+ Pokaż spis treści

Spór o inwestyturę. Krucjaty

Kalendarium



1075 program reformy Kościoła papieża Grzegorza VII
1077 Canossa
1095 sobór w Clermont; pierwsza wyprawa krzyżowa
1122  konkordat wormacki
 
      1. W średniowieczu papiestwo i cesarstwo toczyło spór o prymat w świecie chrześcijańskim. Zachowana ikonografia przedstawiająca cesarzy niemieckich Ottona I i II stawia władcę w uprzywilejowanej pozycji wybrańca Boga, działającego w jego imieniu, świeckiego przedstawiciela Chrystusa na ziemi. Cesarz "namiestnik Boga" wyraźnie określił swoją relację do "następcy świętego Piotra" - papieża. Już Otton I w konstytucji z 962 roku obok gwarancji posiadłości Kościoła ustala przepisy dotyczące wyboru papieży, uniemożliwiające elektowi objęcie tronu, jeżeli nie złoży cesarzowi przysięgi wierności. W wieku XI papiestwo rozpoczęło proces uniezależniania się od władzy cesarskiej. W 1057 roku, gdy trzeba było wybrać papieża, Kościół nie zwrócił się już do Niemiec o zatwierdzenia wyboru, a elekt nie złożył przysięgi na wierność cesarzowi. Papież Mikołaj II dekretem z dnia 13 kwietnia 1059 r. ustanowił nowy regulamin wyborów papieskich eliminujący całkowicie prawa cesarza. Największe zasługi dla uwolnienia władzy duchownej od świeckiej położył papież Grzegorz VII, formułując w 1075 roku w Dictus papae, w którym postawił Kościół ponad władzą świecką.
 
"1) Kościół Rzymski przez samego Boga został założony.
3) Tylko sam biskup rzymski może być biskupów składać z godności lub do nich przywracać.
6) Z obłożonymi przez niego klątwą nie wolno przebywać w jednym domu.
8) On sam  tylko może używać insygniów cesarskich.
9) Tylko papieża stopy całować mają wszyscy książęta.
12) Tylko [papieżowi- przyp. aut.] wolno rozporządzać władcami rozporządzać (a więc i cesarzy z tronu składać).
19) Przez nikogo [papież - przyp. aut.] nie może być sądzony
20) Nikomu nie wolno [sądownie] skazywać apelującego do Stolicy Apostolskiej.
23)  Biskup rzymski, jeśli kanonicznie został obrany, dzięki zasługom św. Piotra, niewątpliwie staje się święty.
26) Nikt nie może być uważany za katolika, kto nie zgadza się z Kościołem."

(Dictus pape - "dyktat papieski", za: Historia w tekstach źródłowych, Toruń 1994, s.42)
 
      2. Król niemiecki Henryk IV nie chcąc zrezygnować z dotychczasowego przywileju cesarstwa mianowania biskupów i opatów przez wręczenie pastorału i pierścienia (inwestytury), próbował obalić władzę papieską.  Podważył legalność wyboru papieża Grrzegorza VII, zarzucając mu samozwańczość. Grzegorz VII wyklął Henryka i zwolnił jego poddanych z przysięgi posłuszeństwa.  Henryk znalazł się w odosobnieniu, zagrożony detronizacją postanowił ukorzyć się przed papieżem.  Wyruszył  do Włoch, do spotkania doszło w zamku w Cannosie. Tam, stojąc trzy dni w stroju pokutnym pod bramą, Henryk błagał o zdjęcie z niego klątwy. Oto relacja papieska:
 
      "Grzegorz, biskup, sługa sług bożych, wszystkim arcybiskupom, biskupom, książętom, hrabiom i innym panom Królestwa niemieckiego, broniącym wiary chrześcijańskiej, pozdrowieni i błogosławieństwo apostolskie (...) postanowiliśmy Waszym Miłościom podać szczerą prawdę, jak król (Henryk IV) upokorzony pokutą uzyskał rozgrzeszenie (...) Nie okazując wrogich i zuchwałych zamiarów, w towarzystwie kilku ludzi zjawił się w Canossie, w którym przebywaliśmy. Tam przez trzy dni stojąc u bramy, zdjąwszy szaty królewskie, boso we włosiennicy, nie przestawał błagać z wielkim płaczem zmiłowania apostolskiego i przebaczenia, (...) wzbudził taką litość i takie współczucie, (...) że  zdjąwszy zeń klątwę przypuściliśmy go do łaski wspólności i do łona Świętej Matki Kościoła.(...)"
(Relacja papieża Grzegorza VII, za: op. cit., s.43)
 
