+ Pokaż spis treści

Reformacja

Reformacja


Kalendarium


  • 1517 - Wystąpienie Marcina Lutra
  • 1520 - Spalenie przez Lutra bulli papieskiej "Exsurge Domine"
  • 1521 - Sejm Rzeszy w Wormacji
  • 1525 - Powstanie pierwszego państwa protestanckiego - Prus Książęcych
  • 1533 - Rozpoczęcie działalności religijnej przez Jana Kalwina
  • 1534 - Akt supremacji; Henryk VIII głową kościoła anglikańskiego
  • 1546 - Śmierć Lutra
  • 1555 - Pokój w Augsburgu
  • 1564 - Śmierć Kalwina
  • 1572 - Noc świętego Bartłomieja
  • 1573 - Konfederacja warszawska
  • 1598 - Edykt Nantejski

  1. Przełom XV i XVI wieku był czasem ogromnych przemian. Mieszkańcy Europy rozszerzyli tereny swojej ekspansji o Amerykę oraz w zasadniczy sposób zbliżyli się do Azji i Afryki. Odkrycia geograficzne potwierdziły teorie i kulistości Ziemi podważając wyobrażenie o świecie głoszone przez Kościół. Kolejnym powodem innego patrzenia na sprawy wiary był nawrót do antyku wyrażany w myśli i sztuce odrodzenia. Zmiana stosunków gospodarczych w Europie - rozwój państw, którezaczęły uczestniczyć w eksploatacji terytoriów zamorskich oraz kryzys u dotychczasowych pośredników w handlu Wschód - Zachód, przede wszystkim w państwach niemieckich, spowodował radykalizację nastrojów. Spowodowało to odważniejsze wystąpienie krytykujące niesprawiedliwości występujące w społeczeństwie, a zwłaszcza dotyczące Kościoła, który stawiał się na pozycji najwyższego kreatora norm moralnych.

  2. W roku 1500 Kościół katolicki zajmował dominującą pozycję w zachodniej i środkowej Europie, skutecznie przeciwstawił się różnego typu ruchom reformatorskim, jak np. czeski husytyzm.. Odstępców głoszących herezje karano ogniem i mieczem, mimo to niezadowolonych z postępującego rozkładu w łonie organizacji kościelnej i demoralizacji jej przedstawicieli wciąż przybywało.

  3. Głównymi zarzutami pod adresem Kościoła były: nadmierne bogactwo, korupcja i demoralizacja szerząca się wśród kleru. Papiestwo wydobywało ogromne sumy z wielu krajów w postaci podatku - pogłównego (np. denar św. Piotra z Anglii i Polski), opłat przy zatwierdzaniu nowych biskupów (tzw. annaty przy konfirmacji biskupów), przy udzielaniu dyspens, rozsądzaniu sporów przed sądami duchownymi. Demoralizacja i rozprężenie nie były specyficzne tylko dla papiestwa, ogarnęły także organizację kościelną w poszczególnych krajach. Najbardziej spektakularnym przykładem fiskalizmu kleru była sprawa sprzedaży odpustów, tzw. symonia. W zamian za odpowiedni datek wierny otrzymywał odpuszczenie wszystkich swoich grzechów i zapewniał sobie zbawienie. Społeczeństwo chętnie uczestniczyło w tym procederze przekonywane przez kler, że musi choćby w ten sposób zadośćuczynić Bogu za swą niegodziwość i przewinienia. Równie czarno przedstawiał się poziom moralny duchowieństwa, notowano awanturnicze zachowania mnichów, rozwiązłość obyczajów (np. życie w konkubinacie).

  4. Marcin Luter (fot. wikimedia)Człowiekiem, który jako pierwszy publicznie wyraził swoje niezadowolenie, był Marcin Luter, mnich zakonu świętego Augustyna i doktor filozofii. W 1517 roku na drzwiach kościoła w Wittenberdze przybił 95 tez, w których atakował Kościół katolicki za sprzedaż odpustów w zamian za pieniądze.
    Głoszona przez niego nauka, uznająca za jedyne źródło wiary Biblię, znalazła nie tylko posłuch, lecz zjednała mu również lud i wielu przedstawicieli władzy zwierzchniej w państewkach niemieckich. Nie przypadkowo książęta i możni popierali Lutra. Wielu z nich uważało, że z protestantyzmu wyciągnie korzyści dla siebie, gdy wpływy ze sprzedaży odpustów przestaną płynąć do Rzymu a bogate klasztory zostaną poddane sekularyzacji. Hierarchia Kościoła odebrała wystąpienie Lutra, jako atak na swoją pozycję. Papież zażądał, by mnich odwołał swoje tezy, w przeciwnym razie groziła mu klątwa kościelna. Odważny augustianin nie tylko nie ugiął się presji następcy św. Piotra, lecz spalił jego bullę. Odrzucił tym samym autorytet papieża i Kościoła w kwestiach wiary. Luter nie ugiął się nawet, kiedy w 1521 roku postawiony przed sądem Rzeszy w Wormacji tłumaczył się przed 21 -letnim zaledwie cesarzem Karolem V, któremu musiał sporządzić specjalne tłumaczenie swoich odpowiedzi na język łaciński, bo cesarz nie znał języka niemieckiego. Reformator nie zdołał przekonać władcy Rzeszy do swoich racji i został uznany za banitę i heretyka ( razem ze swoimi zwolennikami ).

  5. Spór Lutra ze Stolica Apostolską uwidocznił sprzeczności wewnątrz cesarstwa. Elektor saski Fryderyk zwany ,,mądrym" (przeciwnik papieża i cesarza) wykorzystał wyrok wormacki do swoich celów. Zainscenizował porwanie wyjętego spod prawa odstępcy ( Luter był jego poddanym ) i ukrył go w swoim zamku w Wartburgu. W ten sposób stworzył mu warunki do pracy nad tworzeniem podstaw nowego Kościoła. Największym dokonaniem reformatora było przetłumaczenie w siedem tygodni Nowego Testamentu z łaciny na język niemiecki.

  6. Zapoczątkowana w Wartburgu organizacja Kościoła Lutra przyjęła ostateczny kształt w latach późniejszych. Nie uznawano zwierzchnictwa papieskiego. Nie uważano hierarchii kościelnej jako pośredniczącej między Bogiem a wierzącymi. Zniesiono celibat księży, posty, używanie wody święconej i związane z tym różne błogosławieństwa i święcenia, wiarę w czyściec i spowiedź indywidualną. