+ Pokaż spis treści

Renesans

Renesans


  1. Francois Rabelais (fot. wikimedia)Renesans, czyli odrodzenie to termin odnoszący się do okresu wielkich dokonań w kulturze obejmującego trzy stulecia. Rozpoczął się w XIV w. we Włoszech, a w krajach północnoeuropejskich w końcu XV w. We Włoszech trwał do początku XVI stulecia, a na północy Europy do końca tego wieku ( a nawet po lata trzydzieste XVII w.) Nazwa epoki rodowodowo związana z Włochami, nosi nie włoskie, lecz francuskie miano reinaissance.
    Nazwa renesans została upowszechniona w wieku XVIII. Artyści, uczeni, filozofowie, architekci, a także władcy wierzyli, że droga do wielkości wiedzie przez studiowanie "złotego wieku" starożytnych Greków i Rzymian. Odrzucali niedawną przeszłość - surową epokę średniowiecza. Mottem stała się szeroko pojęta wolność. Odrodzenie głosiło ją we wszystkich dziedzinach, m.in. w religii wytworzyło Reformację, w polityce hasło wolności jednostek i narodów, godzące w monarchię średniowieczną. Tak charakteryzował tę epokę Franciszek Rabelais, pisarz i uczony, lekarz humanista:

    "Obecnie wszystkie nauki odżyły i wróciły do czci, języki zmartwychwstały: grecki, bez którego wstydem jest, aby ktoś mógł mienić uczonym, hebrajski, chaldejski, łaciński. Kwitnie sztuka drukarska, tak wyborna, tak udoskonalona, którą wynaleziono swego czasu z natchnienia bożego, tak jak broń palną z podszeptu szatana. Świat jest pełen ludzi uczonych, najwspanialszych księgarni, najświętszych nauczycieli, i sądzę, iż ani za czasów Platona, ani Cycerona, ani Papiniana nie było takich ułatwień w nauce jak obecnie. Nie łacno od dziś będzie znaleźć miejsce w świecie albo w towarzystwie komuś, kto nie będzie dobrze ogładzony w warsztacie Minerwy"
    (Refleksje Franciszka Rabelais. O nauce i uczonych, za: Wiek XVI - XVIII w źródłach, Warszawa 1997, s. 94)

  2. Za kolebkę renesansu uważa się Florencję. Wynika to zapewne z tego, że działało tu najwięcej najsłynniejszych odrodzeniowych twórców. Z miastem tym związani byli pisarze Dante Alighieri, Francesco Petrarca, Giovanni Boccaccio, Nicolo Macchiavelli, a także malarz i rzeźbiarz Leonardo da Vinci oraz Michał Anioł, czy słynny architekt Filipoo Bruneleschi.. Do patrycjatu Florencji należały tak znamienite rody, jak Alberi, Pazzi i Strozzi, ale bez wątpienia najsławniejszym był ród Medyceuszy. Rozpoczynający od małego kupiectwa, poświęcili się przemysłowi wełnianemu, aby w końcu stać się wielkimi bankierami i mecenasami sztuki. Twórca potęgi rodu był Cosimo Medici (1389-1464) człowiek wykształcony , który wiele podróżował i założył, wzorowaną na starożytnej, Akademię Platońską i bibliotekę. W jego pałacu znalazło schronienie wielu twórców. Najwybitniejszym przedstawicielem rodu Medyceuszy był jednak Lorenzo (Wawrzyniec o przydomku Wspaniały). Sam będąc poetą i znawcą literatury otaczał się filozofami, malarzami, rzeźbiarzami, czy poetami Na jedną z jego audiencji wraz ze swym mistrzem Andre Verrocchio przybył młody, ambitny artysta, potrzebujący opieki mecenasa - Leonardo da Vinci.

