+ Pokaż spis treści

Sparta


Kalendarium


~ X w. p.n.e.       najprawdopodobniej do Lakonii przybywają Dorowie
VIII/VII w. p.n.e.      dynamiczny rozwój, najprawdopodobniej społeczeństwo arystokratyczne; ceramika lakońska, wyroby z brązu, kości słoniowej; podbój Mesenii; według tradycji reforma Likurga określiła kształt systemu politycznego i społecznego państwa
706 r. p.n.e.       według tradycji założenie(przez wykluczonych ze społeczności) kolonii w południowej Italii - Tarent (jedyna kolonia Sparty)
od VI w. p.n.e.      Sparta formuje system przymierzy, dzięki którym zostaje hegemonem na Peloponezie (organizacja "Lacedemończycy i ich sprzymierzeńcy" zwana również Związkiem Peloponeskim)
481 r. p.n.e.       Sparta przewodzi Związkowi Helleńskiemu powołanemu do obrony przed Persami
480 r. p.n.e.      bitwa pod Termopilami (po bohaterskiej obronie ginie król Leonidas i 300 Spartan z jego gwardii)
479 r. p.n.e.      bitwa pod Platejami (Pauzaniasz na czele Spartan decyduje o zwycięstwie nad Persami)
431-404 r. p.n.e.      wojna peloponeska, po zwycięstwie Sparta hegemonem w Grecji
371 r. p.n.e.      klęska pod Leukturami w Beocji z Tebami
366 r. p.n.e.      rozpad Związku Peloponeskiego
195-192 r. p.n.e.      podporządkowanie Rzymowi
146 r. p.n.e.      Sparta stała się częścią imperium rzymskiego (formalnie jako wolne miasto)

1. Sparta była największą polis, położoną w południowej części płw. Peloponez. Początkowo obejmowała jedną z największych i najżyźniejszych równin Hellady - dolinę Eurotasu, po podboju Mesenii państwo spartańskie liczyło ponad 4 tys. km2 (tj. blisko 3 razy więcej niż Attyka).

Miasto Sparta leżało w Lakonii, w dolinie Eurotasu, u stóp gór Tajgetos, które oddzielały Lakonię od Mesenii. Powstało zapewne w końcu IX w. p.n.e. w wyniku połączenia (synojkizm - współżycie, proces tworzenia się polis przez łączenie niezależnych gmin wokół ośrodka władzy) położonych blisko siebie początkowo czterech wsi: Pitana, Mesoa, Limnaj, Kynosura; później dołączyła jeszcze jedna, opanowana na południu, Amyklaj, której mieszkańcy zostali przyjęci do społeczności na równych prawach; stąd Sparta znana jest jako polis składająca się z pięciu osad.

Likurg (rys. wikimedia)2. Ustrój w Sparcie ukształtował się ostatecznie w połowie VI w. p.n.e. Według tradycji pierwszym prawodawcą i reformatorem miał być Likurg, na pół legendarny król Sparty w IX w. p.n.e.

"Kiedy Likurg, poważany wśród Spartiatów mąż, przybył do Delf po wyrocznię (...) Niektórzy utrzymują, że Pytia prócz tego podyktowała mu istniejący dziś u Spartiatów ustrój państwa; jak jednak utrzymują sami Lacedemończycy, przyniósł go Likurg z Krety, kiedy był opiekunem Leobotesa, swego siostrzeńca i króla Spartiatów. Skoro bowiem tylko został opiekunem, przekształcił cały ustrój prawny i pilnował, aby go nie przekraczano. Potem ustalił Likurg to, co ma związek z wojną, mianowicie bractwa przysięgłe, trzydziestki i wspólne biesiady; nadto ustanowił eforów i gerontów.
Po dokonaniu takich zmian cieszyli się Lacedemończycy dobrymi prawami, a Likurgowi po śmierci wznieśli świątynię i go czcili. Ponieważ żyli w kraju żyznym, a liczba ludu była niemała, przeto rychło się wzmogli i doszli do wielkiego dobrobytu."

(Herodot, Dzieje, I. 64-65)

Urzędnicy:

królowie - było ich dwóch, pochodzili z dwóch rodów: Agiadów i Eurypontydów wywodzących swe pochodzenie od Heraklesa; dowodzili w czasie wojny wojskami (jeden w ..., drugi poza Spartą), mieli prawo zwoływać Zgromadzenie, pełnili funkcję kapłanów Zeusa, mieli pierwsze miejsce przy ofiarach; mieli prawo do gwardii osobistej; ich władza początkowo bardzo szeroka została ograniczona przez eforów, jednak zachowali w społeczności wyjątkową pozycję.

eforowie - było ich pięciu, byli wybierani przez Zgromadzenie na okres 1 roku; kontrolowali działalność królów, kierowali przebiegiem wychowania, przyjmowali posłów z innych państw i decydowali, czy sprawa jest warta przedstawienia geruzji i Zgromadzeniu, kierowali bieżącymi sprawami wewnętrznymi i zewnętrznymi państwa (finanse, polityka zagraniczna, sądownictwo, przewodzili obradom apelli).

