+ Pokaż spis treści

Renesans

Wprowadzenie


"Na koniec, jak wiemy, nastąpiło rozstrzygnięcie. Po długiej nocy zaczęły przebłyskiwać pierwsze światła jutrzenki. Zaczęła się zmiana, odradzała się sztuka, nauka, zwyczaje... Zaczęto myśleć tak, jak my dzisiaj..." (Johann Gottfried Herder, 1773).

Te entuzjastyczne słowa dotyczą początków europejskiego renesansu. Brzmią zdumiewająco: niemiecki myśliciel nie tylko podkreśla wagę dokonującego się wówczas kulturowego przełomu, kreśląc sugestywny obraz epoki poprzedniej ("długa noc"), ale też stwierdza, że ludzie odrodzenia są już właściwie ludźmi nowoczesnymi; innymi słowy, że zręby nowoczesności wywodzą się właśnie z kultury odrodzeniowej. Na czym polegał ów przełom? Jaka była Europa budząca się z długiego snu? Czy zachwyt Herdera był uzasadniony?

Nazwa epoki


Słowo "renesans" pochodzi z języka francuskiego (la renaissance) i oznacza dosłownie "odrodzenie". Termin ten oznacza w dziejach kultury europejskiej epokę, która nastąpiła po średniowieczu, a poprzedziła barok. Rozpoczęła się we Włoszech jeszcze w wieku XIV, a w krajach Europy Północnej na przełomie wieków XV i XVI. Szczytowy okres renesansu włoskiego to wiek XV (czyli Quattrocento - lata 1400...). Wiek XVI (Cinquecento), we Włoszech już nieco schyłkowy, w Europie oznacza rozwój sztuki i myśli renesansowej. Koniec epoki odrodzenia przypada zaś na przełom wieku XVI i XVII.


Nazwę "renesans" spopularyzowała fundamentalna praca Jacoba Burckhardta "Kultura odrodzenia we Włoszech", wydana w 1860 roku. Autor zresztą rozciągnął w niej granice epoki bardzo szeroko, zaliczając do jej przedstawicieli także Dantego, którego tradycyjnie traktuje się jako ostatniego wybitnego przedstawiciela literatury średniowiecznej. Ale termin ten pojawiał się i wcześniej, również w epoce, którą dzisiaj określa. Jego włoskiej wersji (rinascita) użył  XVI-wieczny malarz, architekt, historyk sztuki i biograf wybitnych artystów Giorgio Vasari, pisząc o rozwoju sztuki włoskiej. Jej przebudzenie nastąpiło wówczas, gdy artyści "zaczęli kopiować z zapałem i pilnością starożytnych". Warto tu dostrzec dwa elementy: z jednej strony przekonanie artystów i myślicieli odrodzenia, że są kontynuatorami i prawowitymi dziedzicami kultury antycznej, a z drugiej strony ich świadomość, że wnoszą do historii Europy coś wyjątkowego, że żyją w epoce niezwykłej i ją współtworzą.