    Leonardo da Vinci, autoportret (fot. wikimedia)"Zazwyczaj dary niebios spływają na ludzi w sposób naturalny, a w sposób nadnaturalny łączą się w jednym człowieku wraz z pięknem, wdziękiem talentem. Wybraniec takiego losu wydaje się niebiański, a inni zostają w tyle. Co on wykonuje, jest darem Boga, a nie ludzkich umiejętności. Leonardo da Vinci, który poza tym, że był niezwykłej urody, posiadał zdolności w każdej dziedzinie. Gdziekolwiek zwrócił swój umysł, najtrudniejsze zadania wykonywał z łatwością. Wielką siłę fizyczną łączył z łagodnością, odwagą i energię z wzniosłością i wspaniałomyślnością. (...) W ciągu paru miesięcy nauczył się arytmetyki i takie zrobił postępy, że zadziwił swych mistrzów pytaniami i zagadnieniami. Przerzucił się potem do muzyki i nauczył się grać na lutni i śpiewać tak doskonale (...) jednak największą miał skłonność do rysowania i rzeźbienia."
    (Giorgio Vasari, Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów, tłum. Karol Estreicher, Kraków 1980, s. 313)

    Nie sposób zaprezentować wszystkich dokonań Leonarda, o którym Bernard Berenson powiedział, że "czego dotknął zamieniał w piękno". Skupmy się na najwybitniejszych z poszczególnych dziedzin, począwszy od tych mniej znanych. Leonardo był doskonałym inżynierem. Jego wiedza w tym zakresie opierała na własnej pracy, bez szkół i nauczycieli. W liście do przyszłego swego mecenasa Lodovika il Moro Sforzy pisał:

    "Potrafię konstruować niezawodne kryte wozy wojenne, których nie sposób zniszczyć. (...) Jeśli zaś chodzi o bitwy morskie, posiadam projekty licznych przyrządów bardzo skutecznych tak przy ataku, jak obronie, a także plany okrętów odpornych na wszelkie materiały wybuchowe, ogień i bombardowania najcięższymi kulami".
    (List Leonarda da Vinci, w którym artysta proponuje swe usługi księciu Lodovico II Moro, [za:] Wielcy Malarze ich życie, inspiracje i dzieło, nr 37, Warszawa 1999, s. 5)

    Podobnie jak Medyceusze we Florencji, tak w Mediolanie władzę i mecenat artystów i uczonych sprawowali Sforzowie . Z mediolańskiego okresu twórczości Leonarda pochodzi słynny portret Dama z łasiczką (portret przyjaciółki Lodovica il Moro Cecylii Gallerani) ,czy fresk Ostatnia Wieczerza . Kolejna dziedzina pozostająca w sferze zainteresowań da Vinci to architektura. Przyjaźń ze znakomitym architektem Donato Bramante , owocowała wspólnymi projektami. Żaden jednak nie doczekał się realizacji. Niespełnionym marzeniem Leonarda było skonstruowanie maszyny do latania. Wierzył, że człowiek wzbije się kiedyś w przestworza.

    "Człowiek latający (...) wzbije się w swój pierwszy lot (...) napełniając świat zdumieniem"
    (Leonardo do Vinci, Pisma wybrane, tłum. L. Staff, Warszawa 1958, [za:] Wiek XVI-XVIII w źródłach, Warszawa 1997, s. 199)

    Swoją machinę nazwał Ucello, czyli ptak. Mimo, że nie udało mu się oderwać od ziemi, to on uważany jest za ojca lotnictwa.
    Aby w malarstwie dojść do perfekcji, móc oddać tak szczegóły ludzkiego ciał, jak wewnętrzne nastroje i przeżycia, Leonardo pilnie studiował anatomię. Uczestniczył w sekcji zwłok w szpitalu, konsultował się ze słynnym profesorem medycyny Marcatonio della Torre. Zachowały się zapiski, będące swoistymi radami dla malarzy:

    Dama z gronostajem, mal. Leonardo da Vinci (fot. wikimedia)"I ty, malarzu, który pragniesz dojść do największej wprawy praktycznej, winieneś zrozumieć, że jeśli nie oprzesz jej na podstawie dokładnej znajomości przyrody, będziesz tworzył dzieła przynoszące mało zaszczytu i jeszcze mniej zysku, lecz jeśli zdobędziesz wiedzę, dzieła twe będą liczne i dobre i przyniosą zaszczyt i pożytek"