      Przywrócony do praw monarszych Henryk rozprawił się z opozycją w Niemczech , w tym z obranym antykrólem, Rudolfem, księciem szwabskim. Następnie zwołał synod biskupów włoskich i niemieckich,  pozbawiając tiary Grzegorza VII, powołał antypapieża, Klemensa III. Mimo ponownej klątwy rzuconej przez Grzegorza,. Henrykowi udało się utrzymać w mocy postanowienie synodu i  z rąk Klemensa III uzyskać koronę cesarską. (papież Grzegorz zmarł na wygnaniu).  Sukcesy cesarza okazały się nietrwałe, spór o inwestyturę trwał.  Następca Henryka IV, Henryk V i papieża Grzegorza VII, Kalikst II osiągnęli pewien kompromis. Ugoda ta, zwana często konkordatem została zawarta w Wormacji w 1122 roku. Cesarz zrezygnował z inwestytury urzędu przez wręczenie nowo mianowanym dostojnikom kościelnym symboli ich władzy duchownej. Zachował natomiast prawo inwestytury symbolami świeckimi, związanej z nadaniem beneficjum. Władca przestał więc być rozdawcą urzędów i godności kościelnych. Biskupi mieli być wybierani przez kolegium kanoników w obecności władcy lub jego przedstawiciela i otrzymywali inwestyturę zaraz po wyborze. 
 
      "W imię świętej i niepodzielnej Trójcy. Ja Henryk z Bożej łaski cesarz rzymski Augustus dla miłości Boga i Świętego Rzymskiego Kościoła oraz pana papieża Kaliksta i dla zbawienia duszy mojej, odstępuję (...)  Kościołowi katolickiemu wszelką inwestyturę za pomocą pierścienia i pastorału, zgadzając się we wszystkich kościołach mego królestwa lub cesarstwa na kanoniczny wybór i wolną konsekrację. Posiadłości i lenna św. piotra, zabrane od wybuchu tego sporu (...)  o ile je mam zwracam Św. Kościołowi Rzymskiemu, o ile nie mam dopomogę w odzyskaniu. (...) I daję pokój panu papieżowi Kalikstowi (...)
" Ja, Kalikst, biskup (...) Synowi Henrykowi, z Bożej łaski cesarzowi (...) zezwalam, aby wybory biskupów i opatów królestwa niemieckiego (...) dokonywały się w Twojej obecności, bez symonii i jakiegokolwiek gwałtu, (...) Wybrany niechaj otrzyma od Ciebie za pomocą berła lenna i to co Ci z tego tytułu wedle prawa winien będzie, niech wypełni; z wyjątkiem tego wszystkiego co oczywiście należy do Kościoła Rzymskiego. (...)
(Konkordat wormacki, za: Wiek V-XV w źródłach, Warszawa 1999, s.129-130)
 
      3. Kolejnym etapem sporu był czas świętych wojen z niewiernymi.  Wówczas szala zwycięstwa przechyliła się na stronę papieża, ustalającą bezwzględne zwierzchnictwo Kościoła nad światem chrześcijańskim .Choć sama idea "świętej wojny" nie była nowa, jednak nigdy przedtem nie przybrała tak wielkich rozmiarów. 
      Turcy Seldżucy, koczownicze plemię, wyznawcy Mahometa, w połowie XI wieku przejęło kierownictwo polityczne w muzułmańskiej Azji. Ich ojczyzną były obszary dzisiejszej Turkmenii. Stąd rozpoczęło swoją ekspansję, podporządkowując Iran, Mezopotamię, Syrię i Azję Mniejszą.  oraz po zajęciu Palestyny -  Ziemię Świętą. Ówczesny cesarz Bizancjum Aleksy Komnen (1081-1118) nie mogąc sam sprostać wrogowi toteż zwrócił się  pomoc militarną do różnych władców Europy.  Pomoc Bizantyjczykom zeszła jednak na  drugi plan, zaś na pierwszy wysunęła się konieczność obrony świętych miejsc związanych z religią chrześcijańską.
      Papież Urbana II  na soborze w Clermont, 27 listopada 1095 roku wezwał do świętej wojny:
 