Rada:


"Z wielu innowacji Likurga pierwszą i najważniejszą było ustanowienie gerontów, (...) tak się bardzo zatroszczył o tę instytucję, że przyniósł z Delf wyrocznię na jej temat, którą nazywają Retrą[1]. Brzmi ona tak: wznieść sanktuarium Zeusowi Syllańskiemu i Atenie Syllańskiej, ustalić podział na fyle i oby, ustanowić geruzję złożoną z 30 mężów łącznie z królami, co miesiąc zbierać się na zgromadzenie (...); tamci (t. j. gerontowie) mają zgłaszać wnioski i rozwiązywać zebrania, lud zaś niech ma prawo do zajmowania stanowiska i ostateczną decyzję."
(Plutarch, Likurg, 6)


geruzja
- "rada starszych" składała się z 2 królów i 28 gerontów (wybieranych przez Zgromadzenie dożywotnio spośród Spartiatów, którzy ukończyli 60 rok życia); debatowała nad wszelkimi sprawami państwa, przygotowywała wnioski na apellę, była sądem w sprawach o przelew krwi; rozszerzanie zakresu działań eforów powodowało w praktyce zmniejszenie jej rangi.

"(...) niechaj zaczynają obrady uczczeni przez boga królowie, którzy mają w swej opiece ukochane miasto Spartę, tudzież starcy sędziwi; następnie zaś mężowie z ludu odpowiadają słusznymi uchwałami"
(Plutarch, op. cit.)

Zgromadzenie:


apella - uczestniczyli wszyscy pełnoprawni (tzn. biorący udział we wspólnych posiłkach i zajęciach wojskowych) Spartiaci po ukończeniu 30 roku życia; zebrania odbywały się co miesiąc; zatwierdzała ważne decyzje polityczne geruzji i projekty eforów, prawo przemawiania mieli królowie, eforowie i geronci - apella mogła tylko przyjąć lub odrzucić proponowany wniosek; powoływała urzędników.

3. Sparta była polis hoplitów. Narzucenie jednakowego, surowego trybu życia, podporządkowanie jednostki i rodziny interesom ogółu, były przestrzegane z żelazną konsekwencją. Ideałem stało się wypełnianie obowiązków obywatela - żołnierza. Spartanin uczestniczący w wyprawie wojennej mógł powrócić do Sparty jedynie "z tarczą" jako zwycięzca, lub "na tarczy" jako ten, który poległ. "Ci, którzy stchórzyli" nazywani byli tresantes i tracili (nie wiemy, czy na całe życie, czy na pewien czas) prawa obywatelskie.
Jednym z czynników mających ogromny wpływ na życie polis była obawa przed buntem helotów. Może to tłumaczyć niechęć Spartan do wypraw wojennych poza Peloponez oraz wprowadzenie kryptei, której celem było sianie lęku i poczucia stałego zagrożenia wśród helotów, jak również eliminacji potencjalnie niebezpiecznych. Była ona elementem kończącym cykl wychowania - agoge.

Młodzi Spartanie, mal. Egdar Degas (fot. wikimedia)4. Społeczeństwo spartańskie, tak jak innych polis, było podzielone na kilka grup:

  • Spartiaci (Spartanie) - "Równi", "Jednakowi", obywatele Sparty mający pełnię praw politycznych, wyłącznie oni mogli posiadać taką samą jak inni działkę ziemi (kleros) - były one pod kontrolą państwa, nie mogły być sprzedawane lub w inny sposób oddawane. Jedynym ich zajęciem było rzemiosło wojenne i obrona państwa; po przejściu agoge byli przydzielani do specjalnych oddziałów wojskowych uczestnicząc w ćwiczeniach wojskowych i gimnastycznych oraz wspólnych posiłkach grupowych, na które dostarczali plony z przydzielonej im działki ziemi. Utrata działki, nieodebranie przypisanego prawem wychowania, czy nie uczestniczenie we wspólnych posiłkach powodowało utratę praw politycznych.
  • periojkowie (periojkoi - "mieszkający wokoło") - ludność wolna nie mająca praw politycznych, zajmowała się uprawą roli, rzemiosłem i handlem (zajęcia zakazane Spartiatom!); pełnili służbę wojskową i płacili świadczenia na rzecz polis - lecz pozbawieni byli głosu w sprawach publicznych i państwowych, gminy periojków rządziły się same pod kontrolą urzędników spartańskich; widziano w nich członków politycznej wspólnoty, co znajdowało wyraz w oficjalnej nazwie państwa: Lacedemończycy (a nie Spartanie).
  • heloci (heliotes)- niewolni chłopi będący własnością państwa (w odróżnieniu do niewolników w innych państwach greckich nie byli prywatną własnością Spartan, których ziemię uprawiali, ci nie mogli ich sprzedać, ani wyzwolić), którzy wywodzili się z przeddoryckich mieszkańców Lakonii i podbitej ludności Mesenii; nie mieli żadnych praw, byli przypisani do ziemi, którą uprawiali; wykonywali też inne posługi (nawet służba wojskowa czy oddziały pomocnicze na wojnie); zasłużeni wobec polis mogli uzyskać wyzwolenie, synowie Spartan i helotek mogli być dopuszczeni do agoge - nie dawało to im praw politycznych, ale podnosiło pozycję społeczną (nazywano ich wtedy mothakes).

