+ Pokaż spis treści

Republika Rzymska

Republika Rzymska


Kalendarium


  • 509/8 - 386 r. p.n.e. - Początki Republiki
  • 386 - 264 r. p.n.e. - Podbój Italii
  • 264 - 133 r. p.n.e. - Wielkie podboje
  • 133 - 70 r. p.n.e. - Kryzys Republiki
  • 70 - 30 r. p.n.e. - Okres wojen domowych

  1. Początkowy okres istnienia Republiki zdominowała walka plebejuszy z patrycjuszami o ziemię i urzędy. Patrycjusze byli uprzywilejowaną grupą społeczną, mającą w okresie królestwa i wczesnej Republiki pełne prawa polityczne. Po obaleniu monarchii przejęli władzę. Rządzili za pośrednictwem senatu. Plebejusze (od plebs - lud), którzy nie posiadali pełnych praw politycznych, byli grupą zróżnicowaną pod względem ekonomicznym. Najzamożniejsi z nich chcieli zyskać równouprawnienie polityczne i dostęp do urzędów. Niezamożnym masom plebejskim zależało na dopuszczeniu do równego udziału w nadziałach gruntów i eksploatacji państwowej ziemi, zwłaszcza, że jej obszar zwiększał się wraz z podbojami.
    Pierwszym sukcesem plebejuszy było zyskanie możliwości wyboru spośród siebie trybunów ludowych. Trybuni dysponowali prawem veta, które umożliwiało blokowanie decyzji urzędników i uchwalania ustaw niekorzystnych dla plebsu.

  2. W III w. p.n.e. dzięki podbojom wzrosła pozycja wąskiej, składającej się z kilkuset rodzin grupy arystokracji urzędniczej. Arystokraci zapewnili ludziom z nimi związanym opiekę prawną i pomoc materialną. W zamian oczekiwali przede wszystkim głosowania zgodnie z ich zaleceniami.
    W II w. p.n.e. pogorszyła się sytuacja drobnych chłopów. Wielu z nich musiało opuścić swoją ziemię. Przenosili się do miast, zwłaszcza do Rzymu, gdzie liczyli na pomoc patronów. Określano ich mianem proletariuszy, tzn. takich, którzy mają jedynie potomstwo.
    W Rzymie zwiększała się liczba niewolników. Byli masowo używani do pracy w rolnictwie w średnich i dużych posiadłościach. Wykorzystywano ich również w innych dziedzinach życia.

  3. Respublica to takie państwo, w którym rządy sprawują wybierani urzędnicy, a swoje obowiązki wypełniają przez określony czas - kadencję.
    W starożytnym Rzymie spotkamy podobną do poznanej w Grecji strukturę władzy: zgromadzenie - rada - urzędnicy. Zgodnie z takim podziałem podejmowanie podstawowych decyzji było zarezerwowane dla zgromadzenia wszystkich obywateli. Nie mogło ono debatować nad przedstawionymi sprawami, nie mogło wnosić poprawek - jedynie akceptowało lub odrzucało projekty wniesione przez urzędników. Takich zgromadzeń w Rzymie było kilka. Do najważniejszych należały: komicje centurialne, trybutowe i zgromadzenie plebejuszy.
    W rzymskiej Republice wytworzyła się silna władza wykonawcza. Składały się na nią senat i urzędnicy. Konsulowie, pretorzy i dyktator mieli władzę wojskowo-religijną (imperium), pozostali urzędnicy władzę cywilną. Urzędy sprawowano kolegialnie (co najmniej 2 urzędników o tych samych kompetencjach), zazwyczaj przez jeden rok.
    Najwyższą władzę sprawowało dwóch konsulów, byli oni również dowódcami armii rzymskiej oraz interpretowali wróżby.
    Dwaj pretorzy utrzymywali porządek w mieście i byli sędziami.
    Specjalny charakter miała władza dwóch cenzorów. Wybierano ich na pięcioletnią kadencję. Ich zadaniem było przeprowadzanie spisu majątkowego - cenzusu. Na jego podstawie ustalali listy senatorów. Cenzorzy nadzorowali płace publiczne, a także zajmowali się kontrolą dobrych obyczajów (!).
    Pełnienie urzędów nie wiązało się z żadną pensją, było zaszczytem (honores).
    W sytuacjach krytycznych senat mógł wybrać urzędnika, który rządził jednoosobowo, a nie kolegialnie - dyktatora. Sprawował on najwyższą, niczym nie ograniczoną władzę przez co najwyżej 6 miesięcy.

  4. Przy corocznych zmianach urzędników ciągłość władzy w Rzymie zapewniał senat. W jego gestii leżało bezpieczeństwo państwa, polityka zagraniczna, finanse i sprawy kultu, rozdział dowództwa i zadań urzędnikom; wyznaczał też namiestników prowincji. Senat składał się z byłych i czynnych urzędników, których listę ustalali cenzorzy.
    Szczytem marzeń dla Rzymianina było dwukrotne osiągnięcie konsulatu, sprawowanie cenzury, objęcie stanowiska princepsa senatu ("pierwszy senator" - ten, który był wpisany na pierwszym miejscu listy senatorów, zawsze jako pierwszy zabierał głos w czasie debaty; stanowisko obejmowane na pięć lat) i funkcji najwyższego kapłana (pontifex maximus).

