+ Pokaż spis treści

Rywalizacja kolonialna w Afryce


Aż do schyłku lat siedemdziesiątych XIX wieku europejskie wpływy w Afryce ograniczały się do posiadania wąskich pasów wybrzeży. Własnością Portugalii były nadmorskie rejony Mozambiku i Angoli. Złote Wybrzeże nad Zatoką Gwinejską oraz Senegal i Sierra Leone pozostawały pod wpływami Anglii i Francji. Rozszerzanie wpływów tych mocarstw w pierwszej połowie stulecia było stymulowane przez rozpad Imperium Osmańskiego, względy strategiczne (Anglicy strzegli bezpieczeństwa drogi do Indii) i gospodarcze ( proces industrializacji w monarchii Ludwika Filipa).

Rozwój przemysłu w I połowie stulecia skłaniał Francję do szukania nowych posiadłości kolonialnych. Kierunek ekspansji wyznaczała w pewnym sensie tradycja wyprawy Napoleona w 1798 r. oraz postępujące osłabienie Turcji. W 1830 r. rozpoczęto podbój Algierii, zakończony definitywnie dopiero w 1870 r.

Anglicy, uzyskawszy na mocy decyzji kongresu wiedeńskiego holenderski Kraj Przylądkowy, rozpoczęli kolonizację tej części Afryki, co uderzyło w dotychczasowe przywileje białych farmerów - Burów. W roku 1835 podjęli oni masowy eksodus na północ, w głąb kontynentu - tzw. Wielki Trek. Migracja ludności burskiej doprowadziła do założenia dwóch niezależnych republik - Oranii i Transwalu. Natomiast dotychczas zajmowany przez Burów Natal został przekształcony w kolonię brytyjską. Odkrycie w latach siedemdziesiątych na zajmo-wanych przez Burów obszarach bogatych złóż diamentów i złota skłoniło Anglików do podjęcia próby podporządkowania sobie Transwalu. Zakończyła się ona w 1881 r. klęską.

Ostateczny kres niezależności państw holenderskich farmerów przyniosła dopiero wojna burska lat 1899-1902. Wprawdzie opór Burów (z którymi sympatyzowała opinia światowa) stłumiony został w okrutny sposób, to jednak podyktowane przez Anglików warunki pokoju w Pretorii były dość korzystne dla pokonanych. W 1910 r. wszystkie posiadłości angielskie na południu Afryki połączono w Związek Południowej Afryki.

Jednym z powodów, które skłoniły Wielką Brytanię do brutalnego rozwiązania kwestii burskiej była zaostrzająca się rywalizacja mocarstw o terytoria afrykańskie, zagrażająca angielskim interesom. Francja, Niemcy, Włochy, Belgia były żywotnie zainteresowane dostępem do afrykańskich surowców i siły roboczej. Okolicznościami sprzyjającymi przyśpieszeniu wyścigu o panowanie nad Afryką były potrzeby ekonomiczne europejskich mocarstw, postęp techniczny, rozwój medycyny.

Brytyjskie imperium kolonialne w Afryce obejmowało pod koniec wieku pas ziem ciągnących od Egiptu na północy po Kraj Przylądkowy na południu. Przełomowymi wydarzeniami, które doprowadziły do uzyskania takiego stanu posiadania były: przejęcie w 1875 r. kontroli nad wybudowanym przez Francuzów i otwartym w 1869 r. Kanałem Sueskim; okupacja Egiptu od 1882 r.; stłumienie w latach dziewięćdziesiątych wznieconego w 1881 r. powstania Mahdiego w Sudanie i stworzenie w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych Brytyjskiej Afryki Wschodniej (Kenia). Ponadto Anglicy posiadali Nigerię i Somali Brytyjskie.

Utrzymywanie wymienionych obszarów pozwalało na eksploatację ekonomiczną Czarnego Lądu i zapewniało bezpieczną komunikację z Indiami. Stąd też groźne i niepożądane z punktu widzenia Londynu były postępy kolonizacji francuskiej (Francuska Afryka Zachodnia i Równikowa, Madagaskar, próby penetracji Sudanu - konflikt faszodański 1898 r.), niemieckiej (Kamerun, Niemiecka Afryka Południowo-Zachodnia - Namibia i Niemiecka Afryka Wschodnia - Tanganika) i włoskiej (Erytrea i Somali Włoskie). Z pozostałych istotnych konfliktów w Afryce należy wspomnieć francusko-włoski spór o Tunezję (zagarniętą ostatecznie przez Francję w 1881 r.) oraz antagonizm francusko-niemiecki w Maroku (podporządkowanym przez Francję w 1912 r.).

Pomiędzy posiadłościami Francji, Niemiec, Wielkiej Brytanii i Portugalii powstało w 1885 r. dysponujące olbrzymim potencjałem Kongo. Pierwotnie formalnie niezależne, lecz pozostające pod protektoratem króla Belgów Leopolda II, po jego śmierci w 1908 r. stało się belgijską kolonią.

Jednym z ostatnich obszarów Afryki, jaki dostał się pod zwierzchność kolonialną była Trypolitania (Libia) opanowana przez Włochy w 1912 r. Ekspansji włoskiej zdołała się natomiast oprzeć Etiopia (bitwa pod Aduą w 1896 r.). Obok finansowanej przez Stany Zjednoczone Liberii była ona w przededniu I wojny światowej jedynym niezależnym państwem w Afryce.

Kolonialny podbój Czarnego Lądu pomnażał bogactwo europejskich imperiów, podporządkowywał Europejczykom tubylczą ludność, ale równocześnie oznaczał postęp cywilizacyjny prowadzący do podnoszenia poziomu życia Afrykańczyków. Ważną konsekwencją, podobnie jak w przypadku Azji była polaryzacja, sceny politycznej i przyczynienie się - poprzez eliminację konfliktów mniej istotnych i uwypuklenie ważniejszych - do ukształtowania wrogich bloków militarnych Trójporozumienia i Trójprzymierza.