+ Pokaż spis treści

Rewolucja 1905 na ziemiach polskich


      Wydarzenia lat 1904 - 1906 na ziemiach polskich, zwłaszcza w Królestwie Polskim, oceniane są zarazem jako próba czwartego powstania narodowego i jako pierwsza rewolucja socjalna. Trudna sytuacja, w jakiej znalazło się imperium rosyjskie w wyniku wojny z Japonią i rewolucji 1905 roku, skłoniła polityków polskich różnych orientacji do podjęcia prób realizacji swych zamierzeń politycznych. Narodowi demokraci uznali, że należy poprzez demonstracje i wywieranie politycznego nacisku zmusić carat do przywrócenia odrębności Królestwa i poszerzenia swobód narodowych. Skupieni wokół Józefa Piłsudskiego socjaliści ("starzy") zamierzali wszcząć zbrojne postanie. Główną jego siłę stanowić mieliby robotnicy, porwani wizją realizacji socjalistycznego pro-gramu w niepodległej Polsce. Sceptycznie do hasła niepodległości odnosili się "młodzi" PPS, sympatyzujący raczej z postawą SDKPiL. "Esdecy" ruch na ziemiach polskich widzieli jako fragment proletariackiej rewolucji w Rosji i zwalczali hasła narodowe.

      Już w lipcu 1904 r. do Tokio udał się Piłsudski, by u władz japońskich kołatać o wsparcie dla planowanego polskiego zrywu zbrojnego. Starania tow. Wiktora storpedował Dmowski, który zamiary swego przeciwnika przedstawił Japończykom jako niebezpieczną mrzonkę. Już jednak w listopadzie 1904 r. bojówki PPS ostrzelały na Placu Grzybowskim w Warszawie rozpędzających manifestację robotniczą rosyjskich policjantów. Do roz-szerzenia wystąpień rewolucyjnych przyczyniła się "krwawa niedziela" w Petersburgu w styczniu 1905 r.

      W pierwszej połowie 1905 r. zarówno PPS, jak i SDKPiL organizowały strajki i uliczne demonstracje w Warszawie, Łodzi, Zagłębiu Dąbrowskim, Radomiu, Skarżysku. Organizacja Spiskowo-Bojowa PPS prowadziła ponadto działalność terrorystyczną. Apogeum aktywności ruchu robotniczego stanowiło "powstanie czerwcowe" w Łodzi. W tym czasie "endecja" spowodowała wybuch masowego strajku szkolnego, w którym młodzież domagała się przywrócenia polskiego charakteru szkolnictwu. Chłopi żądali prawa używania języka polskiego w urzędach.
W odpowiedzi na wydany przez Mikołaja II "manifest październikowy" doszło do masowych demonstracji i strajku powszechnego. Nowy generał-gubernator Gieorgij Skałon wprowadził w listopadzie stan wojenny. Ruch strajkowy wznowiony został w końcu roku 1905, w ciągu następnych kilku miesięcy zaczął jednak stopniowo wygasać. SDKPiL, podobnie jak i rewolucjoniści rosyjscy, ograniczała swą działalność, nie chcąc narażać swych działaczy na coraz surowsze represje. Z fiaskiem swych planów nie mogli pogodzić się "starzy" PPS. OB-S nadal prowadziła krwawy terror (zamachy na gubernatora Skałona i generała Markgrafskiego, "krwawa środa" 15 VIII 1906 r.). Szczególną formą walki były napady rabunkowe dokonywane na pociągi pocztowe (w akcjach pod Rogowem w 1906 r. i Bezdanami w 1908 r. wybitną rolę odegrał Józef Piłsudski). Ponieważ zbrojną aktywność PPS zwalczała "endecja", często dochodziło do bratobójczych starć pomiędzy bojówkami obu nurtów politycznych.

      Przełom 1906/1907 roku przyniósł całkowite opadnięcie fali rewolucyjnej. Pozostawiła ona po sobie znaczące zmiany w sytuacji zaboru rosyjskiego. Nowo powstałe ugrupowania: ugodowe Stronnictwo Polityki Realnej i liberalna Polska Partia Postępowa wzięły udział w styczniu 1907 r. w wyborach do II Dumy, gdzie wraz ze Stronnictwem Narodowo-Demokratycznym utworzyły Koło Polskie. Powstało wiele polskich szkół prywatnych, bibliotek i czytelni. Organizująca je Polska Macierz Szkolna została jednak rozwiązana już w końcu 1907 r. Utrzymały się natomiast polskie organizacje nauczycielskie (Polski Związek Nauczycielski, Stowarzyszenie Nauczycielstwa Polskiego). Przetrwało wiele nie mogących powstać przed rewolucja organizacji społecznych i kulturalnych (Warszawskie Towarzystwo Naukowe, Towarzystwo Miłośników Historii, Towarzystwo Kursów Naukowych, Polskie Towarzystwo Krajoznawcze). Powstawały związki zawodowe o różnym obliczu politycz-nym. Rozwinął się ruch spółdzielczy i kółka rolnicze. Zelżała cenzura, zalegalizowano Kościół unicki. W czasie wydarzeń lat 1904 - 1906 szerokie rzesze społeczeństwa - zwłaszcza robotników i chłopów miały okazje wystą-pić jako ważna siła w walce o realizację narodowych celów. Miało to duży wpływ na krystalizowanie się świa-domości narodowej tych grup społecznych. Rewolucja 1905 roku wpłynęła ponadto na wzmożenie aktywności politycznej w pozostałych zaborach i przyczyniła się do ważnych zmian na polskiej scenie politycznej w przededniu wojny światowej.