Proces - Rozdział VIII


Rozdział ósmy


Kupiec Block - K. wypowiada adwokatowi


   Wreszcie K. zdecydował się jednak odebrać adwokatowi pełnomocnictwo. Wprawdzie wątpliwości, czy takie postępowanie było słuszne, nie udało mu się całkiem w sobie wytępić, ale przekonanie o konieczności tego kroku przeważyło. Decyzja kosztowała K. wiele sił. Tego dnia, w którym chciał pójść do adwokata, pracował niezwykle powoli, musiał do późna pozostać w biurze i było już po dziesiątej godzinie, gdy wreszcie stanął przed drzwiami adwokata.
Nim jeszcze zadzwonił, rozważał, czy nie byłoby lepiej wypowiedzieć adwokatowi telefonicznie lub listownie. Osobista rozmowa, przewidywał, będzie na pewno bardzo przykra. Mimo to nie chciał K. ostatecznie z niej zrezygnować. Gdyby posłużył się jakimkolwiek innym sposobem wypowiedzenia, zostałoby ono przyjęte w milczeniu albo zbyte kilkoma formalnymi słowami i nigdy by się K. nie dowiedział, chyba że z Leni dałoby się to i owo wyciągnąć, jak adwokat przyjął wypowiedzenie i jakie jego zdaniem mogły być tego skutki. Ale mając naprzeciw siebie adwokata zaskoczonego wypowiedzeniem, choćby nawet niewiele udało się z niego wydobyć, mógł K. z jego twarzy i jego zachowania łatwo wyczuć wszystko, o co mu chodziło. Nie było wykluczone, że jeśli adwokat go przekona, iż
jednak dobrze byłoby zostawić mu obronę, cofnie wypowiedzenie. Pierwsze pukanie do drzwi adwokata było jak zwykle bezcelowe. "Leni mogłaby się trochę pośpieszyć" - pomyślał K. Ale dobrze już było, że nie wmieszała się druga strona, jak to się zazwyczaj działo, że nie naprzykrzał się ani człowiek w szlafroku, ani nikt inny. Naciskając powtórnie guzik odwrócił się K. do drugich drzwi, ale tym razem nie otworzyły się. Wreszcie zjawiło się w otworze w drzwiach adwokata dwoje oczu, lecz nie były to oczy Leni. Ktoś otworzył drzwi, jednak przytrzymał je jeszcze i zawołał w głąb mieszkania: - To on! -
i dopiero potem otworzył je całkowicie. K. nacisnął drzwi, bo słyszał już, jak za nim we drzwiach drugiego mieszkania pośpiesznie przekręcano klucz w zamku. Dlatego, gdy się wreszcie przed nim drzwi otwarły, wpadł jak burza do przedpokoju, aby dostrzec jeszcze, jak przez korytarz biegnący między pokojami uciekła w koszuli Leni, do której odnosiło się ostrzeżenie człowieka otwierającego drzwi. Chwilę patrzył za nią i obejrzał się potem na mężczyznę. Był to mały, wyschły człowieczek z długą brodą, trzymał świecę w ręku.
- Pan jest tu na służbie? - spytał K.
- Nie - odpowiedział człowieczek - jestem tu obcy, adwokat jest moim obrońcą, jestem tu w pewnej sprawie sądowej.
- Bez surduta? - spytał K. i wskazał ruchem ręki na jego niekompletny strój.
- Ach, przepraszam - rzekł ów człowiek i przyjrzał się sobie w świetle świecy, jakby dopiero teraz po raz pierwszy zobaczył swój stan.
- Leni jest pana kochanką? - spytał krótko K. Rozkraczył nogi, ręce, w których trzymał kapelusz, splótł z tyłu. Już przez posiadanie solidnego palta odczuwał swoją bezsprzeczną wyższość nad chudym, małym człowieczkiem.
- O Boże - powiedział tamten i zasłonił jedną ręką twarz w geście trwożnej obrony - nie, nie, co też panu na myśl przychodzi?
- Pan wygląda na człowieka prawdomównego - powiedział z uśmiechem K. - mimo to chodź pan ze mną. - Skinął na niego kapeluszem i puścił go przed sobą.
- Jak się pan nazywa? - spytał po drodze.
- Block, kupiec Block - powiedział człowieczek i przedstawiwszy się tak odwrócił się do K., ale ten mu nie pozwolił przystanąć.
- Czy to prawdziwe pana nazwisko? - spytał K.
- Pewnie - brzmiała odpowiedź - dlaczego wątpi pan o tym?
- Myślałem, że może pan mieć powód do zatajenia nazwiska - powiedział K. Czuł się tak swobodny, jak to zwykle bywa, gdy z dala od stron rodzinnych rozmawia się z ludźmi niższej kondycji. Wszystko, co osobiście człowieka dotyczy, zamyka się wówczas w sobie i tylko obojętnie mówi się o sprawach drugich, przez co wywyższa się ich we własnym mniemaniu, ale też, jeśli przyjdzie ochota, poniża. Przy drzwiach do gabinetu adwokata przystanął, otworzył je i zawołał na kupca, który posłusznie szedł dalej.
- Nie tak spiesznie! Poświeć pan tu!
K. myślał, że Leni mogła się tu schować, kazał kupcowi przeszukać wszystkie kąty, ale pokój był pusty. Przed obrazem sędziego zatrzymał K. kupca z tyłu za szelki.
- Zna pan tego tu? - spytał i podniósł palec wskazujący w górę.
Kupiec uniósł świecę, popatrzył w górę mrużąc oczy i powiedział:
- To jest sędzia.
- Wysoki sędzia? - spytał K. i stanął z boku, aby obserwować wrażenie, jakie zrobił na nim obraz. Kupiec patrzył z podziwem w górę.
- To jest wysoki sędzia - powiedział.
- Pan nie ma żadnego wglądu w te sprawy - powiedział K. - Pomiędzy niższymi sędziami śledczymi jest on najniższy.
- Teraz sobie przypominam - powiedział kupiec i zniżył świecę - już to słyszałem.
- Ależ naturalnie! - zawołał K. - Zupełnie zapomniałem, z pewnością musiał pan słyszeć o tym.
- Ale dlaczego, dlaczego? - pytał kupiec popędzany przez K.
ruchem rąk ku drzwiom. Na korytarzu K. powiedział:
- Pan wie jednak, gdzie się ukrywa Leni?
- Ukrywa? - powiedział kupiec - nie, jest pewnie w kuchni i gotuje zupę adwokatowi.
- Dlaczego pan tego od razu nie powiedział? - spytał K.
- Ależ ja chciałem pana tam zaprowadzić, tylko pan mnie zawołał z powrotem - odpowiedział kupiec, jakby zbałamucony sprzecznymi rozkazami.
- Panu się zdaje, że jest pan bardzo chytry - powiedział K. - Więc prowadź mnie pan! W kuchni nie był jeszcze K. nigdy, była zdumiewająco duża
i dostatnio urządzona. Samo ognisko kuchenne było trzy razy większe od zwyczajnych, zresztą dalszych szczegółów nie było widać, bo kuchnia była oświetlona tylko małą lampką wiszącą u wejścia. Przy ognisku stała Leni w białym fartuchu, jak zawsze, i rozbijała jaja do garnka stojącego na maszynce spirytusowej.
- Dobry wieczór, Józefie - powiedziała rzucając mu spojrzenie z ukosa.
- Dobry wieczór - powiedział K. i ręką wskazał kupcowi stojące na boku krzesło; kupiec usiadł na nim posłusznie. K. natomiast stanął tuż za plecami Leni, nachylił się przez jej ramię i spytał:
- Kto to jest ten człowiek?
Leni objęła K. jedną ręką, drugą rozkłócała zupę, przyciągnęła go przed siebie i powiedziała:
- To jest pożałowania godny człowiek, biedny kupiec, niejaki Block. Spójrz tylko na niego. Oboje się odwrócili. Kupiec siedział na krześle, które mu wskazał K., zdmuchnął świecę, której światło było zbyteczne, i gniótł palcami knot, by stłumić dym.
- Byłaś w koszuli - powiedział K. i ręką odwrócił znowu jej głowę w stronę ogniska. Milczała. - On jest twoim kochankiem? - spytał.
Chciała wziąć garnek z zupą, ale K. chwycił obie jej ręce i rzekł:
- No, odpowiedz!
Powiedziała:
- Chodź do gabinetu, wszystko ci wytłumaczę.
- Nie - powiedział K. - chcę, byś mi tu wytłumaczyła. - Uwiesiła się na nim i chciała go pocałować. K. jednak uchylił się i powiedział: - Nie chcę, byś mnie teraz całowała.
- Józefie - odezwała się Leni patrząc mu błagalnie, a jednak otwarcie w oczy - chyba nie jesteś zazdrosny o pana Blocka. - Rudi - powiedziała potem, zwracając się do kupca - pomóżże mi, widzisz, jak się mnie podejrzewa, zostaw świecę. Można było sądzić, że kupiec na nic nie uważał, zagadnięty jednak, doskonale wiedział, o co chodzi.