  5. Prowadząc zwycięskie wojny i zręczną dyplomację, Rzym zapanował do 264 w. p.n.e. nad całą Italią. Rozpoczął się okres wielkich podbojów, które przekształciły małe państwo-miasto w potężne imperium.
    W okresie 264 -133 r. p.n.e. Rzym podporządkował sobie Kartaginę, Galię Przedalpejską, wybrzeża Adriatyku, Macedonię, Grecję, zachodnią część Azji Mniejszej. Tereny te włączono do Imperium Romanum jako prowincje, czyli jednostki administracyjne obejmujące podporządkowane tereny pozaitalskie - pierwszą była Sycylia.
    Konieczność kontrolowania rozległego państwa przyczyniła się do budowy sieci dróg, łączących wszystkie prowincje Imperium ze stolicą - stąd powstało powiedzenie, że "wszystkie drogi prowadzą do Rzymu".

  6. Gajusz Juliusz CezarKryzys, jaki ogarnął Republikę rzymską na przełomie II i I w. p.n.e. doprowadził do prób przejęcia władzy przez wybitne jednostki. Dochodziło do walk wewnętrznych. W walkach z przeciwnikami wykorzystywano proskrypcję, czyli procedurę, na mocy której obywatele rzymscy mogli być postawieni poza prawem, konfiskowano ich dobra, a za zabicie przyznawano nagrody, polegała na ogłoszeniu list proskrybowanych (wyjętych spod prawa). W latach 82 - 79 dyktatorem ogłosił się Sulla. W nieustającej rywalizacji o władzę na czoło wysuwali się zdolni wodzowie i politycy.
    Decydująca walka rozegrała się pomiędzy Gajuszem Juliuszem Cezarem, zdobywcą Galii, i Gnejuszem Pompejuszem, zwycięskim wodzem w kampaniach prowadzonych w Azji Mniejszej i Syrii. Początkowo wspólnie z Krassusem w 60 r. p.n.e. zawarli tajną umowę (tzw. I triumwirat) "aby nic w Republice nie działo się bez ich zgody". Krassus zginął w 53 r. p.n.e., a w 49 r. p.n.e. rozpoczęła się wojna domowa, zakończona zwycięstwem Cezara (przekraczając granice Italii, rzekę Rubikon, Cezar miał powiedzieć: "Alea iacta est" - "Kości zostały rzucone").

    "Na podstawie uchwały senatu nosił Cezar podczas wszystkich uroczystości szaty triumfalne, nadto stale i wszędzie zdobił głowę wieńcem wawrzynowym. Nosił tytuł imperatora już nie w starem tylko znaczeniu... ale nadano mu go wówczas jemu pierwszemu i po raz pierwszy raz na zawsze, jakby jakie imię, tak jak go jeszcze i teraz noszą władcy. Posunięto się do tego stopnia pochlebstwa, że przyznano uchwałą ten tytuł dzieciom jego i potomkom, chociaż nie miał wcale dzieci i był już stary. Stąd określenie to, podobnie jak i nazwa Cezar, przeszło na wszystkich późniejszych cesarzy, jako cecha nieograniczonej władzy. Powzięli i inne jeszcze uchwały, w których wprost jedynowładcą go mianowali. Oddano mu wybór urzędników nawet tych, których lud wybierał i wybrano go konsulem na lat 10, podobnie jak przedtem dyktatorem. On jedynie miał zarządzać skarbem państwowym, a nikt zresztą inny, chyba że on to komuś zlecił.
    Ponieważ Cezar nie przyjął prawa mianowania urzędników, byli oni według starego zwyczaju wybierani pozornie przez lud, w istocie jednak wyznaczał ich on; namiestników wysyłano do prowincji bez losowania. Liczba innych urzędników pozostała taka jak poprzednio, tylko pretorów wybierano teraz 14, a kwestorów 40. Cezar w ten sposób dziękował swoim zwolennikom za poparcie. Wielu ponadto do senatu wprowadził, nie zważając wcale, czy ktoś był żołnierzem lub synem wyzwoleńca, tak że ogólna liczba członków senatu doszła do 900."
    (Kasjusz, Dyktatura Cezara, za: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, z. 10, s.25-26, Kraków 1923)

  7. Cezar miał za sobą oddaną armię, poparcie mieszkańców Italii, przychylność biedoty rzymskiej. Jego rządy napotkały natomiast na opór w senacie. Oskarżano go, że chce zmienić ustrój państwa na wzór hellenistyczny, przenieść stolicę na wschód, przyjąć tytuł króla. Wnioskowano to m.in. ze związku Cezara z królową Egiptu Kleopatrą. Senatorowie zawiązali sprzysiężenie, którego uczestnicy 15 marca (tzw. Idy Marcowe) 44 r. p.n.e. zamordowali Cezara - cios nożem miał zadać każdy ze spiskowców; znajdował się wśród nich otaczany przez Cezara opieką Marek Brutus, na widok którego Cezar miał powiedzieć: "I te, Brute, contra me?" (I Ty ,Brutusie, przeciwko mnie?) - wszyscy spiskowcy zginęli w ciągu 3 lat od zamachu.

  8. Po śmierci Cezara walkę o władzę w Rzymie stoczyli Oktawian August, usynowiony w testamencie przez Cezara jego siostrzeniec, i Marek Antoniusz, bliski współpracownik i przyjaciel dyktatora. W decydującej bitwie pod Akcjum w 31 r. p.n.e. Oktawian August pokonał Antoniusza i popierającą go Kleopatrę. Za jednym zamachem został jedynym władcą Imperium i przyłączył do Rzymu Egipt.