    (Leonardo da Vinci, Pisma wybrane, tłum L. Staff, Warszawa 1958, [za:] Marek Borucki, Czasy Mistrza Leonarda, s. 52, Warszawa 1991)

    "Dobry malarz powinien malować dwie rzeczy główne, to jest człowieka i myśl jego ducha. Namalować człowieka łatwa, myśl trudno, gdyż trzeba przedstawić za pomocą gestów i ruchów członków; i tego należy uczyć się od niemych, którzy czynią to lepiej niż jakikolwiek rodzaj ludzi".
    (Leonardo da Vinci, Pisma wybrane, op. cit., s. 53)

    Wobec zawirowań politycznych Leonardo wrócił do Florencji. Tam wcielając w życie swe rady dla malarzy namalował niepowtarzalny portret Mona Lisa Gioconda. Pozowała do niego żona florenckiego patrycjusza Francesca Giocondo. Portret urzeka tajemniczością z jaką został oddany uśmiech kobiety.

    "Między malarstwem, i rzeźbą nie widzę innej różnicy prócz tej, że rzeźbiarz tworzy swe dzieło z większym trudem niż malarz, a malarz dokonywa swego dzieła z większym trudem umysłowym". "Rzeźba nie jest umiejętnością, lecz sztuką w najwyższym stopniu mechaniczną, gdyż rodzi pot i trud fizyczny u pracownika, a wystarczają temu artyście tylko proste miary członków i natura ruchów i postaw."
    (Leonardo da Vinci, Pisma wybrane, op. cit. s. 53)

    Da Vinci zostawił po sobie rozpoczęte pomniki i rzeźby. Tak było z pomnikiem konnym Francesca Sforzy (Samo modelowanie konia zabrało artyście szesnaście lat ), figurami nad portalem w kościele św. Jana we Florencji.
    W chwilach wolnych od twórczego wysiłku, Leonardo chwytał za pióro i pisał zabawne bajki. Oto jedna z nich:

    "Małpa i Ptaszek
    Małpa znalazłszy gniazdo pełne małych ptaszków, uradowana wielce zbliżyła się do nich, a że umiały już latać, więc zdołała zabrać tylko najmniejszego. Pełna radości, pobiegła z ptaszkiem w ręku do swej kryjówki i zaczęła podziwiać go i całować. I z najgłębszej miłości tak go całowała, obracała i ściskała, aż pozbawiła życia.
    Opowieść o tych, którzy nie karcąc dzieci przynoszą im nieszczęście"

    (Leonardo da Vinci, Pisma wybrane, op. cit. s. 75)

    Pod koniec życia Leonardo został mianowany nadwornym lekarzem papieża Leona X . W pochwale napisanej przez Jana Chrzciciela Strozzi czytamy:

    "On sam zwyciężył
    Wszystkich innych, Apella, Fidiasza
    I cały hufiec przewyższył"

    (G. Vasari, op. cit., s. 315)

  3. Michał Anioł (fot. wikimedia)Inną znakomitością doby renesansu był Michał Anioł Buonarotti, rzeźbiarz, malarz i architekt. Młodszy od Leonarda, także florentyńczyk.

    "Jego zdolności zwróciły uwagę Wawrzyńca (...). Michał Anioł stał się jego domownikiem (...) przydzielił mu pokój w pałacu i polecił, aby stale jadał przy stole razem z jego synami. (...) wypłacał mu pięć dukatów miesięcznie i ofiarował mu płaszcz fioletowy, a ojcu przyznał urząd na cle. (...) Michał Anioł przebywał tam cztery lata, aż do śmierci Wawrzyńca Wspaniałego."
    (G. Vasari, op. cit., s. 448)