- Sam nie wiem w istocie, dlaczego miałby pan być zazdrosny - powiedział dość niedołężnie.
- Właściwie, to ja także nie wiem - powiedział K. i popatrzył z uśmiechem na kupca. Leni śmiała się głośno, wyzyskała nieuwagę K., aby uwiesić się u jego ramienia, i szepnęła:
- Zostaw go teraz, widzisz przecież, co to za człowiek. Zajęłam się nim, ponieważ jest ważnym klientem adwokata, z żadnego innego powodu. A ty? Chcesz jeszcze dzisiaj mówić z adwokatem? Jest dzisiaj bardzo chory; jeśli chcesz, zgłoszę cię jednak. Ale przez noc zostaniesz na pewno u mnie. Już tak dawno nie byłeś u nas, nawet adwokat pytał sam o ciebie. Nie zaniedbuj procesu! Także i ja mam ci do powiedzenia niejedno, o czym posłyszałam. Ale przede wszystkim zdejm płaszcz! Pomogła mu się rozebrać, wzięła jego kapelusz, pobiegła z rzeczami do przedpokoju, powiesiła je, przybiegła z powrotem i zajrzała do zupy.
- Czy mam cię wpierw oznajmić, czy podać wpierw zupę?
- Zamelduj mnie najpierw - powiedział K.
Był zły, zamierzał początkowo dokładnie omówić z Leni swoją sprawę, zwłaszcza kwestię ewentualnego wypowiedzenia adwokatowi, ale obecność kupca odebrała mu do tego ochotę. Teraz jednak uznał swoją sprawę za zbyt ważną, aby ten mały kupiec miał swą obecnością rozstrzygająco na nią wpłynąć, i dlatego zawołał z powrotem Leni, która już była na korytarzu.
- Zanieś mu jednak najpierw zupę - powiedział - niech się posili przed rozmową, to mu się przyda.
- Pan jest także klientem adwokata - powiedział po cichu ze swego kąta kupiec, jakby stwierdzając fakt. Ale K. nie przyjął tego życzliwie.
- Co to pana obchodzi - powiedział, a Leni rzekła:
- Będziesz cicho! - Wobec tego zaniosę mu najpierw zupę - powiedziała do K. i nalała zupę na talerz. - Boję się tylko, że potem od razu zaśnie, po jedzeniu wkrótce zasypia.
- To, co mu powiem, rozbudzi go w zupełności - powiedział K.; wciąż chciał dać do zrozumienia, że zamierza rozmówić się z adwokatem o czymś ważnym, chciał, by go Leni spytała, co to takiego, a potem dopiero zapytać ją o radę. Ale ona wykonywała tylko dokładnie jego rozkazy. Gdy przechodziła koło niego z filiżanką, naumyślnie trąciła go łagodnie i szepnęła:
- Gdy zje zupę, natychmiast cię zamelduję, abym o ile możności miała cię znów prędko dla siebie.
- Idź już - powiedział K. - idź już.
- Mógłbyś być grzeczniejszy - rzekła i odwróciła się raz jeszcze we drzwiach.
K. patrzył za nią; teraz już stanowczo postanowił sobie odprawić adwokata, lepiej się też może stało, że nie mógł przedtem mówić o tym z Leni; wątpliwe, czy miała dostateczny pogląd na całość sprawy, na pewno by odradzała, nie było wykluczone, że rzeczywiście wstrzymałaby tym razem K. od wypowiedzenia, przez co nadal pozostawałby w niepewności i niepokoju, a w końcu po jakimś czasie mimo to przeprowadziłby swoje postanowienie, narzucające się zbyt nieodparcie. "Im wcześniej przeprowadzę tę decyzję, tym łatwiej zapobiegnę
szkodzie" - myślał. Może zresztą kupiec mógł o tym coś powiedzieć.
K. odwrócił się ku niemu; ledwie to kupiec spostrzegł, chciał natychmiast powstać.
- Niech pan siedzi - powiedział K. i przysunął doń krzesło. - Pan już jest od dawna klientem adwokata? - spytał.
- Tak - powiedział kupiec - jestem bardzo starym klientem.
- Ile już lat broni on pana? - spytał K.
- Nie wiem, jak pan to rozumie - powiedział kupiec - w handlowych sprawach prawnych - mam skład zboża - zastępuje mnie adwokat, już odkąd objąłem przedsiębiorstwo, a więc od dwudziestu lat mniej więcej; w moim własnym procesie, o który panu prawdopodobnie chodzi, broni mnie także od początku, dłużej już niż pięć lat. Tak, o wiele dłużej niż pięć - dodał i wyjął stary portfel. - Tu mam wszystko zapisane, jeśli pan chce, podam panu dokładne daty. Trudno to wszystko spamiętać. Mój proces trwa, zdaje się, już o wiele dłużej, zaczął się zaraz po śmierci mojej żony, a to już więcej niż pięć
i pół lat. K. przysunął się bliżej do niego.
- Adwokat podejmuje się więc także zwyczajnych zagadnień prawnych? - spytał. To połączenie prawa i interesów wydało się K. niezwykle uspokajające.
- Pewnie - powiedział kupiec i szepnął potem: - Nawet mówią, że on w tych handlowych sprawach mocniejszy jest niż w innych. Ale potem, jakby pożałował tego, co powiedział, położył rękę na plecach K. i rzekł:
- Bardzo proszę, niech mnie pan nie zdradzi.
K, poklepał go dla uspokojenia po udzie i odparł:
- Nie, nie jestem zdrajcą.
- On, trzeba panu wiedzieć, jest mściwy - rzekł kupiec.
- Takiemu wiernemu klientowi na pewno nic nie zrobi - powiedział K.
- A jednak - rzekł kupiec - gdy jest zirytowany, nie zna różnic, zresztą nie jestem mu właściwie wierny.
- Jak to nie? - spytał K.
- Czy mogę panu zaufać? - spytał kupiec z powątpiewaniem.
- Myślę, że tak - powiedział K.
- Wobec tego - powiedział kupiec - powierzam panu częściowo ten sekret, ale pan musi mi także powiedzieć jakąś tajemnicę, abyśmy się nawzajem przeciwko adwokatowi trzymali w szachu.
- Pan jest bardzo ostrożny - rzekł K. - ale powiem panu pewną tajemnicę, która pana zupełnie uspokoi. Na czym więc polega pańska niewierność wobec adwokata?
- Ja mam - powiedział z wahaniem kupiec, tonem, jakby wyznawał jakiś niehonorowy postępek -ja mam oprócz niego jeszcze innych adwokatów.
- W tym nie ma nic złego - zauważył K. trochę rozczarowany.
- Owszem - powiedział kupiec, który oddychał jeszcze ciężko po swoim wyznaniu, ale wskutek uwagi K. nabrał więcej zaufania. - Tu tego nie wolno. Osobliwie zaś nie wolno obok tak zwanego adwokata brać jeszcze adwokatów pokątnych. A właśnie to zrobiłem, mam jeszcze oprócz niego pięciu pokątnych adwokatów.
- Pięciu! - zawołał K., dopiero ta ilość wprawiła go w zdumienie - pięciu adwokatów oprócz tego? Kupiec przytaknął.
- Właśnie pertraktuję jeszcze z szóstym.
- Ale do czego potrzeba panu tylu adwokatów? - spytał K.
- Potrzebuję wszystkich - rzekł kupiec.
- Zechce mi pan to może wytłumaczyć? - spytał K.
- Chętnie - odrzekł kupiec. - Przede wszystkim nie chcę przecież przegrać mego procesu, to jest zrozumiałe. Wskutek tego nie mogę zaniedbać niczego, z czego bym mógł skorzystać; nawet jeśli nadzieja korzyści w pewnym określonym wypadku jest minimalna, nie mogę jej odrzucić. Dlatego wszystko, co posiadam, zużyłem na proces. Tak, na przykład, wycofałem wszystkie pieniądze z mojej firmy; niegdyś lokale biurowe mego przedsiębiorstwa zajmowały prawie całe piętro, dziś wystarcza mi mała komórka w oficynie, gdzie pracuję z jednym terminatorem. Do tego upadku przyczyniło się naturalnie nie tylko wycofanie pieniądza, ale bardziej jeszcze wycofanie się moje własne jako siły roboczej. Gdy się chce zrobić coś dla swego procesu,
nie można się czym innym tak bardzo zajmować.
- Więc pan pracuje też sam w sądzie? - spytał K. - Właśnie o tym pragnąłbym się czegoś dowiedzieć.
- O tym mogę niewiele powiedzieć - odrzekł kupiec. - Początkowo rzeczywiście próbowałem tego, ale wkrótce to zarzuciłem. To jest zbyt wyczerpujące i nie daje wielkiego rezultatu. Samemu działać tam i pertraktować okazało się, przynajmniej dla mnie, zupełnie niemożliwe. Już samo siedzenie w sądzie i wyczekiwanie to wielki wysiłek. Pan sam zna zresztą ciężkie powietrze kancelaryj.
- Jak to, skąd pan wie, że ja tam byłem? - spytał K.
- Byłem właśnie w poczekalni, gdy pan przechodził.
