+ Pokaż spis treści

Rzeźbotwórcza działalność rzek

Rzeźbotwórcza działalność rzek


Rzeki podobnie jak inne czynniki zewnętrzne (wiatr, lodowce) biorą udział w kształtowaniu powierzchni Ziemi.

Wody w rzekach powodują erozję, transport i akumulację materiału.

Erozja rzeczna


Siła erozyjna rzeki zależy od:

  • masy niesionej wody
  • spadku terenu

Rodzaje erozji rzecznej:

  • wgłębna (denna) - polega na pogłębianiu dna rzeki
  • boczna - polega na poszerzaniu koryta rzecznego
  • wsteczna - polega na niszczeniu progów skalnych

Erozja denna (wgłębna) prowadzi do powstawania:

  • wąskich v-kształtnych dolin o stromych ścianach
  • progów skalnych powodujących powstawanie wodospadów i bystrzy

Erozja boczna prowadzi do powstawania:

  • meandrów czyli zakoli rzecznych
  • starorzeczy czyli jezior będących odciętymi meandrami

Erozja wsteczna występuje w górnych odcinkach rzek i prowadzi do stopniowego likwidowania wodospadów oraz cofania progów skalnych

Rzeka nie może bez końca erodować w głąb lub na boki. Granica erozji rzecznej nosi nazwę bazy (podstawy) erozyjnej.

Baza erozyjna jest różna dla różnych rzek:

  • dla rzek głównych - jest nią poziom morza
  • dla dopływów - jest nią poziom ujścia dopływu do innej rzeki

Zasięg podstawy erozyjnej może się zmieniać wraz z ruchami skorupy ziemskiej (wznoszenie lub obniżanie obszaru). Powstają wtedy terasy (tarasy) rzeczne, czyli wcięcia w dnie lub zboczach doliny rzecznej

Transport rzeczny


Siła transportowa rzeki zależy od dwóch czynników:

  • ilości niesionej wody
  • spadku rzeki (im większy tym zdolność transportowa większa)

Rzeka transportuje:

  • materiał rozpuszczony
  • materiał zawieszony (w postaci zawiesiny)
  • gruboziarnisty materiał denny
  • materiał organiczny

Podczas transportu w wodzie, materiał skalny jest obtaczany mechanicznie czego efektem są otoczaki w rzekach górskich oraz rozkruszenie skał.


Akumulacja rzeczna


Osadzanie (depozycja) materiału skalnego niesionego przez rzekę może zachodzić na całej długości koryta. Im większa siła transportowa rzeki tym większa akumulacja. Osady powstałe w wyniku akumulacji rzecznej nazywamy aluwiami.

Formy akumulacji rzecznej:

  • stożki napływowe są usypywane przez wody u wylotu dolin
  • odsypy śródkorytowe (mielizny, wyspy)
  • delty - czyli nagromadzenie osadów przy ujściu rzeki do morza

Rodzaj delty zależy od budowy linii brzegowej:

  • delta schowana (np. Wisły)
  • delta wysuwająca się (np. Nil, Pad, Dunaj)
  • delta wysunięta (np. Mississipi)

W zależności od odcinka rzeki mamy:

  • w górnym jej biegu (duży spadek) dominację erozji wgłębnej i wstecznej
  • w środkowym jej biegu (nieco mniejszy spadek) przewagę erozji bocznej
  • w dolnym jej biegu (minimalny spadek) dominację akumulacji