+ Pokaż spis treści

Starożytność

Pojęcie antyku


Słowo antyk wywodzi się z łacińskiego wyrazu antiquus i oznacza świat starożytny, w szczególności grecko-rzymski.

Przez kulturę antyczną rozumie się sumę duchowych i materialnych osiągnięć starożytnych Greków i Rzymian.

Ramy geograficzne i historyczne świata antycznego


Geograficzne ramy świata antycznego obejmują przede wszystkim tereny znajdujące się nad Morzem Śródziemnym, także wybrzeża Morza Czarnego, wszędzie, gdzie zakorzeniła się w sposób bardziej trwały kultura grecka i rzymska. Z historycznego punktu widzenia były one zmienne, ale można wyróżnić tereny centralne, które stanowiły pierwotne źródła ekspansji i peryferia.


Dla świata greckiego terenami pierwotnymi są: Grecja, wyspy Morza Egejskiego, Kreta. Peryferia to tereny kolonizowane przez Greków. Niektóre z nich, jak kolonie w Azji Mniejszej, w szczególności w Jonii, oraz kolonie na południu Italii i Sycylii z czasem stały się niesłychanie ważnymi ośrodkami kultury. Schematycznie można przedstawić starożytną kulturę grecką w następujących fazach:
 

- kultura kreteńska zwaną też kulturą minojską,
- kultura mykeńska i najazd Dorów.


Następnie wyróżnia się okresy:
 

- archaiczny (1100-500),
- klasyczny (500-330 p.n.e.),
- hellenistyczny (330-30 p.n.e.),
- rzymski (30 p.n.e. - 529 n. e.).


We wczesnej fazie okresu archaicznego, pomiędzy najazdem Dorów, (ok. 1100 p.n.e.) a odrodzeniem kultury greckiej (połowa VIII w. p.n.e.) miał miejsce tzw. okres ciemny (ogólne obniżenie się poziomu kultury, brak pisma).

Waza minojska (fot.: wikimedia)Dla świata rzymskiego terenem pierwotnym jest miasto Rzym i jego najbliższe okolice. Historyk rzymski Warron przyjął rok 753 p.n.e. jako datę założenia miasta. Setki lat trwająca ekspansja doprowadziła do przekształcenia Morza Śródziemnego w wewnętrzne morze imperium, którego granice, pod koniec II w. n.e. obejmowały na zachodzie Półwysep Iberyjski, Galię, przebiegały w poprzek Wyspy Brytyjskiej, opierały się o brzeg rzeki Ren, rzekę Dunaj, tereny dzisiejszej Rumunii i wybrzeże Morza Czarnego. Na wschodzie obejmowały Półwysep Anatolijski, Syrię, Palestynę, Egipt i pas ziemi północnej Afryki na wybrzeżu Morza Śródziemnego aż po Ocean Atlantycki.

Historia kształtowania się państwa rzymskiego rozpada się na kilka zasadniczych faz:
 

  • królestwa (753 - 509 p.n.e.),
  • republiki (509 - 31 p.n.e.),
  • cesarstwa (31 p.n.e. - 476 n.e.), przy czym faza cesarstwa dzieli się na:

    - pryncypat (31 p.n.e. - 286 n.e.) i
    - dominat (286 - 476).


Ostatnia data dotyczy tylko części zachodniej państwa: już w 286 r. n.e., a ostatecznie w 395 r. Cesarstwo zostało podzielone na część zachodnią i wschodnią, później zwaną Cesarstwem Bizantyjskim. Zachodnia część została podbita przez ludy germańskie w 476 r. n.e. Tę datę przyjmuje się najczęściej jako graniczną między starożytnością i średniowieczem.

Oryginalność kultur: greckiej i rzymskiej oraz Biblii a ich historyczna funkcja gromadzenia i przetwarzania wielkich osiągnięć różnych kultur bliskowschodnich.

Starożytni Grecy ukształtowali nowe formy życia duchowego, materialnego i społecznego nieznane innym kulturom. Przetworzyli żywiołowe, naiwne wierzenia religijne w systemy teologiczne. Przeszli od myślenia mitycznego, do myślenia pojęciowego, rozumowego. Powołali do istnienia filozofię i historię jako wiedzę naukową. Dokonali wielkich odkryć przyrodniczych, w szczególności w dziedzinie astronomii i fizyki. Ukształtowali matematykę jako naukę posługującą się aksjomatami. Sztukę medyczną przekształcili w wiedzę opartą o weryfikowalne empirycznie zasady. Stworzyli wielką literaturę posługującą się różnymi formami, a także teatr. Architektura grecka harmonijnie łączyła użyteczność z piękną formą, w okresach: archaicznym, klasycznym i hellenistycznym Grecy stworzyli piękne świątynie, portyki (stoa) i teatry. W sztukach plastycznych osiągnęli mistrzostwo, zwłaszcza w rzeźbie. Rozwinęli muzykę i wychowanie muzyczne uczynili środkiem kształtowania charakterów. Nauczyli się zakładać miasta podług mądrze obmyślanych planów. Zdobyli wielkie doświadczenie społeczne, aczkolwiek rozproszone, bowiem starożytni Grecy nigdy nie zbudowali jednolitego państwa, obejmującego swym zasięgiem większość Greków. Praktykowali bardzo różne ustroje polityczne, w szczególności, w Atenach, demokrację. Na wysokim poziomie opanowali sztukę żeglugi. Organizowali zawody sportowe, igrzyska, z których uczynili jedno ze spoiw całej swojej tak zróżnicowanej politycznie i społecznie kultury.

