+ Pokaż spis treści

Rodzina


Za czasów pogańskich w obyczajowości słowiańskiej dopuszczalne było wielożeństwo, przypuszczalnie praktykowane głównie wśród wyższych warstw społecznych. Kościół od początku swej działalności na terenie Polski wystąpił przeciw temu zwyczajowi. Wedle tradycji dworskiej spisanej w początkach XII wieku przez Galla Anonima książę Mieszko I poślubiając w 965 roku czeską księżniczkę Dobrawę oddalił jakoby swoich siedem pogańskich małżonek. Św. Otton z Bambergu, prowadząc misję wśród pogańskich mieszkańców Pomorza Zachodniego za panowania księcia Bolesława Krzywoustego nakazywał nowoochrzczonym wybranie jednej z żon i odprawienie pozostałych. Wymóg monogamii stawiany był bardzo surowo i w kwestii jego przestrzegania Kościół odwoływał się do przymusu państwowego. Niemniej jednak przez całe wczesne średniowiecze sam sposób zawierania małżeństwa pozostawał zwykle przedchrześcijański. Ceremonią łączącą małżonków był tradycyjny obrzęd weselny, a nie ślub kościelny.


Chrześcijaństwo wywarło niewielki wpływ na strukturę rodziny. Jeszcze w czasach pogańskich ukształtował się patriarchalny typ rodziny, w którym najważniejszą funkcję odgrywał mąż. Pozycja żony zależała od posiadania dzieci. Jeżeli kobieta nie mogła zapewnić mężczyźnie potomstwa stawała się przedmiotem pogardy i w myśl pogańskiego obyczaju mogła zostać odesłana z powrotem do rodziców. Natomiast kobieta - matka cieszyła się w rodzinie znacznym szacunkiem, choć wciąż traktowano ją niemal jak prywatną własność męża.


Za typową dla tych czasów uznaje się rodzinę trójpokoleniową, która składała się z ojca i matki, synów wraz z żonami (córki opuszczały dom w momencie wyjścia za mąż), oraz z ich dzieci. Średnia długość życia była jednak stosunkowo niska, zatem ten idealny model był w praktyce często zdekompletowany. Cała rodzina pozostawała pod władzą ojcowską. W skład gospodarstwa rodzinnego wchodziła także czeladź niewolna, którą traktowano jak domowników.


Cechą charakterystyczną stosunków rodzinnych we wczesnośredniowiecznej Polsce był tzw. niedział. Dobra rodzinne nie ulegały po śmierci rodziców podziałowi pomiędzy synów, lecz stanowiły ich wspólną własność. Dlatego też często spotykało się gospodarstwa domowe, przy których utrzymywała się większa ilość rodzeństwa. W takich wypadkach struktura rodziny była dość skomplikowana i wymagała specjalnych określeń różnych stopni pokrewieństwa i powinowactwa (w języku polskim występowało ich wyjątkowo dużo, na przykład nie używane już obecnie: świekra, jątrew, dziewierz i inne).


Rodzina pełniła również funkcję produkcyjną. Praca w gospodarstwie podzielona była pomiędzy jej członków według zasad pochodzących jeszcze z czasów plemiennych. Podstawową rolę odgrywało w tym rozróżnienie zajęć na męskie i kobiece. Uprawa ziemi, hodowla i myślistwo należały do zajęć męskich, natomiast prace związane z gospodarstwem domowym oraz zbieractwo były dziedziną kobiet. Zajmowały się one także tkactwem i wyrobem odzieży. Wychowanie dzieci również należało do kobiet. Jedynie starszymi chłopcami zajmowali się mężczyźni wdrażając ich do zajęć męskich, takich jak uprawa, łowiectwo i władanie bronią.


Wyższym od rodziny związkiem opartym na pokrewieństwie był ród. Znaczenie rodów w polskim społeczeństwie w czasach pierwszych Piastów nie jest do końca wyjaśnione, lecz wydaje się, że pod pojęciem tym rozumiano krąg ludzi złączonych pochodzeniem od wspólnych przodków - w praktyce obejmowało ono rozszerzoną rodzinę. Związki rodowe nie były chyba jednak u Słowian tak silne jak u ludów celtyckich lub germańskich.