- Co za przypadek!- zawołał K., przejęty tym, co słyszał, i zapominając zupełnie o poprzedniej śmieszności kupca. - Więc pan mnie widział! Pan był w poczekalni, gdy ja przechodziłem. Tak, w istocie raz tamtędy przechodziłem.
- To nie jest tak dziwny przypadek - powiedział kupiec - jestem tam prawie każdego dnia.
- Ja także będę tam widocznie musiał częściej zaglądać - rzekł K. - tylko że już mnie nie przyjmą z takim uszanowaniem jak wtedy. Wszyscy wstali. Z pewnością myślano, że jestem sędzią.
- Nie - powiedział kupiec - ukłoniliśmy się wtedy woźnemu sądowemu. Że pan jest oskarżony, wiedzieliśmy. Takie wiadomości rozchodzą się prędko.
- Więc pan to już wiedział - powiedział K.. - wobec tego wydało się panu moje zachowanie może zbyt wyniosłe. Nie mówiono o tym?
- Nie - powiedział kupiec - przeciwnie. Ale to są głupstwa.
- Cóż znowu za głupstwa? - spytał K..
- Dlaczego pan się o to pyta? - powiedział kupiec z niechęcią. - Pan, jak widać, nie zna jeszcze tamtych ludzi i może to sobie źle tłumaczyć. Pan musi zrozumieć, że w tym postępowaniu sądowym coraz bardziej nabierają wagi pewne rzeczy, dla objęcia których nie wystarcza już rozum, po prostu jest się zbyt zmęczonym i niezdolnym do wielu spraw i dla rekompensaty oddaje się człowiek przesądom. Mówię o innych, a sam wcale nie jestem lepszy. Jest taki przesąd, na przykład, że wielu usiłuje wyczytać wynik procesu z twarzy oskarżonego, zwłaszcza z rysunku jego ust. Ludzie tacy stwierdzili więc, że
pan będzie, wnosząc z ust, z pewnością wkrótce zasądzony. Powtarzam, to jest śmieszny przesąd i w przeważnej ilości wypadków całkowicie obalony przez fakty, ale gdy się żyje w tamtym towarzystwie, trudno jest oprzeć się tym przesądom. Proszę więc sobie wyobrazić, jak silnie taki zabobon "oddziaływa. Pan odezwał się do jednego z tamtych, prawda? Otóż on ledwie mógł panu odpowiedzieć. Naturalnie istnieje tam wiele powodów do zmieszania ale jednym
z nich był również widok pańskich ust. Opowiadał on potem, że na pana ustach widział również znak swego własnego skazania.
- Moje usta? - spytał K., wyjął lusterko kieszonkowe i przyglądał się sobie. - Nie mogę poznać nic nadzwyczajnego z moich ust.
A pan?
- Ja także nie - powiedział kupiec - nic zupełnie.
- Jakże przesądni są ci ludzie! - wykrzyknął K.
- Czy nie mówiłem tego? - pytał kupiec.
- Czy tak wiele ze sobą przestają i dzielą się swoimi poglądami? - spytał K. - Co do mnie, dotychczas trzymałem się całkiem na uboczu.
- Na ogół nie przestają ze sobą - rzekł kupiec - to jest niemożliwe, jest ich przecie i tak wielu. Mało też mają wspólnych interesów. Gdy już raz w jakiejś grupie wytworzy się przekonanie o istnieniu wspólnego celu, to wkrótce okazuje się ono pomyłką. Wspólnie nie można nic wskórać przeciw sądowi. Każdy wypadek bywa badany sam w sobie, to jest przecież najsumienniejszy sąd.
Wspólnie tedy nic nie da się przeprowadzić, tylko odosobnione jednostki nieraz uzyskują coś potajemnie i dopiero potem, gdy to już osiągnięto, dowiadują się o tym inni: nikt nie wie, jak to się stało. Nie ma zatem żadnej wspólnoty. Wprawdzie stykamy się tu i ówdzie w poczekalniach, ale tam mało się dyskutuje. Przesądne zapatrywania utrzymują się już od dawien dawna i rozmnażają się wprost same z siebie.
- Widziałem tych panów tam w poczekalni - powiedział K. - ich czekanie wydało mi się takie bezcelowe.
- Czekanie nie jest takie bezcelowe - powiedział kupiec - bezcelowe jest tylko samodzielne wtrącanie się. Powiedziałem już, że mam obecnie oprócz tego jeszcze pięciu adwokatów. Można było sądzić, sam tak pierwotnie myślałem, że teraz mogę w zupełności zdać się na nich. Pogląd całkiem mylny. Na tych wszystkich jeszcze mniej można się zdać, niż gdybym miał tylko jednego. Pan tego na pewno nie rozumie?
- Nie - powiedział K. i położył uspokajająco rękę na jego ręce, aby wstrzymać kupca w jego prędkiej mowie - chciałbym prosić, by pan mówił trochę wolniej, są to przecież dla mnie same ważne rzeczy, a nie mogę za panem nadążyć.
- Dobrze, że mi pan to przypomina - rzekł kupiec - pan jest przecież nowicjuszem, uczniem. Pański proces ma pół roku, nieprawda? Tak, słyszałem o tym. Co za młody proces! Ja natomiast przemyślałem te sprawy niezliczone razy, dla mnie są one najzrozumialsze w świecie.
- Jest pan z pewnością zadowolony, że pański proces posunął się już tak daleko naprzód? - spytał K., nie chciał zapytać wprost, jak stoją sprawy kupca. Ale nie dostał też wyraźnej odpowiedzi.
- Tak, przez pięć lat toczę już mój proces - powiedział kupiec i schylił głowę - to nie jest byle co.
Potem umilkł przez chwilę. K. nasłuchiwał, czy nie nadchodzi już Leni. Z jednej strony nie chciał, by nadeszła, bo miał jeszcze o wiele spraw się zapytać, a nie chciał też, by go Leni zastała na tej poufnej rozmowie z kupcem, z drugiej strony gniewało go to, że mimo jego obecności pozostaje tak długo u adwokata, o wiele dłużej, niż było to konieczne dla podania zupy.
- Przypominam sobie jeszcze dokładnie ten czas - zaczął znowu kupiec, K. cały zamienił się w słuch - gdy mój proces miał tyle lat, ile teraz pański. Miałem wtedy tylko tego adwokata, ale nie byłem z niego zadowolony.
"Teraz dowiem się wszystkiego" - pomyślał K. i przytaknął żywo głową, jakby mógł tym zachęcić kupca do powiedzenia wszystkiego, co warto wiedzieć.
-Mój proces - ciągnął dalej kupiec - nie postępował naprzód, mimo że odbywały się dochodzenia, a ja na każde przychodziłem, zbierałem materiał, przedłożyłem wszystkie moje księgi handlowe sądowi, co, jak się później dowiedziałem, nie było nawet konieczne, wciąż biegałem do adwokata, który składał także różne podania...
- Różne podania? - spytał K.
- Tak, naturalnie - odpowiedział kupiec.
- To jest dla mnie bardzo ważne - powiedział K. - w moim wypadku pracuje on wciąż jeszcze nad pierwszym podaniem. Nic jeszcze nie zrobił, teraz widzę, jak on mnie haniebnie zaniedbuje.
- To, że podanie jeszcze nie jest gotowe, może mieć różne uzasadnione przyczyny - powiedział kupiec - zresztą później okazało się, że moje wnioski były zupełnie bez wartości. Sam czytałem nawet jeden, dzięki uprzejmości pewnego urzędnika sądowego. Był wprawdzie bardzo uczony, ale właściwie bez treści. Przede wszystkim bardzo wiele łaciny, której nie rozumiem, potem całe stronice pełne ogólnikowych apelów do sądu, potem pochlebstwa pod adresem
poszczególnych urzędników, którzy wprawdzie nie byli wymienieni, ale których wtajemniczony musiał natychmiast odgadnąć, potem pochwały dla siebie jako adwokata, przy czym wprost jak pies płaszczył się przed sądem, a wreszcie analiza wypadków prawnych z dawnych czasów, które były jakoby podobne do mego. Zresztą analizy te, na ile je mogłem pojąć, były opracowane bardzo starannie. Nie chcę na podstawie tego wszystkiego wydawać sądu o pracy
adwokata, podanie, które czytałem, było tylko jednym z wielu, ale w każdym razie, i o tym chcę teraz mówić, nie widziałem wtedy żadnego postępu w moim procesie.
- A jaki to postęp chciał pan widzieć? - spytał K.