Sytuacja kobiet w społeczeństwie spartańskim wyraźnie różniła się od sytuacji kobiet w innych polis. Dziewczęta podlegały pewnym formom wspólnej edukacji, nie wymagano jednak od nich wspólnego życia. Uprawiały sport, uczestniczyły w uroczystościach publicznych, w większym stopniu niż gdzie indziej. Były przygotowywane do funkcji macierzyńskiej. Zauważmy, że nieobecność mężczyzn i ich nie uczestniczenie w działaniach ekonomicznych zwiększały sferę samodzielnego działania kobiet.

5. Sparta była państwem wojskowym i o wszystkim decydował interes społeczny. Spartański system wychowania agoge został podporządkowany ukształtowaniu Spartiaty - świetnego hoplity i obywatela.

"(...) Gdy rodziło się dziecko, ojciec nie był w prawie go chować, brał je i zanosił na miejsce spotkań, gdzie zasiadali najstarsi spośród członków tej samej fyli (jednostki podziału obywateli). Oni to badali noworodka. Jeśli miał prawidłową budowę i był silny, nakazywali go żywić i przydzielali mu z dziewięciu tysięcy działów ziemi. Jeśli niemowlę miało wadliwa budowę, odsyłali je na miejsce zwane Apothetai, będące urwiskiem w górach Tajgetu. Sądzili bowiem, że lepiej było dla niego samego i dla polis, aby nie żyło to, co od samego początku nie miało zdrowia i siły (...)
Gdy chłopcy dochodzili do wieku siedmiu lat, Likurg zabierał ich od rodziców i dzielił na "stada", każąc im żyć i jadać razem; przyzwyczajał ich w ten sposób do wspólnych zabaw i wspólnego uczenia się. Na czele każdego "stada" stawiał tego chłopca, który okazywał się najmądrzejszy i najbardziej zapalczywy w walce. (...) wychowanie polegało na ćwiczeniu się w posłuszeństwie (...).
Nauka była ograniczona do ścisłego minimum, po za tym całe ich wychowanie polegało na tym, aby dobrze się słuchać, znosić zmęczenie i zwyciężać w walce. Właśnie dlatego, w miarę jak rośli, ćwiczenia, którym ich poddawano, stawały się coraz cięższe.
Strzyżono im włosy do skóry, przyzwyczajano chodzić boso i uczestniczyć w grach najczęściej nago. Gdy dochodzili do dwunastego roku życia przestawali nosić szatę i otrzymywali na cały rok jeden płaszcz. Byli brudni, nie kąpali się i nie namaszczali ciał oliwą, poza niektórymi dniami w roku, gdy pozwalano im na takie zbytki. Spali razem, grupami na jakie byli podzieleni, na posłaniach, które sami sobie sporządzali, zrywając nad Eurotasem trzciny u ich nasady nie posługując się nożem (...).
Gdy kończył się posiłek ejren (nadaje się miano ejrenów tym, którzy od roku wyszli z grupy chłopców) polecał jednemu z chłopców śpiewać, innemu stawiał jakieś pytanie, odpowiedź na które wymagała zastanowienia się. Na przykład: kto jest najlepszym z mężczyzn w Sparcie? Lub jak ocenić czyny tego mężczyzny? W ten sposób przyzwyczajano ich od dzieciństwa do oceniania dobrych czynów i interesowania się życiem publicznym (...). Odpowiedzi powinno towarzyszyć uzasadnienie sformułowane w stylu krótkim i zwięzłym. Tego, kto źle odpowiadał, ejren karał ugryzieniem w kciuk.
Wychowanie Spartan trwało po wiek dojrzały. Nikt nie mógł postępować, jak mu się podobało. Żyli w polis jak w obozie wojskowym, oddając sprawom publicznym i prowadząc taki rodzaj życia, jaki prawo przepisywało."

