+ Pokaż spis treści

Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią

Biblioteka
[-]

Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią


DE MORTE PROLOGUS


Gospodzinie Wszechmogący,

Nade wszytko stworzenie więcszy,

Pomoży mi to działo słożyć,

Bych je mogł pilnie wyłożyć

Ku Twej fały rozmnożeniu,

Ku ludzkiemu polepszeniu!

Wszytcy ludzie, posłuchajcie,

Okrutność śmirci poznajcie!

Wy, co jej ni zacz nie macie,

Przy skonaniu ją poznacie.

Bądź to stary albo młody

Żadny nie ujdzie śmiertelnej szkody;

Kogokoli śmierć udusi,

Każdy w jej szkole być musi;

Dziwno się swym żakom stawi,

Każdego żywota zbawi.

Przykład o tem chcę powiedzieć,

Słuchaj tego, kto chce wiedzieć!

Polikarpus, tak wezwany

Mędrzec wieliki, mistrz wybrany,

Prosił Boga o to prawie,

By uźrzał śmierć w jej postawie.

Gdy się moglił Bogu wiele,

Ostał wszech ludzi w kościele,

Uźrzał człowieka nagiego,

Przyrodzenia niewieściego,

Obraza wielmi skaradego,

?oktuszą przepasanego.

Chuda, blada, żołte lice

Lści się jako miednica;

Upadł ci jej koniec nosa,

Z oczu płynie krwawa rosa;

Przewiązała głowę chustą,

Jako samojedź krzywousta;

Nie było warg u jej gęby,

Poziewając skrżyta zęby;

Miece oczy zawracając,

Groźną kosę w ręku mając;

Goła głowa, przykra mowa,

Ze wszech stron skarada postawa -

Wypięła żebra i kości,

Groźno siecze przez lutości.

Mistrz widząc obraz skarady,

Żołte oczy, żywot blady,

Groźno się tego przelęknął,

Padł na ziemię, eże stęknął.

Gdy leżał wznak jako wiła,

Śmierć do niego przemowiła.


MORS DICIT:


Czemu się tak barzo lękasz?

Wrzekomoś zdrow, a [w]żdy stękasz!

Pan Bog tę rzecz tako nosił,

lżyś Go o to barzo prosił,

Abych ci się ukazała,

Wszytkę swą moc wzjawiła;

Otoż ci przed tobą stoję,

Oglądaj postawę moję:

Każdemu się tak ukażę,

Gdy go żywota zbawię.

Nie [lę]kaj się mie tym razem,

Iż mię widzisz przed obrazem;

Gdy przydę, namilejszy, k tobie,

Tedy barzo zeckniesz sobie;

Zableszczysz na strony oczy,

Eż ci z ciała pot poskoczy;

Rzucęć się, jako kot na myszy,

Aż twe sirce ciężko wdyszy.

Odchoceć się z miodem tarnek,

Gdyć przyniosę jadu gamek -

Musisz ji pić przez dzięki;

Gdy pożywiesz wielikiej męki,

Będziesz mieć dosyć tesnice,

Odbędziesz swej miłośnice.

Ostań tego wszech, tobie wielę,

Przez dzięki cię z nią rozdzielę.

Mow ze mną, boć mam działo,

Gdyć się ze mną mowić chciało;

Widzisz, iżem ci robotnica -

czemu cię wzięła taka tesnica?

Ma kosa wisz, trawę siecze,

Przed nią nikt nie uciecze.

Wstań, mistrzu, odpowiedz, jestli umiesz!

Za po polsku nie rozumiesz?

Snać ci Sortes nie pomoże,

Przeklęknąłeś się, nieboże!

Już odetchni, nieboraku,

Mow ze mną, ubogi żaku,

Nie boj się dziś mojej szkoły,

Nie dam ci czyść epistoły.


MAGISTER RESPONDIT:


Mistrz przemowił wielmi skromnie:

Lęknąłem się, eż nic po mnie.

Ta mi rzecz barzo niemiła,

lżeś mię tako postraszyła;

By była co przykrego przemowila,

Zerwałaby się we mnie każda żyła;

Nagle by mię umorzyła

I duszę by wypędziła.

Proszę ciebie, ostąp mało,

Boć nie wiem, coć mi się stało:

Mgleję wszytek i bladzieję,

Straciłem zdrowie i nadzieję;

Racz rzucić od siebie kosę,

Ać swoję głowę podniosę!