"Niech się obecnie staną rycerzami ci, którzy przedtem byli rozbójnikami. Niech obecnie prowadzą sprawiedliwą walkę z barbarzyńcami ci, którzy poprzednio walczyli przeciw braciom i współrodakom... Kto tu nieszczęśliwy i biedny, tam będzie bogaty. Kto tu przeciwnikiem Boga, tam będzie jemu przyjacielem"
"Wszak jest koniecznością, abyście niezwłocznie podążyli z pomocą waszym braciom zamieszkującym na Wschodzie i potrzebującym waszej (...) pomocy. Na nich zwalili się (...) Turcy i Arabowie, którzy dotarli aż do Morza Śródziemnego (...) Zwracam się z pokorną prośbą, nie ja, lecz Pan, abyście  wy głosiciele Chrystusowi  (...) do jakiegoby kto nie należał stanu zarówno pieszych, jak i konnych, tak biednych, jak i bogatych, aby oni w porę pomogli wschodnim chrześcijanom i wypędzili z granic chrześcijańskiego świata ludzi tego niecnego rodzaju. (...) Wszak to nakazuje Chrystus.(...) Niech się obecnie staną rycerzami ci, którzy poprzednio byli rozbójnikami. (...) Niech otrzymają wieczną nagrodę ci, którzy dawniej za małą zapłatę byli najemnikami. Niech podwójny honor uwieńczy wysiłki tych, którzy trudzili się ze szkodą ciała i duszy. Kto tu nieszczęśliwy i biedny, tam będzie bogaty, kto tu przeciwnikiem Boga, tam będzie Jemu przyjacielem.(...) Niech zatem idący (do Ziemi świętej) nie zwlekają, (...)"
(Urban II - mowa papieża na Soborze w Clermont 27 listopada 1095 r., za: Historia ... op.cit., s.44)
 
      Wzywając do krucjaty (nazwa pochodzi od łacińskiego słowa crux - krzyż) papież realizował nie tylko misję religijną,  mobilizując rycerstwo chrześcijąńskiej Europy do walki z zewnętrznym wrogiem - islamem w celu odzyskania miejsc kultu . Miał także nadzieję odnowić zerwaną w 1054 roku jedność z Kościołem wschodnim i narzucić mu swą zwierzchność. Możliwe, że pragnął utworzyć na Wschodzie silny ośrodek chrześcijaństwa rzymskiego, który miałby osłabić potęgę i wpływy Kościoła wschodniego. Następca św. Piotra, dzięki krucjacie wzmacniał swój autorytet, występują w roli najwyższego suwerena, pokazując władcom świeckim, kto w istocie sprawuje najwyższą władzę.
 
      4. Inne cele przyświecały uczestnikom krucjat.Czynnik religijny odgrywał największe znaczenie wśród mas chłopskich i ludzi ubogich, gdzie żywe były nadzieje na poszukiwanie wyśnionego Królestwa Bożego na ziemi bez nędzy, ucisku, niesprawiedliwości. Chłopi, uzależnieni systemem feudalnym poszukiwali korzystniejszych warunków życia. Wykorzystując te nadzieje i pragnienie "mnisi- prorocy", czy zręczni agitatorzy potrafili przez dwa wieki krucjat - zmobilizować pod swymi sztandarami tłumy biedoty. (Krucjata ludowa Piotra z Amiens: ruch biedoty agitowanych przez Rudolfa i Raula w czasie drugiej krucjaty, itp.).
 
      5. XI-wieczna Europa zaczynała się robić za ciasna dla feudalnego rycerstwa i możnych. Mimo, że liczba ludności nie przekraczała prawdopodobnie 46 milionów, brakowało wolnych lenn, czyli zagospodarowanej ziemi, uprawianej przez uzależnionych chłopów. Ziemia stanowiła podstawę utrzymania tak możnych jak zwykłego rycerstwa. Świadczyła o sile politycznej i prestiżu społecznym. Młodzi potomkowie wielodzietnych rodzin feudalnych, którym rodzice nie zapewnili wystarczającej ilości ziemi zaciągali się do oddziałów "krzyżowców" (nazwa pochodzi od czerwonego krzyża wyszytego na płaszczach uczestników krucjat)  licząc na zdobycie nowych terenów i łupy wojenne. Czynnik religijny uzupełniał powody materialne. Obowiązek walki za wiarę stał się ważnym elementem tworzącego się eposu rycerskiego.
 