  4. Pierwsze rzeźby powstały jeszcze w ogrodach Medyceusza rzeźby mi.in. Walka Herkulesa z centaurami. Najwybitniejsze pochodzą z rzymskiego czasu twórczości: Pieta rzymska, przedstawiająca Najświętszą Marię Pannę i Chrystusa zdjętego z krzyża leżącego na jej kolanach, i florenckiego Dawid (Dawid z procą, przygotowujący się do zabicia Goliata).
    Na uwagę zasługują także projekty grobowców papieża Juliusza II oraz Wawrzyńca i Juliana Medyceuszów . Jako malarzowi niewątpliwą sławę przyniosło Michałowi Aniołowi pokrycie malowidłami Kaplicy Sykstyńskiej, przedstawiającymi sceny z Księgi Rodzaju, czy obrazu Sądu Ostatecznego. Ostatnie trzydzieści lat Buonarotti poświęcił przede wszystkim architekturze. Najważniejszym zleceniem, które otrzymał od papieża było dokończenie budowy bazyliki św. Piotra. Praca jednak nie została wykonana, przerwała ją śmierć artysty.

  5. Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem, obraz Jana Matejki (fot. wikimedia)Nie sposób szczegółowo omówić wszystkich renesansowych twórców i ich dokonań. Postanowiliśmy jako trzeciego przedstawić polskiego "człowieka odrodzenia", astronoma, matematyka, prawnika, lekarza, ekonomistę, filozofa, poetę.

    "Czegokolwiek chwycił się ten wielki człowiek, we wszystkim prawie zostawiał piętno swego twórczego rozumu" - pisał o Koperniku Jan Śniadecki.
    [ za]: Stanisław Szostakowski, O Mikołaju Koperniku, Warszawa 1987, s. 65

    Kopernik sformułował po raz pierwszy ważną teorię w ekonomii zasadę wypierania monety dobrej przez monetę lichą. Miała ona na celu przeciwdziałanie spadkowi siły nabywczej pieniądza.
    Umiejętności Kopernika w dziedzinie matematyki i astronomii znalazły uznanie u mistrza Leonarda da Vinci. Podczas spotkania mistrz da Vinci podarował Kopernikowi cyrkiel i przyrząd do kreślenia paraboli. Najważniejszą dziedziną pozostawała dla Kopernika astronomia:

    "Spośród licznych i rozmaitych nauk i sztuk, zasilających umysł ludzki, zdaniem moim te nade wszystko zasługują, ażeby im poświęcić i oddać z całą usilnością, które mają za przedmiot rzeczy najpiękniejsze i najgodniejsze poznania. Takimi są nauki, których przedmiotem są cudowne obroty świata, biegi planet, ich wielkości i odległości, ich wschody i zachody oraz przyczyny innych zjawisk na niebie dostrzegalnych, które ostatecznie całą budowę świata wyjaśniają. Cóż bowiem piękniejszego nad niebo, ponad to zbiorowisko wszystkich piękności (...)".

    Pasja astronoma zaowocowała, odkryciem, że Ziemia kręci się dookoła Słońca (Teoria heliocentryczna). Swoje odkrycie opublikował Kopernik w dziele De revolucionibus orbium coelestium (O obrotach sfer niebieskich). Stanowiło ono zaprzeczenie teorii średniowiecznych.

  6. Przedstawieni twórcy to wyznawcy dewizy głoszonej niegdyś przez starożytnego myśliciela Terencjusza. "Człowiekiem jestem; nic co ludzkie nie jest mi obce". To hasło legło u podstaw prądu umysłowego zwanego humanizmem. Polegał on na wszechstronnym zainteresowaniu życiem człowieka, jego potrzebami, radościami i troskami, otaczającą go przyrodą. W języku łacińskim bowiem słowo "humanus" znaczy "ludzki".

  7. Sztukę renesansu charakteryzował powrót do wzorców starożytnych. W architekturze wzorem dla włoskich budowniczych był rzymski Panteon, okrągła budowla przykryta kopułą z portykiem wspartym na kolumnach (np. bazylika św. Piotra w Rzymie). Miejsce bazylikowych katedr zajmują kościoły halowe (Niemcy, Hiszpania, w Anglii salowe). Obok budowli sakralnych powstawały pałace, siedziby możnych rodów z reguły o dużych rozmiarach, półkolisto zakończonych oknach. Budowle te miały cztery skrzydła, tworzące wewnętrzny dziedziniec, który obiegały otwarte korytarze, zwane krużgankami. Poszczególne kondygnacje pałacu oddzielały pasy gzymsów, największy i najbardziej ozdobny z nich przy samym dachu. (il.). Zamierzano zmienić plan miasta. Ulice miały się zbiegać promieniście do centralnego placu, na którym wznosiłaby się siedziba księcia lub twierdza.

