+ Pokaż spis treści

Reformacja

Marcin Luter (fot.: wikimedia)Drugim ważnym nurtem kultury renesansu była reformacja. Symboliczna datą jest rok 1517, w którym Marcin Luter przybił na drzwiach kościoła zamkowego w Wittenberdze dziewięćdziesiąt pięć tez o odpustach. Twierdził w nich, że do zbawienia człowieka potrzebna jest wiara, a nie dobre uczynki (a więc także nie odpusty uzyskiwane w zamian za nie). Tezy Lutra zostały potępione przez papieża Leona X. Luter jednak bullę papieską spalił. Po jego stronie opowiedziała się część duchowieństwa niemieckiego i niemieccy książęta, którzy pragnęli wydostać się spod zwierzchnictwa papieży. Luter głosił powrót do pierwotnych zasad ewangelicznych, co musiało przysporzyć mu zwolenników, zważywszy na przepych dworu renesansowych papieży oraz nepotyzm i zepsucie moralne szerzące się w Rzymie (jeden z papieży tego czasu miał ponoć powiedzieć po wyborze: "A teraz zażywajmy papiestwa!"). Uznawał wyłącznie autorytet Pisma Świętego, odrzucał zaś katolicką Tradycję: pisma Ojców Kościoła, postanowienia papieży i soborów. Protestancka zasada "sola scriptura" (tylko pismo) zobowiązywała każdego wierzącego do szukania prawdy bezpośrednio w Biblii. Sprawą pierwszorzędnej wagi stało się zatem zagadnienie jej przekładu na języki narodowe, aby uczynić tekst zrozumiałym także dla ludzi niewykształconych. Luter podjął się tego zadania, a jego przekład Biblii opublikowany w całości w roku 1534, uczynił z dialektu górnoniemieckiego pełnoprawny język literacki. Obowiązująca w protestantyzmie wolność indywidualnych poszukiwań teologicznych sprzyjała wyostrzaniu różnic oraz rozłamom. Następcy doktora Marcina Lutra będą więc radykalizować jego poglądy. Jan Kalwin uzupełni je o naukę o predestynacji.

Jan Kalwin (fot.: wikimedia)W inny sposób dokonało się uniezależnienie Kościoła anglikańskiego. Na mocy tzw. aktu supremacji jego głową stał się w 1534 roku monarcha. Poza uwolnieniem się spod wpływów Rzymu anglikanie nie wprowadzali początkowo reform liturgii ani zmian dogmatycznych. Prześladowali jednak katolików (ścięto m.in. Tomasza Morusa, autora "Utopii").

Konflikty pomiędzy wyznaniami próbował łagodzić Erazm z Rotterdamu, najwybitniejszy humanista XVI wieku. Jego koncepcja zwana irenizmem, postulująca zbudowanie trwałego pokoju między religiami, nie została zrealizowana. Sam Erazm nie porzucił katolicyzmu, chociaż piętnował kościelne nadużycia. Był zwolennikiem - co chyba typowe dla humanistów - poszukiwania kompromisów i unikania wszelkich skrajności, także światopoglądowych.

Postępy reformacji niemożliwe byłyby bez wykorzystania druku. Protestanci dostrzegli jego zalety znacznie wcześniej niż katolicy. W wielu ośrodkach protestantyzmu powstawały drukarnie wydające polemiki antykatolickie i literaturę religijną, zwłaszcza zbiory kazań.