(Plutarch, op.cit.)

Proces wychowania wyróżniających się chłopców kończyła krypteia (od kryptoi - "ukrywający się"). Polegała ona na tym, że najlepszych spośród młodzieńców kończących cykl wychowania, na rok, bez broni (oprócz sztyletu), nagich, bez środków do życia (skazani byli w ten sposób na kradzież odzieży i żywności), izolowano od społeczeństwa - ukrywali się w lasach i górach. Nocą, ukradkiem atakowali i uśmiercali helotów tak, aby nie dać się odkryć. Aby te morderstwa nie sprowadzały na Spartan zmazy, co roku wypowiadano, z zachowaniem zwykłego ceremoniału religijnego, wojnę helotom. Z czasem krypteia zaczęła pełnić w pewnym stopniu funkcje policyjne - przeprowadzano akcje przeciw helotom, którzy mieli zagrażać bezpieczeństwu państwa.

Najlepsi z najlepszych tworzyli grupę hippeis (czyli jeźdźców, nazwa stanowiła relikt czasów sprzed reformy hoplickiej - byli oni ciężkozbrojnymi piechurami), którzy stanowili gwardię przyboczną królów oraz brali udział w sekretnych misjach.

W wieku 20 lat młody człowiek wchodził do grona dorosłych i aby uzyskać prawa obywatelskie, musiał być przyjęty do jednej z grup składających się z kilkunastu mężczyzn w różnym wieku, spożywających wspólnie posiłki (syssytia). W tym gronie odtąd jadał, polował i walczył. Do 30 roku życia mieszkał wspólnie z innymi młodzieńcami z grupy w barakach (jeśli chciał odwiedzić żonę, czynić to musiał ukradkiem). Dopiero po dziesięcioletnim okresie wspólnego mieszkania mógł przenieść się do własnego domu. Jednak obowiązek uczestniczenia we wspólnych posiłkach obowiązywał go nadal. W tym celu musiał wnosić comiesięczną składkę w postaci produktów spożywczych (m.in. mąka, wino, ser figi) oraz drobne kwoty na zakup innych produktów. Ci, którzy nie byli w stanie wywiązać się z tego obowiązku tracili część praw obywatelskich i przechodzili do kategorii hypomeiones.

Leonidas pod Termopilami, mal. Jacques-Louis David (fot. wikimedia)6. Jednym z wydarzeń, które rozsławiły imię Sparty, była bitwa pod Termopilami w 480 r. p.n.e. Grecy przygotowując się do obrony przed Persami zjednoczyli się. Powstało przymierze zwane Związkiem Helleńskim, pod przywództwem Sparty. Podczas dyskusji, które krainy należy opuścić, a gdzie stawić opór najwięcej zwolenników miała obrona na Przesmyku Korynckim. Jednak Ateńczykom i mieszkańcom środkowej Grecji udało się uzyskać decyzję obrony jedynego dogodnego przejścia z Tesalii na południe - Wąwozu Termopilskiego. Jednocześnie planowano powstrzymać flotę perską u przylądka Artemisjon na Eubei.

Pod Termopilami ataki perskie na dowodzone przez króla Sparty Leonidasa wojska greckie początkowo nie przynosiły efektów. Dopiero wskazanie drogi umożliwiającej obejście górami wąwozu (zdrajcą był według Herodota Malijczyk Efialtes) i wzięcie Hellenów w dwa ognie zmieniło sytuację na korzyść wojsk Kserksesa. Leonidas odesłał główne siły, a sam na czele 300 Spartan i 700 Topijczyków podjął dalszą walkę, która zakończyła się śmiercią obrońców (wystawiono im później na miejscu bitwy pomnik z inskrypcją: " Przechodniu, powiedz Lacedemończykom, że zginęliśmy wierni ich prawom"). Umożliwiło to flocie greckiej wycofanie się i schronienie w Zatoce Salamińskiej, a następnie podjęcie dalszej walki przeciwko Persom.

7. W VI w. p.n.e. powstała symmachia spartańska ("Lacedemończycy i ich sojusznicy), zwana też Związkiem Peloponeskim. Był to system sojuszy polis peloponeskich pod hegemonią Sparty. Uznanie dla Lacedemończyków obrazuje również wybranie ich na przywódców Związku Helleńskiego powołanego do walki z Persami. Późniejsza rywalizacja z Atenami zakończona zwycięską wojną peloponeską doprowadziła do hegemonii Lacedemończyków w całej Helladzie. Po wojnach z Tebami Sparta utraciła tę pozycję.

__________________________________________

[1] rhetra - "to, co jest powiedziane", oznacza umowę, postanowienie, uchwałę; nie jest wykluczone, że Spartanie wysłali do Delf gotową uchwałę z prośbą o akceptację.