- Pyta się pan całkiem rozsądnie - powiedział kupiec uśmiechając się - w tym postępowaniu rzadko kiedy widzi się postępy. Lecz wtedy nie wiedziałem tego. Jestem kupcem, a wtedy byłem nim o wiele więcej niż dziś, chciałem mieć namacalne postępy, niechby to wszystko zmierzało do jakiegoś kresu albo przynajmniej niechby wzięło bieg prawidłowy. Zamiast tego odbywały się tylko przesłuchania, które miały przeważnie jednakową treść; odpowiedzi umiałem już na pamięć jak litanię; kilka razy w tygodniu przychodzili posłańcy sądowi do mego sklepu, do mego mieszkania albo gdzie tylko mogli mnie zastać,
co mi naturalnie było bardzo nie na rękę (dziś jest pod tym względem o wiele lepiej, telefoniczne wezwanie mniej przeszkadza). Pomiędzy moimi klientami, a zwłaszcza pomiędzy krewnymi, zaczęły szerzyć się pogłoski o procesie, były więc szkody z różnych stron, natomiast najmniejsza oznaka nie przemawiała za tym, aby choć pierwsza rozprawa miała się w najbliższym czasie odbyć. Poszedłem więc do adwokata i poskarżyłem się. Dawał mi wprawdzie długie wyjaśnienia, ale odmówił stanowczo zrobienia czegoś podług mego życzenia; nikt, twierdził, nie ma wpływu na ustalenie terminu rozprawy, a nalegać na
to w podaniu, jak tego żądałem, jest po prostu czymś niesłychanym i zgubiłoby mnie i jego. Myślałem więc: czego ten adwokat nie chce czy nie może, zechce i potrafi uczynić inny. Obejrzałem się więc za innym adwokatem. Muszę zaraz z góry uprzedzić: żaden nie żądał ani nie uzyskał ustalenia terminu rozprawy głównej. Jest to, z pewnym zastrzeżeniem, o czym jeszcze będę mówił, rzeczywiście niemożliwe. Co do tego więc punktu ten adwokat mnie nie zawiódł; zresztą nie miałem czego żałować, że zwróciłem się do innych adwokatów. Z pewnością słyszał pan od dr Hulda już niejedno o adwokatach
pokątnych, on ich panu z pewnością przedstawił jako godnych pogardy, i takimi są rzeczywiście. Ale zawsze, gdy o nich mówi i dla porównania przeciwstawia im siebie i swoich kolegów, popełnia drobny błąd, na który chcę panu, zresztą całkiem ubocznie, zwrócić uwagę. On wtedy nazywa zawsze adwokatów swego koła dla odróżnienia od tamtych "wielkimi adwokatami". To pomyłka, naturalnie każdy może się nazwać "wielkim", jeśli mu się podoba, ale w tym
wypadku rozstrzyga tylko sądowy zwyczaj. Według niego zaś istnieją oprócz adwokatów pokątnych jeszcze mali i wielcy adwokaci. Ten jednak adwokat i jego koledzy są tylko małymi adwokatami. Natomiast wielcy adwokaci, o których tylko słyszałem i których nigdy nie widziałem, mają w hierarchii bez porównania większą przewagę nad małymi adwokatami aniżeli ci nad pogardzanymi adwokatami pokątnymi.
- Wielcy adwokaci? - spytał K. - Kimże są oni? Jak się do nich dociera?
- Więc pan o nich nigdy jeszcze nie słyszał - powiedział kupiec.
- Nie ma ani jednego oskarżonego, który by, gdy się już o nich dowiedział, nie marzył o nich czas jakiś. Niech pan się lepiej nie da zwieść. Kto to są ci wielcy adwokaci, nie wiem, i nie można chyba do nich wcale dotrzeć. Nie znam ani jednego wypadku, o którym dałoby się z całą pewnością stwierdzić, że interweniowali w nim. Niektórych bronią, ale własną wolą nie można tego osiągnąć, oni bronią tylko tego, kogo chcą bronić. Sprawa, za którą się ujmują, musi jednak wyjść już poza sąd niższy. Poza tym lepiej jest o nich nie myśleć, gdyż wówczas konferencje z innymi adwokatami, ich rady i pomoc wydają się tak odrażające i daremne - sam się o tym przekonałem - że najchętniej chciałoby się wszystko rzucić, położyć się w domu do łóżka i o niczym więcej nie słyszeć. Ale to znowu byłoby oczywiście najgłupsze, nie miałoby się zresztą na długo spokoju i w łóżku.
- Więc pan wtedy nie myślał o tych wielkich adwokatach? - spytał K.
- Niedługo - powiedział kupiec i uśmiechnął się znowu. - Zupełnie o nich zapomnieć niestety nie można, zwłaszcza noc sprzyja takim myślom. Ale wtedy chciałem przecież natychmiastowych wyników, poszedłem przeto do adwokatów pokatnych.
- Jak wy tu siedzicie jeden obok drugiego! - zawoła Leni, która wróciła z filiżanką i stanęła w drzwiach. Siedzieli rzeczywiście ciasno przy sobie, przy najmniejszym ruchu musieliby uderzyć się głowami, kupiec, który przy swoim małym wzroście jeszcze zgarbił plecy, K. nisko nad nim nachylony, by móc
wszystko słyszeć.
- Jeszcze chwilkę! - zawołał K. wstrzymując Leni i potrząsnął niecierpliwie ręką, która wciąż jeszcze leżała na ręce kupca.
- On chciał, bym mu opowiedział o moim procesie - rzekł kupiec do Leni.
- Opowiadaj, opowiadaj - powiedziała.
Mówiła do kupca uprzejmie, a przecież protekcjonalnie. To się K. nie podobało; jak zdołał poznać, miał ten człowiek jednak pewną wartość, przede wszystkim miał doświadczenie, którym umiał się z innymi dzielić. Leni oceniała go widocznie niesprawiedliwie. Popatrzył z gniewem, jak Leni odebrała teraz kupcowi świecę, którą ten cały czas trzymał, jak mu obtarła fartuchem rękę, a potem uklękła obok niego, aby zeskrobać trochę wosku, który nakapał ze świecy na jego spodnie.
- Chciał mi pan opowiedzieć o adwokatach pokątnych - powiedział K. i odsunął bez słowa rękę Leni.
- Czego chcesz? - spytała Leni, uderzyła lekko K. i robiła swoje dalej.
- Tak, o adwokatach pokątnych - powiedział kupiec i przejechał ręką po czole, jakby się namyślał,
K. chciał mu pomóc, więc rzekł:
- Pan chciał mieć natychmiastowe wyniki i poszedł dlatego do pokątnych adwokatów.
- Całkiem słusznie - rzekł kupiec i urwał.
"Może nie chce mówić wobec Leni" -myślał K., opanował swoją niecierpliwość, zrezygnował na razie z usłyszenia dalszego ciągu i nie nastawał już więcej.
- Zgłosiłaś mnie? - spytał Leni.
- Naturalnie - odpowiedziała - on czeka na ciebie. Zostaw teraz Blocka, z Blockiem możesz także później mówić, on przecież tu zostaje.
K. wahał się jeszcze.
- Pan tu zostaje? - spytał kupiec; chciał jego własnej odpowiedzi, nie chciał, by Leni mówiła o kupcu jak o kimś nieobecnym, miał dzisiaj do Leni wiele tajonego gniewu. I znowu odpowiedziała tylko Leni:
- On tu sypia często.
- Sypia tu? - zawołał K.; myślał, że kupiec tu tylko na niego zaczeka, on szybko załatwi rozmowę z adwokatem, a potem zaraz wyjdą i wszystko gruntownie, bez przeszkód omówią.
- Tak - powiedziała Leni - nie każdy jest tak jak ty, Józefie, w dowolnej porze dopuszczany do adwokata. Zdajesz się temu nawet zupełnie nie dziwić, że adwokat mimo choroby przyjmuje cię jeszcze o jedenastej godzinie w nocy. Uważasz to, co przyjaciele dla ciebie robią, za coś, co się samo przez się rozumie. Zresztą twoi przyjaciele, przynajmniej ja, robimy to chętnie. Nie chcę i nie potrzebuję też żadnej innej podzięki, jak tylko, byś mnie kochał.
"Ciebie kochać? - pomyślał K-, w pierwszej chwili, dopiero potem
wpadło mu do głowy: - No tak, kocham ją." Mimo to powiedział, pomijając wszystko inne: Przyjmuje mnie, ponieważ jestem jego klientem. Gdyby i do tego także była potrzebna cudza pomoc, musiałoby się na każdym kroku
zawsze równocześnie żebrać i dziękować.
- Jaki on jest dzisiaj niedobry, prawda? - zwróciła się Leni do kupca.
"Teraz ja jestem tym nieobecnym" - pomyślał K. i natychmiast prawie rozgniewał się na kupca, gdy ten, podejmując ton Leni, powiedział:
- Adwokat przyjmuje go także z innych powodów. Jego wypadek bowiem jest ciekawszy od mego. Poza tym jego proces jest w zaczątkach, a więc widocznie jeszcze nie bardzo zagmatwany, dlatego adwokat zajmuje się nim jeszcze chętnie. Później będzie inaczej.
