+ Pokaż spis treści

Słowotwórstwo

Skąd się biorą nowe wyrazy?


Nietrudno zauważyć, że w każdej rozwijającej się dziedzinie życia tworzą się nowe wyrazy. Jeszcze kilkanaście lat temu słowo komórkowy kojarzyło się tylko z biologią, a na urządzenie do słuchania płyt (jeszcze wtedy analogowych) mówiło się adapter, gramofon, ale na pewno nie odtwarzacz. Trzydzieści lat temu nie istniał w Polsce zawód ochroniarza. Nielicznych panów, którzy pilnowali czegoś, nazywano stróżami, strażnikami lub wartownikami. Słowo ochroniarz powstało i rozpowszechniło się ostatnimi laty, od kiedy cała masa zagrożeń zmusiła Polaków do myślenia o własnym bezpieczeństwie. Trzydzieści lat temu nie było w języku polskim wyrazów kserokopiarka, skaner, łyżworolki, gdyż po prostu nie istniały odpowiadające im rzeczy.

A czy wyrazy mogą też umierać?


Oczywiście tak. Niewielu już ludzi używa słowa kajet na oznaczenie zeszytu, najmłodsi Polacy nie potrzebują już słów stalówka, obsadka, kałamarz, bo piszą długopisami, a nawet najstarsi mieliby kłopoty z wyjaśnieniem, co to jest roztruchan. Te wyrazy albo dogorywają, albo już umarły. Czasem dlatego, że nie istnieją już nazywane nimi rzeczy, a czasem dlatego, że inny nazywający daną rzecz wyraz okazał się silniejszy i wyparł konkurenta.

Widzisz więc, że język się zmienia. Wyrazy odchodzą w przeszłość, a na ich miejsce zjawiają się nowe. Te nowe przychodzą trzema drogami. Pierwsza z nich to zapożyczenie gotowego wyrazu z innego języka. W ten sposób trafiło ostatnio do polszczyzny wiele wyrazów z języka angielskiego, np. modem, skaner, walkman. Kolejna z dróg to nadanie wyrazowi, który już istnieje, nowego znaczenia. Znane z biologii słowo komórka, oznaczające także małe pomieszczenie gospodarcze, od kilkunastu lat jest dodatkowo nazwą telefonu bezprzewodowego. Trzecią drogą jest utworzenie nowego wyrazu od jakiegoś wyrazu już istniejącego i zrozumiałego dla wszystkich. W ten sposób pojawił się w polszczyźnie odtwarzacz, utworzony od znanego czasownika odtwarzać. Słowotwórstwo zajmuje się właśnie wyjaśnianiem sposobów powstawania nowych wyrazów i ich budową.

Wyrazy podstawowe i pochodne - ogniwa niewidzialnego łańcucha


Wiesz już, że wyraz odtwarzacz powstał od czasownika odtwarzać. Na tej samej zasadzie człowieka zajmującego się ochroną osób i ich majątku nazwano ochroniarzem, a kiedyś przed laty od wyrazu telefon utworzono czasownik telefonować, aby jakoś krócej nazwać czynność rozmawiania przez telefon. Powstały w ten sposób następujące pary:


  • odtwarzać - odtwarzacz
  • ochrona - ochroniarz
  • telefon - telefonować

Wyrazy w lewej kolumnie dały początek innym wyrazom. Nazywamy je więc wyrazami podstawowymi. Wyrazy w prawej kolumnie nazywany wyrazami pochodnymi.
Wyrazy podstawowe mogą być zarazem pochodne w stosunku do innych wyrazów. Wyraz góral jest podstawowy w stosunku do wyrazu góralka, ale zarazem pochodny od wyrazu góra: góra góral góralka.
 
Istnieje pewna liczba wyrazów, które nie pochodzą od innych i mogą występować tylko w funkcji wyrazów podstawowych, tj. są na samym początku łańcuszka tworzonych kolejno wyrazów i przed nimi nie ma już nic. Takie wyrazy nazywamy niepodzielnymi  słowotwórczo lub rdzennymi. Należą do nich na przykład wyrazy: góra, dom, koń, rok.

Jak zbudowany jest wyraz pochodny?


Powróćmy do znanych nam już par wyrazów podstawowych i pochodnych:


  • góra: gór-al
  • odtwarzać: odtwarz-acz

Jak widzimy, w wyrazach pochodnych występują dwa człony. Pierwszy z nich jest częścią wyrazu podstawowego pomniejszoną o końcówki fleksyjne (-a, -ać), drugi jest elementem nowym, formującym wyraz pochodny. Pierwszy nazywamy podstawą słowotwórczą, drugi formantem. Bywa i tak, że cały wyraz podstawowy stanowi podstawę słowotwórczą w wyrazie pochodnym:

  • koń: koń-ski
  • dom: dom-owy

Są to rzeczowniki męskie, które w mianowniku mają końcówkę zerową i w związku z tym nie mamy co odrzucać, zabierając się za tworzenie nowego wyrazu.
Formant może występować po podstawie słowotwórczej lub przed nią. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z formantem przyrostkowym, w drugim z przedrostkowym:

  • stal stal-owy (f. przyrostkowy)
  • morze mor-ski (f. przyrostkowy)
  • pisać prze-pisać (f. przedrostkowy)
  • bić z-bić (f. przedrostkowy)  

Uwaga - oboczność!


