zanieczyszczeń wód:

  • obniżenie jakości wód powierzchniowych i podziemnych
  • utrata źródeł dla potrzeb konsumpcyjnych (pitnych), rolniczych i przemysłowych
  • ograniczenie możliwości rozwoju świata organicznego w zbiornikach wodnych
  • eutrofizacja zbiorników wodnych - masowe pojawienie się glonów planktonicznych, powodujące spadek stężenia tlenu i gromadzenie się w wodzie siarkowodoru.
  • wzrost kwasowości zbiorników wodnych (przez kwaśne deszcze) powoduje zanikanie organizmów nie tolerujących takiego odczynu w tym środowisku (najbardziej wrażliwymi są: raki, łososie, ślimaki)
  • pogorszenie warunków zdrowotnych człowieka - choroby (cholera ,tyfus brzuszny) wywołane znajdującymi się w zanieczyszczonych wodach wirusami i bakteriami chorobotwórczymi
  • usterki technologiczne w przemyśle
  • ograniczenie dostępu do miejsc rekreacji (kąpielisk)

Sposoby zapobiegania zanieczyszczeniom wód:

  • budowa oczyszczalni ścieków (dwu lub trzystopniowych tzn. mechaniczno-biologicznych, mechaniczno-chemiczno-biologicznych)
  • odsalanie wód kopalnianych
  • redukowanie ilości ścieków wprowadzanych do wód powierzchniowych
  • likwidacja "dzikich" wysypisk śmieci i innych źle zabezpieczonych składowisk materiałów mogących spowodować skażenie wód
  • zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza i gleby


ZAGROŻENIA GLEB

Przyczyny degradacji gleb:

  • rozwój gospodarczy powodujący stopniowy wzrost liczby obszarów zajętych przez zabudowę osiedlową, tereny przemysłowe i komunikacyjne
  • eksploatacja surowców (głównie górnictwo) prowadząca do zmian morfologicznych terenu (niecki osiadania, leje zapadliskowe , uskoki) oraz do zmian hydrogeologicznych (leje depresyjne)
  • działalność przemysłowa prowadząca do zmian geochemicznych w glebach położonych w sąsiedztwie zakładów przemysłowych (rafinerii ropy naftowej, elektrowni)
  • transport (komunikacja) powoduje zanieczyszczenia glebach położonych wzdłuż ciągów komunikacyjnych
  • źle zabezpieczone składowiska odpadów przemysłowych i komunalne wysypiska śmieci oraz dzikie wysypiska śmieci np. w lasach i rowach przydrożnych
  • wycieki substancji ropopochodnych
  • źle zabezpieczone szamba
  • chemizacja i mechanizacja rolnictwa
  • kwaśne deszcze
  • niewłaściwie prowadzona gospodarka leśna (np. nadmierny wyręb lasów, monokultury leśne)

Skutki degradacji gruntów:

  • zniszczenie warstwy glebowej lub osiadanie gruntu
  • obniżenie wartości gleb, zmiana chemizmu (m. in. zakwaszanie) i struktury fizycznej gleb
  • utrata terenów rolniczych
  • zmiany warunków siedliskowych dla fauny i flory
  • pogarszanie warunków zdrowotnych ludzi przez gromadzenie się szkodliwych substancji (głównie ołowiu, kadmu, miedzi) w tkankach dzięki spożywaniu skażonych roślin
  • zagrożenie dla ujęć wody pitnej

Sposoby zapobiegania degradacji gruntów:

  • stosowanie podsadzek na terenach górniczych
  • likwidacja lub zabezpieczanie źródeł skażenia
  • ograniczenie ilości wytwarzanych odpadów - uruchomienie kompostowni do
  • utylizacji odpadów
  • zmniejszenie ilości odpadów przez powtórne wykorzystanie makulatury,
  • stłuczki szklanej i złomu
  • segregowanie odpadów

Form ochrony przyrody


Krajowy system form ochrony przyrody tworzą:

  • parki narodowe
  • rezerwaty przyrody
  • parki krajobrazowe
  • obszary chronionego krajobrazu
  • ochrona gatunkowa fauny i flory
  • pomniki przyrody
  • zespoły przyrodniczo - krajobrazowe
  • użytki ekologiczne
  • stanowiska dokumentacyjne