- Tak, tak - mówiła Leni i patrzyła śmiejąc się na kupca. - Jak on plecie! Nie powinieneś mu - tu zwróciła się do K. - zupełnie wierzyć. Jest równie miły, jak gadatliwy. Może dlatego adwokat go nie znosi. W każdym razie przyjmuje go tylko, gdy jest w dobrym humorze. Wiele zadałam już sobie trudu, aby to zmienić, lecz to niemożliwe. Pomyśl tylko, nieraz zgłaszam Blocka, a on przyjmuje go dopiero na trzeci dzień. A jeśli w tym czasie, w którym go wywołuje, Blocka nie ma na miejscy, wszystko stracone i musi zgłaszać się na
nowo. Dlatego pozwoliłam Blockowi spać tu, już się bowiem zdarzało, że dzwonił po niego w nocy. Teraz jest więc Block i w nocy pod ręką. Zresztą zdarza się teraz znowu, że adwokat, jeśli się okazuje, iż Block tu jest, odwołuje swoje wezwanie. K. spoglądał pytająco na kupca. Ten potaknął i powiedział tak
szczerze, jak przedtem rozmawiał z K,, może trochę zmieszany ze wstydu:
- Tak, później staje się człowiek bardzo zależny od swego adwokata.
- On użala się tylko dla pozoru - powiedziała Leni - bardzo chętnie tu sypia, nieraz już mi to wyznał. - Podeszła do jakichś małych drzwi i pchnęła je. - Chcesz widzieć jego sypialnię? - spytała.
K. podszedł tam i z progu rzucił okiem na niski pokój bez okna, zupełnie wypełniony wąskim łóżkiem. Do tego łóżka musiało się wchodzić przez poręcz. U wezgłowia łóżka było zagłębienie w murze, tam stały w pedantycznym porządku: świeca, kałamarz i pióro, jak również plik papierów, widocznie akta procesu.
- Pan śpi w pokoju dla służącej? - spytał K. i odwrócił się do kupca.
- Leni mi go odstąpiła - odpowiedział kupiec - to dla mnie bardzo dogodne.
K. długo patrzał na niego; pierwsze wrażenie, jakie zrobił na nim kupiec, było może jednak najtrafniejsze; doświadczenie zdobył, bo jego proces trwał długo, ale drogo to doświadczenie okupił. Nagle nie mógł K. już dłużej ścierpieć widoku kupca.
- Wsadźże go do łóżka! - zawołał do Leni, która zdawała się zupełnie go nie rozumieć. Sam zaś chciał pójść do adwokata i przez wypowiedzenie pełnomocnictwa uwolnić się nie tylko od adwokata, ale i od Leni, i kupca. Lecz nim jeszcze zbliżył się do drzwi, przemówił do niego kupiec cichym głosem:
- Panie prokurencie. - K. odwrócił się ze złą miną. - Pan zapomniał o swej obietnicy - powiedział kupiec i wyciągnął ze swego miejsca błagalnie ręce - pan miał mi jeszcze powiedzieć jakąś tajemnicę.
- W istocie - powiedział K. i zmierzył spojrzeniem Leni, która uważnie mu się przypatrywała - a więc, proszę słuchać, zresztą nie jest to już prawie tajemnicą. Idę teraz do adwokata, by mu wypowiedzieć.
- On mu wypowiada! - zawołał kupiec, zeskoczył z krzesła i biegał dookoła kuchni ze wzniesionymi ramionami. Wciąż na nowo wykrzykiwał: - On wypowiada adwokatowi! Leni chciała od razu rzucić się na K., ale kupiec zabiegł jej drogę, za co uderzyła go pięściami. Jeszcze z zaciśniętymi pięściami pobiegła za K., który jednak mocno ją wyprzedził. Był już w pokoju adwokata,
gdy go Leni dopędziła. Zamykał już za sobą drzwi, ale Leni, która nogą zastawiła otwarte skrzydło, chwyciła go za ramię i chciała go odciągnąć. Wtedy tak silnie ścisnął jej w przegubie rękę, że musiała go z jękiem puścić. Nie śmiała wejść od razu do pokoju, a K. zamknął tymczasem drzwi na klucz.
- Już bardzo długo czekam na pana - powiedział z łóżka adwokat, odłożył na nocny stolik pismo, które czytał przy świetle świecy, i nasadził okulary, przez które ostro popatrzył na K. Zamiast się usprawiedliwić, powiedział K.:
- Wkrótce odejdę.
Adwokat puścił mimo uszu uwagę K., ponieważ nie była usprawiedliwieniem, i powiedział:
- Na drugi raz nie przyjmę pana o tak późnej godzinie.
- To odpowiada memu życzeniu - powiedział K.
Adwokat spojrzał na niego pytająco.
- Proszę usiąść - powiedział.
- Skoro pan sobie tego życzy - odrzekł K., przysunął krzesło do stolika nocnego i usiadł.
- Zdawało mi się, że pan zamknął drzwi - powiedział adwokat.
- Tak - odrzekł K. - to z powodu Leni. - Nie miał zamiaru nikogo oszczędzać. Lecz adwokat zapytał:
- Znowu była natrętna?
- Natrętna? - spytał K.
- Tak - odpowiedział adwokat, śmiał się przy tym, dostał napadu kaszlu i zaczął, gdy ten atak przeszedł, znowu się śmiać. - Chyba pan zauważył jej natarczywość - spytał i poklepał K. po ręce, którą ten w roztargnieniu oparł na nocnym stoliku, a teraz szybko cofnął.
- Nie przypisuje pan temu wiele znaczenia - powiedział adwokat, gdy K. milczał - tym lepiej. Bo inaczej musiałbym może ja usprawiedliwiać się wobec pana: Jest to dziwactwo Leni, które zresztą już jej dawno wybaczyłem i o którym też nie mówiłbym, gdyby pan właśnie teraz nie zamknął drzwi. To dziwactwo - zresztą panu właściwie najmniej powinienem je tłumaczyć, ale pan patrzy na mnie tak zdumiony i właśnie dlatego to robię - otóż dziwactwo polega na tym, że w oczach Leni prawie wszyscy oskarżeni są piękni. Narzuca się wszystkim, kocha wszystkich, zresztą wszyscy ją też, zdaje się, kochają; aby mnie rozerwać, nieraz mi o tym później opowiada, jeśli pozwalam. Nie dziwię się temu wszystkiemu, tak jak pan zdaje się dziwić. Jeśli się ma dobre pod tym względem oko, rzeczywiście widzi się, jak piękni bywają często oskarżeni. Zresztą jest to dziwne, do pewnego stopnia przyrodnicze zjawisko. Wskutek oskarżenia nie zachodzi, rozumie się, widoczna jakaś, bliżej określona zmiana
w wyglądzie zewnętrznym. Nie jest tu przecież tak jak w innych sprawach sądowych, przeważna ilość oskarżonych pozostaje nadal przy swoim zwyczajnym trybie życia i jeśli mają dobrego adwokata, który się za nich stara, niezbyt nawet odczuwają proces jako przeszkodę. Mimo to ci, którzy mają w tym doświadczenie, są w stanie w największym tłumie poznać oskarżonych co do jednego. Po czym? - zapyta pan. Moja odpowiedź nie zadowoli pana. Oskarżeni są właśnie najpiękniejsi. Nie może ich tak upiększać wina, bo - tak
muszę przynajmniej mówić jako adwokat - nie wszyscy są przecież winni, nie może też czynić ich już teraz tak pięknymi słuszna kara, bo przecież nie wszyscy są karani - może to więc polegać tylko na wdrożonym przeciw nim postępowaniu, to ono wyciska na nich jakieś piętno. W każdym razie są między pięknymi także wyjątkowo piękni. Ale piękni są wszyscy, nawet Block, ten nędzny robak. Gdy adwokat skończył, K. był już zupełnie zdecydowany, ostatnim słowom nawet ostentacyjnie przytakiwał potwierdzając tak sobie swe
dawne zapatrywanie, że adwokat zawsze, także i tym razem, usiłuje z pomocą różnych wiadomości nie należących do sprawy rozerwać go i odwieść od głównego pytania: co właściwie pozytywnego zrobił w sprawie K.? Adwokat chyba zauważył, że mu K. tym razem stawia większy opór niż zawsze, bo zamilkł teraz, by dać K. możność mówienia, a gdy K. nadal milczał, spytał:
- Czy pan przyszedł dziś do mnie z jakimś określonym zamiarem?
- Tak - odrzekł K. i zasłonił nieco ręką świecę, aby lepiej widzieć adwokata. - Chciałem panu powiedzieć, że z dniem dzisiejszym odbieram panu pełnomocnictwo w mojej sprawie.
- Czy dobrze rozumiem? - spytał adwokat, podniósł się na wpół w łóżku i oparł się jedną ręką na poduszce.
- Przypuszczam - powiedział K., który siedział wyprostowany i naprężony jak na czatach.
- No, możemy także i ten zamiar przedyskutować - powiedział po chwili adwokat.
- To już nie jest zamiar - rzekł K.
- Być może - powiedział adwokat - ale mimo to nie chciejmy działać zbyt pośpiesznie. - Użył słowa "my", jakby nie miał zamiaru opuścić K. i jakby chciał zostać przynajmniej jego doradcą, jeśli już nie mógł być obrońcą.
- Nie działam zbyt pośpiesznie - powiedział K., wstał powoli i stanął za swoim krzesłem. - Dobrze to rozważyłem i może nawet za długo. Moja decyzja jest ostateczna.