W poprzednim rozdziale jako jeden z przykładów wymieniona była para wyrazów morze morski.  W wyrazie podstawowym  występuje tu rz, zaś w podstawie słowotwórczej pojawia się na jego miejsce r. Do istnienia wymiany r:rz zdążyłeś się już na pewno przyzwyczaić, wykorzystujesz ją jako jedną z reguł ortograficznych. Wymiany takie nazywamy obocznościami. Można je oczywiście wytłumaczyć, jeśli zna się dobrze historię języka polskiego. Uczniowie szkoły podstawowej i nie muszą jednak wgłębiać się w przeszłość polszczyzny, więc wystarczy, jeśli zaakceptujesz istnienie tego rodzaju wymian i spróbujesz zorientować się, co na co może się wymieniać. Przede wszystkim zapamiętaj, że samogłoski wymieniają się wyłącznie na samogłoski, a spółgłoski na spółgłoski.


Oto najczęściej spotykane oboczności samogłoskowe:

e : o (żenić się : żona);
e : a (wierzyć : wiara);
o : ó (stół : stołek);
ę : ą (wąż : wężyk);
e : 0 (owies : owsiany);

Wśród spółgłosek najczęściej spotykamy wymiany twardej na miękką, np.: b : b', s : ś, t : ć, d : dź (żaba : żabi, rosa : rosić, złoty : złocisty, rada : radzić).  Ponadto wymianie ulegają następujące pary spółgłosek twardych:

d : dz (chód : chodzenie);
d : dż (jazda : jeżdżenie);
t : c (opłata : opłacenie);
k : cz (płakać : płacz);
ch : sz (mucha : muszka);
g : ż (noga : nożny);
l : ł (mały : malutki);
r : rz (morski : morze).

Jak stopniować przymiotniki i przysłówki


Stopniowanie jest sposobem wyrażania różnych stopni natężenia cechy oznaczanej przez przymiotnik lub przysłówek. Z punktu widzenia gramatyki jest ono zjawiskiem słowotwórczym.

Jednym z typów stopniowania jest stopniowanie proste. Stopień wyższy przymiotnika tworzymy w tym przypadku regularnie za pomocą przyrostka -szy lub -ejszy dodawanego do tematu przymiotnika podstawowego, tj. stopnia równego; stopień najwyższy - za pomocą przedrostka naj- dodawanego do formy stopnia wyższego, np.:


miły - milszy - najmilszy
młody - młodszy - najmłodszy
zdolny  - zdolniejszy - najzdolniejszy
ciepły - cieplejszy - najcieplejszy
 
W przypadku przymiotników: duży, mały, dobry, zły stopień wyższy tworzony jest od zupełnie innego tematu niż stopień równy:

duży - większy - największy
mały - mniejszy - najmniejszy
dobry - lepszy - najlepszy
zły - gorszy - najgorszy

Stopniowanie takie nazywamy nieregularnym.
 
Trzecim rodzajem stopniowania jest stopniowanie opisowe. Polega ono na dodaniu do przymiotnika przysłówka bardziej lub mniej w stopniu wyższym i najbardziej, najmniej w stopniu  najwyższym, np.:

szorstki - bardziej szorstki - najbardziej szorstki
gorzki - bardziej gorzki - najbardziej gorzki
gorzki - mniej gorzki - najmniej gorzki

Przy pomocy tego rodzaju stopniowania możemy wyrażać nie tylko zwiększanie natężenia jakiejś cechy (bardziej..., najbardziej ...), ale i jego zmniejszanie (mniej..., najmniej...). W tym ostatnim przypadku mamy do czynienia ze stopniem niższym i najniższym.

Niektóre przymiotniki polskie stopniują się wyłącznie w sposób prosty (dobry), inne wyłącznie w sposób opisowy (gorzki), a są też i takie, których dotyczą oba sposoby stopniowania (uczciwy - uczciwszy/bardziej uczciwy - najuczciwszy/najbardziej uczciwy).
 
Stopniują się też przysłówki, ale tylko te, które pochodzą od przymiotników, np.:

głośny - głośno
rzetelny - rzetelnie
kojący - kojąco

Przysłówki także mogą stopniować się w sposób prosty lub opisowy. Formantem tworzącym stopień wyższy przysłówków jest -ej, np.:

głośno - głośniej - najgłośniej
rzetelnie - rzetelniej - najrzetelniej lub: bardziej rzetelnie -  najbardziej rzetelnie
kojąco - bardziej kojąco - najbardziej kojąco

Przysłówki pochodzące od stopniujących się nieregularnie przymiotników także stopniują się nieregularnie:

dobrze - lepiej - najlepiej

źle- gorzej - najgorzej.