      6. Uczestnikami krucjat były także wielkie miasta włoskie: Pizza, Genua czy Wenecja. Realizowały w nich swoje interesy gospodarcze: pozyskanie nowych, cennych towarów, czy sprzedanie swoich z dużym zyskiem.
 

Krucjaty przeciwko Saracenom


Czas trwania krucjaty
Organizatorzy
Uczestnicy i dowódcy
Wydarzenia
 I 1095-1099 Papież Urban II Rycerstwo m.in. (Gotfryd z Bouillon, książę Dolnej Nadrenii i jego brat Baldwin, Boemund z Tarentu; Hugo z Vermandois, brat króla Filipa I Zdobycie Jerozolimy i utworzenie w 1099 Królestwa Jerozolimy (Pierwszym władcą został Baldwin). Zajęcie królestwa Armenii. Edessy (tworząc hrabstwo Edessy), opanowanie Syrii wraz z Antiochią                                            
 II     1147 - 1149 Bernard z Clairvaux Król Francji Ludwik VII, cesarz Niemiec Konrad III  Zorganizowana po zajęciu przez Turków hrabstwa Edessy. Zakończona niepowodzeniem.
III     1189-1192 Papież Grzegorz VIII Fryderyk I Rudobrody, cesarz niemiecki;
Ryszard Lwie Serce, król Anglii; Filip August, król Francji
Ogłoszona po zdobyciu przez Saladyna, sułtana egipskiego Królestwa Jerozolimy.
Fryderyk Rydobrody utonął w nurtach rzeki Salef. Ryszard zdobył Cypr. Zakończona zawarciem pokoju z Saladynem i zagwarantowaniem dostępu do miejsc świętych.
IV     1202-1204 Podjęta przez papieża Innocentego III z namowy Wenecjan Rycerstwo Skierowana przeciwko Konstantynopolowi. Utworzenie cesarstwa łacińskiego.
V      1217-1221   Król węgierski Andrzej II; książę austriacki Leopold VI Przeciw Egiptowi; zakończona klęską pod Damiettą
VI     1228-1229   Fryderyk II, cesarz niemiecki  Bezkrwawa. Negocjacje z sułtanem i uzyskanie gwarancji dostępu do miejsc świętych przez 10 lat (Jerozolima, Betlejem, Nazaret)
VII   1249- 1254 Ludwik IX, król Francji Ludwik IX, król Francji Skierowana do Egiptu, zakończona niepowodzeniem
VIII  1270 Ludwik IX, król Francji Ludwik IX, król Francji Nieudany szturm na Tunis, król umiera na dżumę. Zakończona niepowodzeniem
 
 
Inne krucjaty

Wyprawa chłopska 1096 Wędrowny kaznodzieja Piotr z Amiens Pochód kilkudziesięciu tysięcy chłopów z północnej Francji przez Europę do Konstantynopola ( VII-VIII). Po przeprawie na brzeg azjatycki rozbici przez Turków (X).
Krucjata dziecięca 1212 Lokalni fanatyczni kaznodzieje Dzieci i młodzież ogarnięci religijnym zapałem, większość zmarła przed dotarciem do portów Morza Śródziemnego lub została sprzedana w niewolę.
Przeciw Maurom 1063-1492 Władcy hiszpańscy Prowadzone ze zmiennym szczęściem walki w celu wyparcia muzułmanów z Hiszpanii (rekonkwista)
Przeciw Połabianom 1147 Feudałowie niemieccy Zamiast udziału rycerzy niemieckich w 2 krucjacie. Walki ze Słowianami przeciągnęły się na wiele lat.
Przeciw poganom nad Bałtykiem Koniec. XII i XII w. Biskupi inflanccy, krzyżacy, książęta polscy. Rycerstwo (gł. niemieckie) rozszerzające zasięg chrześcijaństwa podporządkowujące sobie podbite ziemie ( m.in. Prusy i Inflanty)
Przeciw Litwie 1329 Krzyżacy, król Czech Jan Luksemburski Najazdy Krzyżaków w celu opanowania Żmudzi i odwetowe napady litewskie. Brak decydujących rozstrzygnięć, zhołdowanie
Przeciw Turkom 1396 Zygmunt Luksemburski -król Czech i Węgier Rycerstwo wielu krajów Europy próbuje oddalić  zagrożenie tureckie. Wyprawa zakończona klęską pod Nikopolis
Przecie husytom 1421-34 Zygmunt Luksemburski Próby złamania oporu husytów, które nie dały większych efektów
Przeciw Turkom 1444 Papiestwo, Wenecja, Bizancjum Próby powstrzymania naporu Turków, zakończona klęską wojsk chrześcijańskich (gł. węgierskich i polskich) pod Warną