MORS DICIT:


Darma, mistrzu, twoja mowa,

Tegom ci uczynić nie gotowa;

Dzirżę kosę na reistrze,

Siekę doktory i mistrze,

Zawżdy ją gotową noszę,

Przez dzięki noclegu proszę.

Wstań ku mnie, możesz mi wierzać,

Nie chcęć się dzisia zniewierzać!

Wstał mistrz jedwo lelejąc się,

Drżą mu nogi, przelęknął się.


MAGISTER DICIT:


Miła Śmierci, gdzieś się wzięła,

Dawno li-ś się urodziła?

Rad bych wiedział do ostatka,

Gdzie twoj ociec albo matka.


MORS DICIT:


Gdy stworzył Bog człowieka,

Iżby był żyw eż do wieka,

Stworzył Bog Jewę z kości

Adamowi ku radości.

Dał jemu moc nad zwierzęty,

By panował jako święty;

Podał jemu ryby z morza,

Chcąc go zbawić wszego gorza;

Polecił mu rajskie sady,

Chcąc ji zbawić wszej biady.

To wszytko w jego moc dał,

Jedno mu drzewo zakazał,

By go owszejki nie ruszał

Ani się na nie pokuszał,

Rzeknąc jemu: "Jedno ruszysz,

Tedy pewno umrzeć musisz!"

Ale zły duch Jewę zdradził,

Gdy jej owoc ruszyć radził.

Ewa się ułakomiła,

Śmiałość uczyniła;

W ten czas się ja poczęła,

Gdy Ewa jebłko ruszyła;

Adamowi jebłka dała,

A ja w onem jebłk[u] była.

Adam mie w jebłce ukusił,

Przeto przez mię umrzeć musił;

W tem Boga barzo obraził,

Wszytko swe plemię zaraził.


MAGISTER DICIT:


Miła Śmirci, racz mi wzjewić,

Przecz chcesz ludzie żywota zbawić,

Czemu twą łaskę stracili.

Zać co złego uczynili?

Chcem do ciebie poczty nosić,

Aby się dała przeprosić;

Dałbych dobry kołacz upiec,

Bych mogł przed tobą uciec.


MORS DICIT:


Chowaj sobie poczty swoje,

Rozdraźnisz mię tyle dwoje!

W pocztach ci ja nie korzyszczę,

Wszytki w żywocie zaniszczę.

Chceszli wiedzieć statecznie,

Powiem tobie przezpiecznie:

Stworzyciel wszego stworzenia

Pożyczył mi takiej mocy,

Bych morzyła we dnie i w nocy;

Morzę na wschod, na południe,

A umiem to działo cudnie;

Od połnocy do zachodu

Chodzę nie pytając brodu.

Toć me nawięcsze wiesiele,

Gdy mam morzyć żywych wiele:

Gdy się jimę z kosą plęsać,

Chcę jich tysiąc pokęsać.

Toć jest mojej mocy znamię -

Morzę wszytko ludzkie plemię:

Morzę mądre i też wiły,

W tym skazuję swoje siły;

I chorego, i zdrowego,

Zbawię żywota każdego;

Lubo stary, lubo młody,

Każdemu ma kosa zgodzi;

Bądź ubodzy i bogaci,

Szwytki ma kosa potraci;

W[o]jewody i czestniki,

Wszytki świeckie miłostniki,

Bądź książęta albo grabie,

Wszytki ja pobierzę k sobie.

Ja z krola koronę zemknę,

Za włosy ji pod kosę wemknę;

Też bywam w cesarskiej sieni,

Zimie, lecie i w jesieni.

Filozofy i gwiazdarze,

Wszytki na swej stawiam sparze;

Rzemieślniki, kupce i oracze,

Każdy przed mą kosą skacze;

Wszytki zdradźce i lifniki,

Zostawię je nieboszczyki.

Karczmarze, co źle piwa dają,

Nieczęsto na mię wspominają;

Jako swe miechy natkają,

W ten czas mą kosę poznają;

Kiedy nawiedzą mą szkołę,

Będę jim lać w gardło smołę.

Jedno się poruszę,

Wszytki nagle zdawić muszę;

Naprzod zdawię dziewki, chłopce,

Aż się chłop po sircu zmiekce.

Ja zabiła Golijasza,

Annasza i Kaifasza;

Ja Judasza obiesiła

I dw[u] łotru na krzyż wbiła;

Alem kosy naruszyła,

Gdym Krystusa umorzyła,

Bo w niem była Boska siła.