- Wobec tego proszę mi pozwolić jeszcze tylko kilka słów - powiedział adwokat, odrzucił pierzynę i siadł na brzegu łóżka. Jego bose nogi z siwymi włosami drżały z zimna. Poprosił K., by mu podał koc z kanapy. K. przyniósł koc i powiedział:
- Pan się zupełnie zbytecznie naraża na przeziębienie.
- Przyczyna jest dość ważna - rzekł adwokat osłaniając górną część ciała pierzyną, a potem owijając nogi kocem. - Pański wuj jest moim przyjacielem, a i pana z biegiem czasu polubiłem. Wyznaję to otwarcie. Nie mam się czego wstydzić.
Te ckliwe słowa starego człowieka były dla K. bardzo nie na rękę, bo zmuszały go do dokładniejszego wyjaśnienia, którego chciał uniknąć, i prócz tego zbijały go z tropu, do czego się szczerze przyznawał, choć wcale nie były w stanie cofnąć jego postanowienia.
- Dziękuję panu za jego dobre intencje - powiedział - uznaję także, że pan zajmował się moją sprawą, na ile pana stać było i na ile się panu to wydawało dla mnie korzystne. Ja jednak doszedłem w ostatnich czasach do przekonania, że to nie wystarcza. Naturalnie nie będę nigdy usiłował przekonywać pana, o tyle starszego i doświadczeńszego ode mnie, o słuszności mego zapatrywania; jeślim czasem mimo woli tego próbował, to proszę mi wybaczyć, jednak sprawa, jak pan się sam wyraził, jest dość ważna i moim zdaniem należy o wiele energiczniej zabrać się do procesu, niż to się dotychczas działo.
- Rozumiem pana - powiedział adwokat - pan się niecierpliwi.
- Nie niecierpliwię się - rzekł K. trochę rozdrażniony i nie uważał już tak bardzo na swoje słowa. - Pan zapewne już w czasie mojej pierwszej wizyty z wujem zauważył, że nie zależało mi tak bardzo na tym procesie; gdy mi go gwałtem niejako nie przypominano, zupełnie o nim zapomniałem. Ale mój wuj nalegał, bym panu oddał pełnomocnictwo w mej sprawie, zrobiłem to, aby mu sprawić przyjemność. I teraz miałem bądź co bądź prawo spodziewać się, że
odtąd łatwiej mi przyjdzie ów proces niż dotychczas, gdyż daje się przecież pełnomocnictwo adwokatowi, aby zrzucić z siebie częściowo ciężar procesu. Ale stało się wprost przeciwnie. Nigdy dotąd nie miałem tak wielkich trosk z powodu procesu, jak od czasu, gdy pan przejął obronę. Póki byłem sam, nie przedsiębrałem nic w mojej sprawie, a mimo to prawie nie czułem jej istnienia, teraz natomiast miałem obrońcę, wszystko było tak pomyślane, by coś się stało,
nieustannie i z coraz większym napięciem oczekiwałem pana interwencji, lecz ona nie następowała. Otrzymywałem wprawdzie od pana różne informacje o sądzie, których nikt nie mógłby mi udzielić, ale to mi nie może wystarczyć, gdyż obecnie proces niewidzialnie, wprost z dnia na dzień coraz bliżej i ciaśniej mnie osacza. K. odtrącił od siebie krzesło i stał wyprostowany, z rękami
w kieszeniach surduta.
- Od pewnego momentu praktyki - powiedział cicho i spokojnie adwokat - nie zdarza się już nic istotnie nowego. Iluż klientów w podobnych stadiach procesu stało przede mną i mówiło podobnie jak pan!
- W takim razie - rzekł K. - mieli wszyscy ci podobni do mnie klienci również rację. To wcale nie stoi w sprzeczności z tym, co mówię.
- Nie chciałem tym odeprzeć pańskiego zarzutu - powiedział adwokat - chciałem tylko jeszcze dodać, że spodziewałem się po panu więcej krytycyzmu niż po innych, zwłaszcza że dałem panu lepszy wgląd w sądownictwo i w moją działalność, niż to na ogól zwykłem czynić wobec stron. A teraz muszę stwierdzić, że pan mimo wszystko nie ma do mnie dość zaufania. Pan mi nie ułatwia sprawy. Jak się adwokat upokarzał przed K.! Bez wszelkiego względu na godność swego stanu, która na pewno jest najczulsza właśnie w tym
punkcie. I dlaczego to robił? Był przecież, sądząc z pozoru, wziętym
adwokatem, a ponadto bogatym człowiekiem, nie mogło mu wiele zależeć ani na utracie zarobku, ani na utracie klienta. Poza tym był chorowity i powinien był sam na to uważać, by mu nieco ujęto ciężaru pracy. A mimo to trzymał się jego. K., tak kurczowo! Dlaczego? Byłoż to może osobiste współczucie dla wuja, czy też rzeczywiście uważał proces K. za tak niezwykły i spodziewał się w nim odznaczyć, albo na korzyść K., albo - ta możliwość nigdy nie dawała się wykluczyć - na korzyść przyjaciół w sądzie? Po nim samym niczego nie można było poznać, mimo że K. z tak surową badawczością wbijał w niego wzrok. Można było wprost przypuszczać, że z opanowaną twarzą czeka
umyślnie na wrażenie swoich słów. Ale widocznie zbyt korzystnie dla siebie tłumaczył milczenie K., gdyż dalej tak ciągnął:
- Pan musiał zauważyć, że choć mam wielką kancelarię, jednak nie zatrudniam pomocników. Przedtem było inaczej, był czas, gdy kilku młodych prawników pracowało dla mnie, dziś pracuję sam. Wiąże się to po części ze zmianą mojej praktyki, coraz bardziej bowiem ograniczam się do spraw sądowych tego rodzaju co pańska, po części z coraz głębszym zrozumieniem, jakie nabyłem w tych sprawach prawnych. Uważałem, że nie mogę nikomu powierzyć tej
roboty, jeśli nie chcę sprzeniewierzyć się moim klientom i zadaniu, którego się podjąłem. Decyzja jednak wykonywania całej pracy samemu pociągnęła za sobą normalne skutki: musiałem odrzucać prawie wszystkie prośby o podjęcie się obrony i mogłem przyjmować tylko te, które mnie szczególnie blisko obchodziły - no, a dość jest kreatur, które rzucają się na każdy odpadek, jaki im spadnie - nie potrzebuję daleko szukać. Później, w dodatku, zachorowałem z przepracowania. Lecz mimo to nie żałuję mojej decyzji, możliwe, że
mogłem był odrzucić jeszcze więcej spraw, niż to zrobiłem, ale to, że oddałem się całkowicie powierzonym mi procesom, okazało się bezwzględnie konieczne i zostało wynagrodzone powodzeniem. W jednym z pism znalazłem kiedyś świetnie wyrażoną różnicę, jaka zachodzi między obroną w zwyczajnych, a obroną w tych właśnie sprawach. Brzmiało to tak: jeden adwokat prowadzi swego klienta po nitce do wyroku, drugi natomiast od razu bierze klienta na
plecy i niesie go, nie zsadzając, aż do wyroku i jeszcze dalej. Tak jest. Ale przesadzałem mówiąc, że nigdy nie żałuję tej wielkiej pracy, Jeśli, jak w pańskim wypadku, ktoś jej tak zupełnie nie docenia, natenczas prawie żałuję.
K. bardziej zniecierpliwiło, niż przekonało to gadanie. Zdawało mu się, że z brzmienia głosu, adwokata wyczuwa, co by go czekało, gdyby ustąpił. Znowu zaczęłyby się pocieszenia, wskazywanie na postępy w pracy nad podaniem, na lepszy nastrój urzędników sądowych, ale także na wielkie trudności, które piętrzą się dookoła zadania, słowem, znowu powtarzałby wszystko, co K. aż do przesytu już znał, aby dalej łudzić nieokreślonymi nadziejami i dręczyć nieokreślonymi groźbami. Temu musiał stanowczo przeszkodzić, dlatego powiedział:
- Co zamierza pan w mojej sprawie przedsięwziąć, jeśli zatrzyma ją pan nadal? Adwokat nagiął się nawet do tego obrażającego pytania i odrzekł:
- Kontynuować to, co już dla pana przedsięwziąłem.
- Wiedziałem to - powiedział K. - wobec tego każde dalsze słowo jest zbyteczne.
- Zrobię jeszcze jedną próbę - powiedział adwokat, tak jak gdyby to, co irytowało K., spotkało nie K., ale jego. - Mam bowiem podejrzenie, że nie tylko do fałszywej oceny mojej pomocy prawnej, ale w ogóle do pańskiej postawy doprowadziło pana to, że mimo stanu oskarżenia jest pan traktowany za dobrze albo, lepiej się wyraziwszy, za pobłażliwie, pozornie pobłażliwie. Także i to ostatnie ma swoją przyczynę; często lepiej jest być na łańcuchu niż na wolności. Ale ja chciałbym jednak pokazać panu, jak traktuje się innych oskarżonych, może wystarczy to panu, by wyciągnąć z tego naukę. Zawołam teraz mianowicie Blocka, proszę odemknąć drzwi i usiąść tu obok nocnego
stolika!