Parki narodowe
- obejmują obszary o powierzchni nie mniejszej niż 1ha, mające charakter całkowicie naturalny lub zbliżony do naturalnego, wyróżniające się szczególnym znaczeniem dydaktycznym, naukowym, społecznym itp. Na terenie parku zakazana jest gospodarcza działalność człowieka ale dopuszczony jest ruch turystyczny wyłącznie po oznakowanych trasach. Parki narodowe zatwierdza Parlament. W Polsce mamy 22 parki narodowe, które zajmują łącznie ok. 1% powierzchni kraju. Największym parkiem jest Biebrzański Park Narodowy zaś najmniejszym Ojcowski Park Narodowy. Sześć polskich parków narodowych zostało uznanych przez UNESCO (United National Economic Scientific and Cultural Organization) za Światowy rezerwat Biosfery. Są nimi: Babiogórski PN, Białowieski PN, Bieszczadzki PN, Karkonoski PN, Słowiński PN i Tatrzański PN. Na Listę Światowego Dziedzictwa Ludzkości został wpisany najstarszy polski park - Białowieski PN. Parki narodowe w Polsce charakteryzują się ogromną różnorodnością gatunków roślin i zwierząt.

Rezerwaty przyrody - obejmują obszary mniejsze od parków narodowych z zachowanymi w stanie naturalnym lub mało przekształconymi ekosystemami, określonymi gatunkami roślin i zwierząt oraz pewne elementy przyrody nieożywionej.

Parki krajobrazowe - są obszarami chronionymi ze względu na szczególne właściwości krajobrazu oraz naturalne właściwości środowiska. Celem zachowania tych właściwości na tych terenach, na mocy rozporządzenia wojewody, wprowadza się pewne ograniczenia gospodarcze np. zakaz budowy dużych zakładów przemysłowych . Największymi parkami krajobrazowymi są: Park Krajobrazowy Puszczy Knyszyńskiej oraz Park Krajobrazowy Orlich Gniazd. W pasie gór i wyżyn oraz w pasie pojezierzy można zaobserwować największą koncentrację parków krajobrazowych.

Wokół parków narodowych, krajobrazowych i rezerwatów przyrody może być wytworzona strefa ochronna zwana otuliną. Stanowi ona zabezpieczenie przed szkodliwym działaniem czynników zewnętrznych.

Obszary chronionego krajobrazu - są to obszary poddane ochronie ze względu na specyficzne cechy krajobrazu i różnorodność biologiczną. Pełnią rolę otulinową dla parków narodowych i krajobrazowych.

Ochrona gatunkowa fauny i flory - obejmuje zachowane żyjące dziko gatunki roślin i zwierząt, przede wszystkim gatunki rzadkie i zagrożone wyginięciem. Pewne gatunki roślin i zwierząt mogą być stale pod ochroną (przez cały rok) lub podlegać ochronie częściowej (tylko w pewnych okresach w roku). Obecnie w Polsce całkowitą ochroną gatunkową objętych jest 129 gatunków roślin i 125 gatunków zwierząt.

Pomniki przyrody - są to twory zarówno przyrody ożywionej (sędziwe i okazałych rozmiarów drzewa lub grupy drzew) jak i twory przyrody nieożywionej (głazy narzutowe, jaskinie, skałki, groty). Najbardziej znanym pomnikiem przyrody w Polsce jest dąb "Bartek".

Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe - obejmują ochroną indywidualną cenne fragmenty krajobrazu naturalnego lub kulturowego.

Użytki ekologiczne - są to objęte ochroną typy środowisk naturalnych (naturalne zbiorniki wodne, bagna, torfowiska) będące pozostałościami ekosystemów z zachowanymi unikatowymi gatunkami roślin i zwierząt.

Stanowiska dokumentacyjne - to miejsca występowania formacji geologicznych, nagromadzenia skamieniałości lub minerałów, a także fragmenty eksploatowanych i nieczynnych wyrobisk podziemnych i powierzchniowych, objęte ochroną ze względów naukowo-dydaktycznych.