Ten jeden mą kosę zwyciężył,

Iż trzeciego dnia ożył;

Z Tegom się żywotem biedziła,

Potem jużem wszytkę moc straciła.

Mam moc nad ludźmi dobremi,

Ale więcej nade złemi;

Kto nawięcej czyni złości,

Temu złamię kości.

Chcesz li, jeszcze wzjawię tobie,

Jedno bierz na rozum sobie:

Powiem ci o mej kosie,

Jedno jej powąchaj w nosie;

Chcesz li spatrzać, jako ostra,

Zapłacze nad tobą siostra,

Mistrzostwać nic nie pomogą,

W ocemgnieniu wezdrzysz nogą;

Jedno wyjmę z puzdra kosy,

Natychmiast zmienisz głosy.

Dał ci mi to Wszechmogący,

Bych morzyła lud żywiący;

Zawżdy wsłynie moja siła;

Jam obrzymy pomorzyła,

Salomona tak mądrego,

Absolona nadobnego,

Sampsona wielmi mocnego

I Wietrzycha obrzymskiego.

Ja się nad niemi pomściła,

A swą kosę ucieszyła;

Jać też dziwy poczynam,

Jedny wieszam, drugie ścinam.


MAGISTER RESPONDIT:


Jać nie wiem, z kim się ty zbracisz,

Gdy wszytki ludzie potracisz;

Gdy wszytki ludzie posieczesz,

A gdzież sama ucieczesz?

Wżdyć trzeba ludzkiej przyjaźni,

By cię zgrzeli w swojej łaźni,

Aby się w niej napociła,

Gdyby się urobiła,

A potem lepiej [czyniła].


MORS DICIT:


Owa, ja tu ciebie zmyję,

W ocemgnieniu zetnę szyję.

Czemu się tako z rzeczą wciekasz,

Snać tu jutra nie doczekasz!

Mowisz mi to tako śmiele,

Utnęć szyję i w kościele!

Otoż, mistrzu barzo głupi,

Nie rozumiesz o tej kupi;

Nie korzyszczęć ja w odzieniu

Ani w nawięcszem jimieniu;

Twe rozynki i migdały

Zawżdyć mi za mało stały;

Eksamity i postawce -

Tych się mnie nigdy nie chce.

W grzechu się ludzkiem [nie kocham],

A tego nigdy nie przeniecham;

Duchownego i świeckiego,

Zbawię żywota każdego;

A każdego morzę, łupię,

O to nigdy nie pokupię:

Kanonicy i proboszcze

Będą w mojej szkole jeszcze,

I plebani z miąszą szyją,

Jiżto barzo piwo piją,

I podgardłki na pirsiach wieszają;

Dobre kupce, rostocharze,

Wszytki moja kosa skarze;

Panie i tłuste niewiasty,

Co sobie czynią rozpasty,

Mordarze i okrutniki,

Ty posiekę nieboszczyki;

Dziewki, wdowy i mężatki,

Posiekę je za jich niestatki;

Szlachcicam bierzę szypy, tulce,

A ostawiam je w jenej koszulce;

Żaki i dworaki,

Ty posiekę nieboraki;

Wszytki, co na ostre gonią,

Biegam za nimi z pogonią;

Kto się rad ku bitwie miece,

Utnę mu rękę i plece,

Rozdzielę ji z swoją miłą,

A ostawię ji prawym wiłą;

Chcę mu sama trafić włosy,

Iże zmieni głosy.


MAGISTER DICIT:


By mię chciała trocha słuchać,

Chciałbych cię nieco pytać:

Czemu się lekarze stają,

Gdy z twej mocy nie wybawiają,

I też powiedają,

Eże wieliką moc zioła mają?


MORS RESPONDIT:


Otoć każdy lekarz faści,

Nie pomogą jego maści;

pożywają mistrzostwa swego,

Poki nietu czasu mego;

A poki jest wola Boża,

Poty człowiek praw niezboża.

Nie pomogą apoteki,

Przeciw mnie żadne leki,

A wżdy umrzeć każdy musi,

Kto jich lekarstwa zakusi;

Na mały czas mogą pomoc,

Iż niemocny weźmie swą moc.

A wżdy koniec temu będzie,

Gdy lekarz w mej szkole siędzie,

Powiem przeciw śmirtelnej szkodzie

Nie najdzie ziela na ogrodzie.