- Chętnie - powiedział K. i wykonał to, czego żądał adwokat; do nauki był zawsze gotów. Aby się jednak na wszelki wypadek upewnić, spytał jeszcze: - Ale pan przyjął do wiadomości, że odbieram panu moją sprawę?
- Tak - powiedział adwokat. - Lecz pan może to dziś jeszcze odwołać.
Położył się z powrotem do łóżka, naciągnął pierzynę aż pod brodę i odwrócił się do ściany. Potem zadzwonił. Prawie równocześnie z głosem dzwonka zjawiła się Leni, szybkimi spojrzeniami starała się wybadać, co zaszło; uspokoiło ją widocznie to, że K. siedział cicho przy łóżku adwokata. Kiwnęła do zagapionego na nią K. z uśmiechem głową.
- Zawołaj Blocka - rzekł adwokat.
Lecz zamiast pójść po niego, stanęła tylko przed drzwiami
i zawołała:
- Block! Do adwokata! - a ponieważ adwokat leżał wciąż odwrócony do ściany i nic go nie obchodziło, wsunęła się za krzesło K. Odtąd przeszkadzała mu przechylając się przez poręcz krzesła albo gładząc rękami, zresztą bardzo delikatnie i ostrożnie, jego włosy i głaszcząc go po twarzy. W końcu K. próbował jej w tym przeszkodzić schwyciwszy ją za rękę, którą po krótkim oporze zostawiła w jego dłoni. Block przyszedł na pierwsze zawołanie, ale zatrzymał się przed drzwiami, jakby zastanawiał się, czy ma wejść. Podniósł wysoko brwi i schylił głowę, jak gdyby nasłuchiwał, czy rozkaz wzywający go do adwokata się powtórzy. K. mógłby go zachęcić do wejścia, ale postanowił zerwać nieodwołalnie nie tylko z adwokatem, lecz ze wszystkim, co w tym mieszkaniu się działo - siedział dlatego nieruchomo. Również i Leni milczała. Block wyczuł, że go w każdym razie nikt nie wygania, i wszedł na czubkach palców, z naprężoną miną, z rękoma kurczowo splecionymi na plecach. Drzwi dla ewentualnego odwrotu zostawił otwarte. Nie patrzył wcale na K., tylko
wciąż na wysoką pierzynę, pod którą adwokat, przysunięty całkiem blisko do ściany, nawet nie był widoczny. Wtem usłyszano jego głos:
- Block tu? - spytał.
To pytanie było dla Blocka, który już znacznie posunął się ku środkowi, jakby ciosem w samą pierś czy w plecy - zatoczył się, przystanął nisko zgarbiony i powiedział:
- Do usług.
- Czego chcesz? - spytał adwokat - przychodzisz nie w porę,
- Czy nie zostałem wezwany? - spytał Block bardziej siebie niż adwokata, trzymał przed sobą ręce jak dla obrony i był gotów wybiec.
- Zostałeś wezwany - powiedział adwokat - mimo to przychodzisz nie w porę. - A po chwili dodał: - Zawsze przychodzisz nie w porę.
Odkąd adwokat zaczął mówić, Block przestał patrzeć na łóżko, wlepił wzrok gdzieś w kąt i nasłuchiwał tylko, jak gdyby nawet spojrzenie mówiącego było zbyt oślepiające, by mógł je znieść. Ale i przysłuchiwanie się było trudne, bo adwokat mówił w kierunku ściany, a do tego cicho i prędko.
- Czy pan chce, bym odszedł? - spytał Block.
- No, ponieważ już tu jesteś - powiedział adwokat - zostań!
Można by przypuszczać, że adwokat spełniał nie prośbę Blocka, ale groził mu biciem, bo teraz zaczął Block rzeczywiście się trząść.
- Byłem wczoraj - mówił adwokat - u trzeciego sędziego, mego przyjaciela, i stopniowo skierowałem rozmowę na ciebie. Chcesz wiedzieć, co powiedział?
- O, proszę - rzekł Block. Ale ponieważ adwokat nie zaraz odpowiedział, powtórzył Block jeszcze raz prośbę i schylił się, jakby chciał uklęknąć. Na to rzucił się na niego K.:
- Co robisz? - zawołał.
Ponieważ Leni chciała mu przeszkodzić w odezwaniu się, chwycił także jej drugą rękę. Nie był to uścisk miłości, toteż wzdychając starała się wydrzeć mu ręce. Za okrzyk K. został ukarany Block, gdyż adwokat spytał go:
- Któż jest twoim adwokatem?
- Pan nim jest - odrzekł Block.
- A prócz mnie? - spytał adwokat.
- Nikt prócz pana - odpowiedział Block.
- Wobec tego nie słuchaj też nikogo innego - rzekł adwokat.
Block uznał to w zupełności, zmierzył K. złym spojrzeniem i gwałtownie potrząsnął w jego kierunku głową. Gdyby te gesty przetłumaczyć na słowa, byłyby to same ordynarne zniewagi. I z tym człowiekiem chciał K. mówić po przyjacielsku o swojej własnej sprawie!
- Już ci nie będę przeszkadzał - powiedział K. opierając się znowu w krześle. - Klęcz albo czołgaj się na czworakach, rób, co chcesz, nic mnie to już nie obchodzi.
Ale Block miał mimo wszystko poczucie humoru, przynajmniej w stosunku do K., bo podszedł do niego odgrażając się pięściami i krzyczał tak głośno, jak na to tylko mógł się odważyć w pobliżu adwokata:
- Nie wolno panu tak ze mną mówić, nie jest to dozwolone. Dlaczego pan mnie obraża? I do tego jeszcze tu przed panem adwokatem, który nas obu, pana i mnie, tylko z litości toleruje? Pan wcale nie jest lepszym człowiekiem ode mnie, bo pan także jest oskarżony i ma także proces. A jeśli pan mimo to jest jeszcze panem, to ja jestem takim samym panem, o ile nawet nie większym. I żądam też, by tak się do mnie odzywali wszyscy, zwłaszcza pan. Ale jeśli pan
się uważa za kogoś lepszego przez to, że pan tu siedzi i wolno się panu spokojnie przysłuchiwać, podczas gdy ja, jak pan się wyraża, czołgam
się na czworakach, to przypominam panu starą maksymę prawną: dla podejrzanego lepszy jest ruch niż spokój, bo ten, kto spoczywa, może
każdej chwili nie wiedząc o tym znajdować się na szali wagi i być ważonym wraz ze swoimi grzechami.
K. nic nie odpowiedział, patrzył tylko ze zdumieniem na tego nieprzytomnego wprost człowieka. Co za zmiany zaszły w nim już tylko w ostatniej godzinie! Czy to proces tak nim miotał i nie pozwalał dostrzec, gdzie wróg, a gdzie przyjaciel? Czyż nie widział, że adwokat z rozmysłem go upokarza i tym razem nie ma nic innego na celu, jak tylko chełpić się przed K. swoją władzą i przez to może i go pozyskać? Jeśli jednak Block nie był w stanie sobie tego uświadomić albo jeśli tak bardzo bał się adwokata, że mu ta świadomość nic nie mogła pomóc, jak to się stało, że był jednak tak chytry czy tak odważny, by
oszukiwać adwokata i przemilczeć, że oprócz niego miał jeszcze innych adwokatów, którzy dla niego pracowali? I jak śmiał zaatakować K., skoro ten mógł natychmiast zdradzić jego tajemnicę? Ale on odważył się na jeszcze więcej, podszedł do łóżka adwokata i zaczął się tam żalić na K.:
- Panie adwokacie - powiedział - czy słyszał pan, jak ten człowiek ze mną mówił? Jego proces liczy się dopiero na godziny, a on już chce dawać nauki mnie, człowiekowi, który ma za sobą pięć lat procesu. Nawet znieważa mnie. Nie wie nic, a znieważa mnie, który, na ile pozwalają moje słabe siły, dokładnie przestudiowałem, czego wymaga przyzwoitość, obowiązek i zwyczaj sądowy.
- Nie troszcz się o nikogo - rzekł adwokat - i rób, co ci się wydaje słuszne.
- Pewnie - powiedział Block, jakby sam sobie dodawał odwagi, i ukląkł pod wpływem krótkiego spojrzenia z ukosa tuż przy łóżku. - Już klęczę, mój adwokacie - powiedział. Ale adwokat milczał. Block ostrożnie głaskał ręką pierzynę. W ciszy, która teraz zapanowała, powiedziała Leni uwalniając się z rąk K.:
- Sprawiasz mi ból. Puść mnie. Idę do Blocka.