  8. W rzeźbie również dominowały wpływy antyku. Dawid Michała Anioła, przypomina posągi greckie, Posąg konny kondotiera Gattamelaty z Padwy, autorstwa Donatella, posąg cesarza rzymskiego Marka Aureliusza.
    W malarstwie przeważała tematyka mitologiczna : Ostatnia Wieczerza, Madonna w grocie Leonarda da Vinci, freski przedstawiające Stworzenie i Początek świata, czy Sąd Ostateczny Michała Anioła, Madonny Rafaela Santi. Ten ostatni jest także autorem fresku Szkoła ateńska Obraz ten stanowi ciekawe połączenie tradycji starożytnej z ideami renesansu. Wielcy myśliciele starożytnej Grecji z Platonem na czele zostali przedstawieni z twarzami twórców odrodzeniowych Leonarda da Vinci czy Michała Anioła .


Najwybitniejsi twórcy epoki odrodzenia

Twórca Dziedzina działalności Dzieło
Leonardo da Vinci (1452-1519) Malarstwo
 
 
Mona Liza, Dama z łasiczką, Ostatnia wieczerza
Michał Anioł Buonarotti (1475-1564) Rzeźba
Malarstwo
Pieta, Dawid, Mojżesz
Freski w Kaplicy Sykstyńskiej, kopuła bazyliki św. Piotra, grobowiec Wawrzyńca Medyceusza
Raffaelo Santi (1483-1520) Malarstwo Szkoła ateńska, malarz Madonn, prace nad bazyliką św. Piotra
Dante Alighieri (1265- 1321) Poezja Boska komedia
Donato Bramante (1444-1514) Rzeźba Rozpoczęcie budowy bazyliki św. Piotra
Tycjan (1476-1576) Malarstwo Grosz czynszowy, Bachus i Adrianna
Albrech Dürer (1472-1525) Malarstwo Adam i Ewa
Piotr Brueghel Starszy (1526-1569) Malarstwo Wesele chłopskie
Jan Gutenberg (1400-1468) Drukarstwo Wynalezienie druku
Mikołaj Kopernik ( 473-1543) Astronomia O obrotach sfer niebieskich
 Sandro Botticelli (1444/5-1510) Malarstwo Narodziny Wenus
Francesco Petrarca (1304-1374) Poezja Sonety do Laury, Triumfy
Giovanni Boccacio (1313-1375) Literatura Dekameron


Filozofowie odrodzeniowi

Filozof Narodowość Nurt filozoficzny Poglądy Dzieła
Erazm z Rotterdamu (1467-1536) Holender Humanista.
 
Głosił umiłowanie wolności, pokoju, prostoty, krytykował nadużycia duchownych, lecz nie przystąpił do ruchu reformacyjnego. Pochwała głupoty
Thomas Moore ((1478-1535) Anglik Renesansowa myśl społeczna Przedstawił wizję idealnego państwa i systemu społecznego Utopia
 Michel de Montaigne (1533-92) Francuz Humanista. Głosił tolerancję religijną, racjonalizmu, niezależność jednostki Próby
Niccolo Machiavelli (1469-1527) Włoch Renesansowa myśl społeczna Za motywy działań ludzkich uważał żądzę posiadania i władzy, zwolennik stosowania przemocy, podstępu w myśl zasady "cel uświęca środki" Książę
Pierre Charron (1541-1603) Francuz Humanizm Głosił, ,że chrześcijaństwo jest jedyną prawdziwą religią Les trois vérités
Giordano Bruno (1548-1600) Neapolitańczyk Filozofia przyrody Opowiadał się za teorią Kopernika, uwięziony przez inkwizycję, po siedmioletnim procesie uznany za heretyka, spalony na stosie.