      5. Krzyżowcy wyparli  muzułmanów z wybrzeży Morza Śródziemnego, Powstały tam państwa feudalne: Królestwo Jerozolimy oraz podległe mu Hrabstwo Edessy, hrabstwo Trypolitańskie, Księstwo Antiochijskie. Tylko król Jerozolimy był koronowany, jako suweren pozostałych władców. Panowaniu krzyżowców towarzyszyły wielkie migracje kupców i pielgrzymów. Zjawisko to możemy określić jako pierwszą kolonizację:
 
      "Jużeśmy niepomni naszej ojcowizny, już wielu z nas jest nieznana albo przynajmniej nie otrzymują stamtąd żadnych wieści. Ów spośród nas posiada już w tym kraju domy i sługi przynależne mu prawem dziedzictwa; tamten poślubił nie rodaczkę, ale Syryjkę, Armenkę albo zgoła Saracenkę, która uzyskała łaskę chrztu; (...) Obcy jest teraz tuziemcem, pielgrzym - stałym mieszkańcem; co dzień tu przybywają, aby się do nas przyłączyć, nasi krewni i bliscy opuszczając włoście, jakie posiadali na Zachodzie. Kto był ubogi w swym kraju, tego Bóg tutaj ubogacił; kto miał skąpo dukatów, ty posiada bez liku bizantów; kto gospodarzył na dzierżawie, temu Bóg dał tutaj miasto. Dlaczegóż by wracał na Zachód ów, który widzi, że Wschód tak mu sprzyja"
(Foucher kapelan z Chartres, Recueil des Historiens des Croisades, Paris 1825, t. .III, s.468,  za: Marion Melville, Dzieje Templariuszy, Warszawa 1991, s.15)
 
      6. Tak wielki napływ osadników i pielgrzymów wymagał nie tylko zapewnienia im dachu nad głową, czy podstawowej opieki medycznej, lecz także bezpieczeństwa przed bandami islamskich rabusiów. Zadań tych podjęły się zakony rycerskie, które obok ślubów zakonnych: czystości, posłuszeństwa i ubóstwa, zobowiązali się do obrony pielgrzymów i prowadzenia walki zbrojnej z niewiernymi.
 
      "I kiedy ze wszystkich stron świata bogaci i ubodzy, dziewczęta i chłopcy, starcy i dzieci spieszyli ku Jerozolimie, by odwiedzić Miejsca Święte, zbójcy i rabusie napastowali ich w drodze, znienacka zaskakując pielgrzymów, ograbiali bardzo wielu, a wielu mordowali"
(Foucher kapelan z Chartres, op. cit., za: Marion Melville, op. cit., s.16)
 
"Pewni rycerze, miłowani przez Boga i powołani do Jego służby, wyrzekli się świata i poświęcili Chrystusowi. W uroczystych ślubach złożonych przed patriarchą Jerozolimy zobowiązali się bronić pątników przed zbójcami i porywaczami, chronić drogi i służyć jako rycerze Najwyższemu Królowi. Zachowywali ubóstwo, czystość i posłuszeństwo wedle reguły kanoników regularnych. Przełożonymi ich byli dwaj czcigodni mężowie: Hugon de Payns i Gotfryd de Sain-Omer. (...).  Jako, że nie mieli na własność kościoła ani siedziby, król umieścił ich w swym pałacu przy Świątyni Pańskiej. Opat i kanonicy regularni z Templum dali im na potrzeby ich służby ziemię w pobliżu pałacu i z tej przyczyny nazwano ich później Templariuszami . (...) Wyznaczono im jako strój biały habit. (...) później naszyli na swe habity czerwony krzyż, nosząc biel jako symbol czystości, a czerwień - męczeństwa..."
(Jacques de Vitry,  Historia orientalis, Paris 1597, rozdz. LXV, t. 115, [za:] Mari  Melville, op. cit., s.17)
 
      Zakon Templariuszy powstał w 1118 roku, ciesząc się sympatią i szczodrością  króla Jerozolimy stał się bankierem pielgrzymów. Po upadku Królestwa Jerozolimy templariusze przenieśli się do Francji. W wyniku oskarżenia  przez  króla Francji, Filipa IV Pięknego o herezję, ich dobra we Francji uległy konfiskacie, papież, Klemens V zlikwidował zakon.  W 1314 roku na stosie spłonął ostatni mistrz zakonu Jakub de Molay (wedle tradycji mistrz płonąc prosił Boga o pomstę za śmierć współbraci, w kilka tygodni po śmierci zakonnika zmarł papież Klemens V i król Filip Piękny odpowiedzialni za zagładę Templariuszy).
 