Podeszła i siadła na brzegu łóżka. Block bardzo się ucieszył jej przyjściem i zaraz żywą, choć milczącą gestykulacją poprosił ją, by wstawiła się za nim u adwokata. Widocznie potrzebował koniecznie informacji adwokata, ale może tylko w tym celu, by dać je do wykorzystania innym swoim adwokatom. Leni prawdopodobnie dobrze wiedziała, jak sobie dać radę z adwokatem, wskazała na jego rękę i ułożyła wargi w dziób jak do pocałunku. Natychmiast poszedł Block
za zachętą Leni i na jej znak powtórzył pocałunek jeszcze dwa razy. Lecz adwokat wciąż jeszcze milczał. Wtedy pochyliła się Leni nad adwokatem - gdy się tak wyprężyła, uwidoczniła się piękna budowa jej ciała - i pogłaskała, nisko schylona, jego długie, białe włosy. Tym wymusiła na nim jednak odpowiedź.
- Nie wiem, czy mu o tym powiedzieć - rzekł adwokat i widać było, jak potrząsnął lekko głową, może, by silniej doznać nacisku ręki Leni. Block słuchał ze spuszczoną głową, jakby przekraczał przez to słuchanie jakiś zakaz.
- Dlaczego się wahasz? - spytała Leni.
K. odnosił wrażenie, że słyszy wystudiowaną rozmowę, która się już wiele razy odbyła, która się jeszcze wiele razy powtórzy, a tylko dla Blocka nie może utracić smaku nowości.
- Jak on się dziś zachowywał? - spytał adwokat zamiast odpowiedzi.
Nim Leni wyraziła swoją opinię, popatrzyła w dół na Blocka i obserwowała chwilę, jak wzniósł do niej ręce i błagalnie jedną o drugą ocierał. W końcu skinęła poważnie, zwróciła się do adwokata i powiedziała:
- Był dziś spokojny i pilny.
Stary kupiec, mężczyzna z długą brodą, błagał młodą dziewczynę o przychylne świadectwo. Choćby nawet miał przy tym jakieś ukryte myśli, nic go nie mogło usprawiedliwić w oczach świadka. K. nie pojmował, jak mógł adwokat przypuszczać, że tym przedstawieniem go pozyska. Gdyby nie przepędził go wcześniej, uczyniłby to po tej scenie. Obrażał wprost poczucie godności widza. Tak więc metoda adwokata, na którą K. na szczęście nie był zbyt długo narażony, sprawiała, że klient w końcu zapominał o całym świecie i tylko na tym manowcu spodziewał się dowlec do końca procesu. Nie był to już klient, lecz pies adwokata. Gdyby mu ten rozkazał wleźć pod łóżko jak do psiej budy i stamtąd szczekać, byłby to zrobił 7 ochotą. K. przysłuchiwał się badawczo i z poczuciem wyższości, jak gdyby miał polecenie wszystko, co tu się mówiło, dokładnie wrazić sobie w pamięć i donieść o tym w raporcie wyższej instancji.
- Co robił w ciągu całego dnia? - spytał adwokat.
- Zamknęłam go - powiedziała Leni - aby mi w robocie nie przeszkadzał, do pokoju służącej, gdzie zwykle przebywa. Przez szparę mogłam od czas.u do czasu sprawdzić, co on robi. Klęczał ciągle na łóżku, rozłożył pisma, które mu pożyczyłeś, na parapecie i czytał je. Zrobiło to na mnie dobre wrażenie, okno bowiem wychodzi na powietrzny komin i nie daje prawie żadnego światła. Że Block mimo to czytał, świadczyło, jak jest posłuszny.
- Miło mi to słyszeć - powiedział adwokat - ale czy czytał aby ze zrozumieniem?
W ciągu tej rozmowy Block poruszał nieustannie ustami, widocznie formułował odpowiedzi, których oczekiwał od Leni.
- Na to naturalnie nie mogę odpowiedzieć z pewnością - rzekła Leni. - W każdym razie widziałam, że czytał gruntownie. Przez cały dzień czytał tę samą stronę i przy czytaniu wodził palcem wzdłuż wierszy. Ilekroć do niego zaglądałam, wzdychał, jakby mu czytanie sprawiało wiele trudu. Pisma, które mu pożyczyłeś, są prawdopodobnie trudne do zrozumienia.
- Tak - powiedział adwokat - rzeczywiście są trudne, nie sądzę też, by coś z nich zrozumiał. Mają dać mu tylko wyobrażenie, jak ciężka jest walka, którą w jego obronie toczę, l dla kogóż to toczę tę walkę? Wprost śmieszne to powiedzieć - dla Blocka. Powinien to sobie dobrze uświadomić. Czy studiował bez przerwy?
- Prawie bez przerwy - odpowiedziała Leni - tylko raz poprosił mnie o wodę do picia. Podałam mu przez otwór szklankę. O ósmej godzinie wypuściłam go i potem dałam mu coś do zjedzenia. Block obrzucił K. spojrzeniem z ukosa, jakby opowiadano tu o nim coś chlubnego, co musi także na K. sprawić wrażenie. Zdawał się być teraz pełen nadziei, poruszał się swobodniej i posuwał się na kolanach tu i tam. Tym większe było jego osłupienie, kiedy odezwał się znowu adwokat:
- Chwalisz go - powiedział adwokat. - Ale właśnie to utrudnia mi mówienie, sędzia bowiem nie wyraził się korzystnie ani o samym Blocku, ani o jego procesie.
- Niekorzystnie? - spytała Leni. - Jak to możliwe?
Block patrzał na nią z takim napięciem, jakby jej przypisywał zdolność obrócenia jeszcze teraz na jego korzyść dawno wypowiedzianych słów sędziego.
- Niekorzystnie - powtórzył adwokat. - Był nawet niemile zdziwiony, gdy zacząłem mówić o Blocku. "Nie mów pan o Blocku", powiedział. "On jest moim klientem", powiedziałem. "Pan daje się wyzyskiwać", powiedział. "Nie uważam jego sprawy za przegraną", powiedziałem. "Pan daje się wyzyskiwać", powtórzył. "Nie sądzę, powiedziałem, Block jest w procesie bardzo pilny i gorliwie dogląda swojej sprawy. Prawie że mieszka u mnie, aby zawsze być poinformowanym o toku sprawy. Nie zawsze spotyka się tyle gorliwości.
Pewnie, osobiście nie jest sympatyczny, ma wstrętne obejście i jest brudny, ale jeśli idzie o proces, jest bez zarzutu." Powiedziałem: "bez zarzutu", z rozmysłem przesadziłem. Na co odpowiedział: "Block jest tylko chytry. Zebrał wiele doświadczenia i umie przewlekać proces. Ale jego ignorancja jest jeszcze o wiele większa od jego chytrości. Co by na to powiedział, gdyby się dowiedział, że jego proces jeszcze się wcale nie zaczął, gdyby mu powiedziano, że nawet nie było dzwonka na znak jego rozpoczęcia."
- Cicho, Block! - powiedział adwokat, gdyż ten właśnie zaczął
się podnosić na niepewnych kolanach i widocznie chciał prosić o przebaczenie. Po raz pierwszy zwrócił się adwokat w dłuższych słowach wprost do Blocka. Zmęczonymi oczami patrzał przed siebie bez celu, to znowu na Blocka, który pod wpływem tego wzroku znowu powoli osunął się na kolana.
- To oświadczenie sędziego nie ma dla ciebie żadnego znaczenia - rzekł adwokat. - Nie przerażajże się za każdym słowem. Jeśli to się powtórzy, nic ci więcej nie zdradzę. Nie można zacząć zdania, żebyś nie patrzał zaraz takim wzrokiem, jakby teraz miał zapaść ostateczny wyrok na ciebie. Wstydziłbyś się wobec mego klienta! Podważasz też zaufanie, które on we mnie pokłada. Czego właściwie chcesz? Żyjesz jeszcze, jeszcze jesteś pod moją opieką. Bezmyślny
strach! Wyczytałeś gdzieś, że wyrok ostateczny w niektórych wypadkach przychodzi znienacka, z dowolnych ust, o dowolnym czasie. Z wieloma zastrzeżeniami jest to zresztą prawdą, ale równie dobrze jest prawdą, że twój strach napawa mnie wstrętem, i widzę w tym brak niezbędnego zaufania. Cóż ja takiego powiedziałem? Powtórzyłem oświadczenie jednego z sędziów. Wiesz, że mnożą się najrozmaitsze poglądy w związku z postępowaniem sądowym, aż nie sposób się w tym rozeznać. Ten sędzia na przykład przyjmuje inny niż ja termin dla początku postępowania prawnego. Różnica przekonań, nic więcej.
W pewnym stadium procesu daje się według starego zwyczaju znak dzwonkiem. Według zapatrywania tego sędziego tym się zaczyna proces. Nie mogę ci teraz powiedzieć wszystkiego, co przeciw temu przemawia, i tak nie zrozumiałbyś tego, niech ci wystarczy, że wiele przemawia przeciw temu. Block wodził zmieszany palcem po sierści dywanika, z trwogi z powodu orzeczenia sędziego zapomniał na jakiś czas o własnej uniżoności wobec adwokata, myślał tylko o sobie i na wszystkie sposoby tłumaczył sobie słowa sędziego.
- Block - upomniała go Leni i za kołnierz surduta podniosła nieco w górę. - Zostaw teraz futro i słuchaj, co mówi adwokat.

(Rozdział powyższy pozostał nie dokończony.)

rozdział IX
Dodaj do swoich materiałów