Tales z Miletu (fot.: wikimedia)Osiągnięcia starożytnych Greków nie byłyby możliwe bez ich zdolności do uczenia się od innych ludów. Grecy nie tylko stworzyli kulturę duchowo nam bliską, ale odegrali rolę bramy, przez którą do nas mogły zostać przeniesione przynajmniej niektóre wielkie osiągnięcia zamierzchłych kultur Bliskiego Wschodu. Odegrali zatem rolę podwójną: wchłonęli i podali ku naszym czasom osiągnięcia poprzedników (od Sumerów i Egipcjan począwszy), a zarazem, ponieważ byli bardzo samodzielni i twórczy - ukształtowali bardzo ważne formy i treści, do dzisiaj stanowiące podwalinę kultury europejskiej. Wiele wzięli od Egipcjan, których niezwykle długotrwała kultura fascynowała Greków. Przejęli od nich zainteresowania matematyczne, astronomiczne: pierwszy filozof, Tales z Miletu, który był też wybitnym matematykiem, przebywał w Egipcie, miał tam zmierzyć wysokość piramid. Herodot, który był pierwszym historykiem greckim również przebywał w Egipcie, gdzie dzięki kontaktom z kapłanami uzmysłowił sobie długotrwałość państwa egipskiego i w ogóle życia gatunku ludzkiego. Demokryt z Abdery odbywał liczne podróże: odwiedził Egipt, miał być uczniem perskich uczonych, Chaldejczyków i magów. Przypuszcza się, że był także uczniem uczonych indyjskich, ponieważ dotarł do Indii; odwiedził również Babilon. Wiele wskazuje, że Platon po śmierci Sokratesa odbył podróż do Egiptu i że stamtąd zaczerpnął swoją wizję niezmiennego państwa podzielonego na wyraźnie wyróżnione stany. Grecy uczyli się od różnych ludów Mezopotamii astronomii, matematyki, zapewne też sztuki wojennej. Tematem ich najstarszych eposów: Iliady i Odysei jest walka z Trojanami, ludem zamieszkującym północno-zachodnie krańce Azji Mniejszej. Religijne wpływy wschodnie w różnych okresach czasu odciskały swoje piętno na religii Greków: w epoce archaicznej wchłonęli filozoficznie doniosłe motywy orfickie, później wiele wyobrażeń bóstw. Silnie na Greków oddziałała kultura fenicka. Przejęli od niej alfabet, który później udoskonalili przez dodanie znaków oznaczających samogłoski. Z Fenicjanami Grecy konkurowali na morzu jako żeglarze i kupcy, ale także walczyli na lądach o ziemię. Wówczas zapożyczali od nich narzędzia walki. 

Rzymianie również byli ludem twórczym. W szczególności niezwykle wiele osiągnęli w dziedzinie kształtowania form życia społecznego, ich państwo przeszło różne formy ustrojowe. Byli mistrzami w dziedzinie prawa. Ich kultura prawnicza wywarła wpływ na czasy późniejsze, aż po współczesność. Budowali swoje imperium dzięki niezwykle sprawnemu wojsku. Zasady strategii i taktyki wojskowej, jakie stosowali Rzymianie przez wieki dowodziły swej wyższości nad myślą i praktyką wojskową innych ludów. Także w dziedzinie literatury, nauki historii, czy badań przyrodniczych osiągnęli Rzymianie niezwykle dużo. 

Bardzo wiele jednak Rzymianie przejęli od innych ludów, w szczególności od Greków. Choć Rzymianie całkowicie podporządkowali ich sobie politycznie, to jednak Grecy byli dla Rzymian mistrzami w nieomal wszystkich dziedzinach kultury i nauki. Jak napisał Horacy: "Grecja zdobyta podbiła dzikich zwycięzców". Nawet pierwszym historykiem państwa rzymskiego był Grek Polibiusz. Rzymianie, choć przez dłuższy czas starali się nie dopuścić do zakorzenienia się filozofii w Rzymie, to jednak z czasem stali się najbardziej pojętnymi uczniami greckich myślicieli, zwłaszcza stoików i epikurejczyków. Również architektura i sztuki plastyczne uprawiane w świecie rzymskim wiele zawdzięczały Grekom. Na przykład teatry rzymskie budowano przeważnie na planie greckim, pierwszymi malarzami działającymi w Rzymie byli Grecy sprowadzeni z południa Italii i z Sycylii, bardzo wiele rzeźb dekorujących domy prywatne i publiczne były kopiami dzieł greckich. 

Powody wyróżnienia starożytnych Greków i Rzymian oraz Biblii i uznania ich za najważniejsze źródła kultury europejskiej. 

Współczesna kultura europejska ma dwojakie źródła: kulturę grecko-rzymską oraz judeo-chrześcijańską. Nasza tożsamość europejska ściśle wiąże się z tymi dwoma przekazami, które już w starożytności uległy silnemu powiązaniu. Najważniejsze właściwości nowożytnej i współczesnej kultury europejskiej można wyprowadzić z tych tradycji. Wysokie poczucie godności i wartości każdego człowieka, różne wartości etyczne i estetyczne, bezinteresowne poszukiwanie prawdy o człowieku i świecie, ale także umiejętność praktycznego stosowania na szeroką skalę wiedzy teoretycznej w życiu społecznym i w procesie opanowywania przyrody, podporządkowanie życia społecznego i politycznego ogólnym normom prawa, wreszcie żywa wśród bardzo wielu ludzi wiara religijna - wszystko to jest zakorzenione w tamtych formacjach kulturowych. Ten przekaz, niezależnie od jego historycznie uwarunkowanego różnicowania się (zwłaszcza w sferze religijnej), stanowi o względnej wspólnocie Europejczyków na tle innych kultur współczesnego świata: chińskiej, hinduskiej czy arabskiej.