      Na regule Templariuszy wzorowały się dwa inne zakony rycerskie: Joannici i Krzyżacy. Pierwszy powstał około roku 1130 w Jerozolimie z bractwa przy szpitalu św. Jana. Po upadku Królestwa Jerozolimy osiedlił się na Cyprze, później na Rodos, gdzie założył własne państewko. W 1530 roku przeniósł się na Maltę, kontynuując swe powołanie zajmował się głównie trędowatymi. Od 1846 r. siedzibą zakonu jest Rzym. Zakon istnieje do dziś. Warunkiem przynależności  do Zakonu Kawalerów Maltańskich (nazwa od 1530 r) jest udowodnione szlacheckie pochodzenie i wierność religii katolickiej. W XII joannici zostali sprowadzeni do Polski (m.in. Poznań, Strzegom).
 
      7. Czwarta wyprawa krzyżowa była wynaturzeniem idei krucjat. Jej celem bowiem stał się Konstantynopol,  a sfinansowana została przez Wenecję.
      Papież Innocenty II potępił jej przywódców:
      "(...) wy, nie mający względem Greków żadnych praw jako też władzy, daliście się poznać tym, że wasi złożywszy śluby czystości, szybko się [im] sprzeniewierzyli, skoro zwróciliście broń nie przeciw Saracenom, lecz przecie chrześcijanom, nie dążąc do odzyskania Jerozolimy, lecz do zajęcia Konstantynopola, przedkładają dobra doczesne nad bogactwo niebiańskie. A winę waszą potęguje niezmiernie to, że niektórzy [spośród was], nie bacząc na stan duchowny ani na wiek, ani na płeć, na oczach ludzkich uprawiając nierząd, cudzołóstwo  i nieprawość (...)I nie wystarczył wam wyczerpanie bogactw cesarskich, jako też złupienie zarówno bogatych, jak i biednych, lecz wyciągnęliście ręce po skarby Kościoła (...) ikony, krzyże, relikwie. {Wszystko po to}, by Kościół grecki poniżony takimi prześladowaniami odmówił powrotu pod obediencję Stolicy Apostolskiej"
( List papieża Innocentego  III do przywódców krucjaty, {za:] Wiek V-XV w źródłach, op. cit., s. 156.)
 
      8. Królestwo Jerozolimy zostało ostatecznie zajęte przez muzułmanów w 1244 roku, w 1292 roku padła ostatnia twierdza krzyżowców Akkon. Już nigdy więcej nie zorganizowano wyprawy mającej na celu odbicie grobu Chrystusa z rąk niewiernych. Choć terminu krucjata używano również do określenia działań militarnych pod patronatem papieża, wobec wielowiekowej rekonkwisty w Hiszpanii, czyli walk z Arabami; wypraw przeciwko Słowianom połabskim, Prusom, a także heretykom za jakich uważano husytów, czy albigensów.
 
      9. Skutkiem wypraw krzyżowych było niekwestionowane zwycięstwo papiestwa w walce z cesarstwem o inwestyturę. To właśnie następca św. Piotra kierował władcami świeckimi, bogacąc się na przyjmowanych od rycerstwa majątkach ziemskich w zamian za skromną gotówkę na sfinansowanie krucjaty. Ogromnych fortun dorobiły się miasta włoskie i południowej Francji: Katalonia, Genua, Piza, Wenecja, zaopatrując Królestwo Jerozolimy, dostarczając uczestnikom krucjat statków i dokonując korzystnych transakcji handlowych w basenie Morza Śródziemnego (dzisiejszy Bliski Wschód). Krzyżowcy zapoznali się z jednej strony z kulturą Islamu, zaczęli doceniać drogie tkaniny, dywany, przedmioty metalowe i szklane, pachnidła, mydła, poznawali nowe  egotyczne potrawy, z drugiej grabieżą, gwałtem, powodowani strachem przed nieznanym niszczyli wspaniały dorobek kultury bizantyjskiej. Krucjaty nie przyniosły żadnych trwałych zdobyczy terytorialnych.