+ Pokaż spis treści

Rzym

Właściwości duchowe starożytnych Rzymian


Lud, który założył w ósmym wieku przed naszą erą miasto Rzym, a który w szczytowym okresie swojego rozwoju panował nad wszystkimi krajami leżącymi nad Morzem Śródziemnym, a nawet nad znaczną częścią wyspy Wielka Brytania a także terenami nad Renem i Dunajem - musiał w swoim rozwoju przezwyciężyć wszelkie przeszkody wewnętrzne (bunty, spiski, okresy zamętu i wojen domowych, zmiany ustroju państwowego) i zewnętrzne (pokonać różnych przeciwników: Kartagińczyków, Galów, Macedończyków, Greków i wielu innych). Rzymianie mogli dokonać tego wszystkiego dzięki niesłychanie silnemu poczuciu wartości wspólnoty państwowej. Zbudowali swoje państwo, rozszerzali jego granice i bronili go, ponieważ przez długi czas było ono praworządne, a oni posiadali poczucie prawa respektującego indywidualnego człowieka.




Justynian: "Sprawiedliwość jest stałą i niezmienną wolą, przyznającą każdemu należne mu prawo."


Celsus: "Prawo jest znajomością dobra i słuszności."


Ulpian: "Żyć uczciwie, drugiego nie krzywdzić, oddać każdemu, co mu się należy."


(Wacław Osuchowski, Zarys rzymskiego prawa prywatnego, str. 15, 21)


"Gdyby (...) ludzie zgodnie ze swoją naturą uważali, że - jak to ujmuje poeta , szanowaliby prawo wszyscy jednakowo. Bo kogo obdarowała natura rozumem, temu dała też prawy rozum (...) Rozum zaś dała wszystkim, a więc wszyscy otrzymali też prawo."


(Cyceron, Pisma filozoficzne, tom II, O prawach, str. 216)


"Znaleźli się tacy, za których radą stworzono

Urzędy i wprowadzono prawa, by sądzić się nimi.

Albowiem rodzaj człowieczy znękany życiem wśród gwałtów,

Trawił swe siły na waśniach; tym bardziej więc z własnej woli

Zechcieli podlegać prawom i przyjąć ścisłe ustawy."


(Lukrecjusz, O naturze rzeczy. Przekł. Grzegorza Żurka, księga V, w. 1143-1147)


Rzymskie prawo było niezwykle atrakcyjne dla obywateli, dlatego przez wiele wieków pieczołowicie starano się je umacniać. Sprzyjały temu głęboko zakorzenione w ludzie rzymskim surowość moralna i silne poczucie obowiązku, zalety wokół których narosło wiele podań i mitów.


Przykładem jest opowieść o Mucjuszu Scewoli, legendarnym bohaterze rzymskim, który w czasie wojny z Etruskami w VI w. p.n.e. postanowił zabić króla Etrusków Porsennę, przedostał się do obozu nieprzyjaciela, ale zamiast zabić Porsennę, zabił pisarza, który siedział obok króla. Porsenna zażądał od Mucjusza wydania spiskowców, grożąc mu torturami; wówczas Mucjusz z własnej woli nie okazawszy najmniejszego bólu włożył rękę do ognia.


"Mucjusz w ogień włożył rękę. Trudno jest znieść spalenie się żywcem! Lecz o ileż trudniej jest znieść to dobrowolnie! Oto widzisz przed sobą człowieka nie mającego wykształcenia ani nie opatrzonego przeciwko śmierci czy bólowi w żadne zasady, wyposażonego tylko w żołnierską wytrzymałość, karzącego siebie za nieudane przedsięwzięcie. Patrzył na prażącą się w nieprzyjacielskim ognisku prawicę swą, stał nieruchomo i nie wcześniej cofnął zakończoną obnażonymi kośćmi rękę, aż nieprzyjaciel sam usunął spod niej żar. Mógłby w owym obozie dokazać czegoś szczęśliwszego, lecz zgoła nic odważniejszego! Zwróć uwagę, o ile gorliwiej męstwo naraża się na ciężkie próby, niż okrucieństwo je zadaje: łatwiej Porsenna przebaczył Mucjuszowi, że chciał go zamordować, niż Mucjusz darował sobie, że nie zamordował."


(Seneka, Listy moralne do Lucyliusza, List 24,5, przekład Wiktor Kornatowski, PWN, 1961, strona 87)


Rzymianie wykazywali się jednocześnie tolerancją wobec innych kultur, na przykład wprowadzali do grona bogów uznawanych przez państwo bogów podbitych bądź przyłączonych ludów. Posiadali też umiejętność uczenia się od innych ludów, w szczególności od Greków (w dziedzinie filozofii, nauki, sztuki). Późniejsza kultura europejska bardzo wiele zawdzięcza rzymskiemu doświadczeniu w sztuce budowania państwa i prawa.

Rzymska wersja drogi od mitu do logosu


O ile Grecy pokonali samodzielnie drogę od myślenia zakorzenionego w micie do rozumnego dociekania prawdy, posługującego się pojęciami ogólnymi (choć często, na przykład w filozofii Platona, nawracali do mitu) - to Rzymianie dokonali tego przejścia głównie pod wpływem podbitych przez siebie Greków. Jednakże już wcześniej, zanim na szerszą skalę zetknęli się z Grekami, w połowie V w. p.n.e. spisane zostało prawo, tzw. Prawo XII Tablic, będące najstarszą kodyfikacją prawa rzymskiego. Wyznaczyło ono szczególną postać racjonalności rzymskiej: prawniczą, stale dominującą w ich kulturze. O ile racjonalność Greków przeniknięta była duchem filozofii, racjonalność Rzymian - duchem prawa. Grecy zmagali się z "ostateczną rzeczywistością", problemami bytu oraz skomplikowanej i nieuchwytnej natury człowieka, Rzymianie natomiast z kształtowaniem formalnych ram stosunków społecznych, bowiem życie społeczne pod wpływem prowadzonych przez nich zaborczych wojen stale się przeobrażało, a państwo przez wieki stopniowo powiększało.