Darmo pożywasz lubieszczka,

Jużci zgotowana deszczka;

Nie pomoże kurzenie piołyna,

Gdy przydzie moja godzina;

Nie pomogą i szełwije -

Wszytko śmirć przez ługu zmyje.

Jać nie dbam o żadne ziele,

A wżdy już lat przeszło wiele,

Gdy pożywam swego państwa,

A nie dbam o żadne lekarstwa;

Swe poczwy nad ludźmi stroję,

A wżdy w jenej mierze stoję.

Morzę sędzie i podsędki,

Zadam jim wielikie smętki.

Gdy swą rodzinę sądzą,

Często na skazaniu błądzą;

Ale gdy przydzie sąd Boży,

Sędzia w miech piszczeli włoży,

Już nie pojedzie na roki,

Czyniąc niesprawnie otwłoki,

Co przewracał sądy wierne,

Bierząc winy nieumierne,

Bierząc od złostników dary,

Sprawiając jich niewiery-

To wszytko będzie wzjawiono

I ciężko pomszczono.


MAGISTER DICIT:


Proszę ciebie, słuchaj tego,

A niechaj mowienia swego.

Twoja kosa wszytki siecze,

Tako szlachtę, jako kmiecie;

Dawisz wszytki przez lutości,

Nie czyniąc żadnej miłości.

Chciałbych oto mowić z tobą:

Mogłli bych się skryć przed tobą,

Gdybych się w ziemi chował

Albo twardo zamurował?

Żali bych uszedł twej mocy,

Gdybych strzegł we dnie i w nocy,

Temu bych uczynił wrożę

I postawił dobrą strożę?


MORS DICIT:


Chcesz li tego skosztować,

Dam ci się w żelezie skować

I też w ziemi zakopać -

Ale cię pewno potrzepię,

Jed[no] sobie kosę sklepię;

Uwijaj się, jako umiesz,

Aza mej mocy ujdziesz.

Jużem ci naostrzyła kosę,

A darmo jej nie podnoszę,

Ciębie ją podgolić muszę.


MAGISTER DICIT:


Miła Śmierci, nie mow mi tego,

Zbawisz mię żywota mego;

Już ci nie wiem, coć mi się złego stało:

Głowa mi się wkoło toczy,

Z niej chcą wypaść oczy.


MORS DICIT:


Czemu się tak wiele przeciwiasz,

Mirziączki ze mną nabywasz!

Nikt się przede mną nie skryje,

Wszystkiem żywem utnę szyje.

Sama w lisie jamy lażę,

Wszytki liszki w zdrowiu każę;

Za kunami lażę w dzienie,

?upieże dam na odzienie;

Ja dawię gronostaje

I wiewiorkam się dostaje;

Jać też kosą siekę wilki,

Samy łapam drugiej filki,

Przez płoty chłopie

Gonię żorawie i dropie;

Z gęsi też wypędzam [duszki],

Pierze dawam na poduszki -

Zwierzęta i wszytki ptaki

Ja posiekę, nieboraki.

Cokoli martwym niosą,

Ci byli pod mą kosą.

Przetoć ten przykład przywodzę:

Każdego w żywocie szkodzę.

By się podnosił na powietrze,

Musisz płacić świętopietrze.

Jen ma grody i pałace,

Każdy przed mą kosą skacze;

By też miał żelazna wrota,

Nie ujdzie ze mną kłopota.

Wszytki sobie za nic ważę,

Z każdego duszę wydłażę:

Stoić za mało papież,

I naliszszy żebrak takież;

Kardynały i biskupy -

zadam jim wielikie łupy;

Pogniatam ci kanoniki,

Proboszcze, sufragany,

A ni mam o to przygany;

Wszytki mnichy i opaty

Posiekę przez zapłaty.

Dobrzy mniszy się nie boją,

Ktorzy żywot dobry mają;

Acz mą kosę poznają,

Ale się jej nie lękają;

To wszytkim dobrem pospolno -

Jidą przed mą kosą rowno,

Bo dobremu mało płaci,

Acz umrze, nic nie straci;

Pozbędzie świeckiej żałości,

Pojdzie w niebieskie radości;

Prosty mnich w niebo ciągnie,

A żadny mu nie przeciągnie;

Wziął od wszytkich wzgardzenie,

Świeccy mu się naśmiewali,

Za prawego ji wiłę mieli;

Ale gdy przydzie dzień sądny,

Gdzie się nie skryje żadny,

Uźrzą mądrzy tego świata,

Iż dobra Boska odpłata;

Chowali tu żywot swoj ciasno,

Alić jich sirca nad słońce jasno;

Jidą w niebieskie radości,

A nie w piekielne żałości.

Co nam pomogło odzienie

Albo obłudne jimienie,

Cośmy się w niem kochali,

A swe dusze za nie dali?

Przeminęło jak obłoki,

A my jidzim przez otwłoki.

Jinako morzę złe mnichy,

Ktorzy mają zakon lichy,

Co z klasztora uciekają,

A swej wolej pożywają.

Gdy mnich pocznie dziwy stroić,

Nikt go nie może ukoić;

Kto chce czynić co na świecie,

Zły mnich we wszytko się miece.

Jestli wsiędzie na szkapicę,

Wetknie za nadra kapicę,

Zawodem na koniu wraca,

A często kozielce przewraca.

Kiedy mnich na koniu skacze,

Nie weźrzałby na nalepsze kołacze;

Umaże się jako wiła,

Wżdy mu ta rzecz barzo miła.

Gdy piechotą jimie biegać,

Muszę mu naprzod zabiegać.

Azaż ci ji czarci niosą,

Jedwo ji pogonię z kosą!

Nie dba, iż go kijem biją,

Zawod biega z krzywą szyją;

A drugdy mu zbiją plece,

A wżdy się w niem coś złego miece -

A wżdy za niem biegać muszę,

Aż z niego wypędzę duszę.

Mowię to przez kłamu, wierę,

Dam ji czartom na ofierę.

Kustosza i przeora,

Wezmę je do swego dwora;

Z opata zejmę kapicę,

Dam komu na nogawicę;

Z szkaplerza będą pilśnianki,

Suknia pachołkom na lanki;

Odejmę mu torłop kuni,

A nie wiem, gdzie się okuni;

Odejmę mu kożuch lisi

I płaszcz, co nazbyt wisi.

Koniecznie mu zejmę infułę

I dam za szyję poczpułę.


MAGISTER DICIT:


Chcę cię pytać, Śmirci miła,

By mię tego nauczyła:

Panie, co czystość chowają,

Jako się u Boga mają?


MORS RESPONDIT:


Azaś nie czytał świętych żywota,

Co mieli ciężkie kłopoty:

Jako panny mordowano,

Sieczono i biczowano,

Nago zwłoczono, ciało żżono

I pirsi rzezano,

Potem do ciemnice wiedziono,

Niektore głodem morzono,

Potem w powrozie wodzono,

Okrutnemi dręcząc mękami,

Targano je osękami.

Ja się temu dziwowała,

Gdym w nich tę śmiałość widziała:

Dziwno jest nie dbać okrutności,

Cirzpiąc tak ciężkie boleści.



MAGISTER DICIT:


Miła Śmirci, racz powiedzieć,

Co od ciebie chciałbych wiedzieć:

Wiem, iż wszemu koniec będzie,

Kiedy Bog na sądzie siędzie;

Gdzie ty, Śmirci, w ten czas będziesz?

Czy i ty na sądzie siędziesz,

Iże nas tak barzo nędzisz?


MORS DICIT:


Ten, kto ma rozum stateczny,

Wie, iż Bog jest żywot wieczny:

A przeto gdzie Kryst kroluje,

Tamo już Śmirć nie panuje.

Gdy Bog będzie grzeszne sędzić,

Ja je mam do piekła pędzić,

A kiedy już w piekle siędą,

Wielkie męki cirzpieć będą.

Gdy je tako będą męczyć,

Oni do mnie będą jęczeć:

Prosim, by nas umorzyła

I z mąk takich wybawiła.

A ja mam się w ten czas chronić;

Nie mam ich ot męki bronić.

Przeto, Mistrzu, uważ sobie,

Strzeż się, bo pokażę tobie!

Służ Bogu we dnie i w nocy,

Ujdziesz mąk przy tej pomocy.

Możesz mię dobrze rozumieć

I, co ci mowię, uczynić.

Kiedy ci się znowu zjawię,

Koniecznie żywota zbawię.



Wtem Mistrz krzyknął wielkim głosem,

Bo tuż Śmirć ujrzał tym czasem.

Już nam, wszytkim ludziom gorze,

Śmirć nas wlecze jako morze.

Straciłem wsze swoje lata,

Bom telko używał świata.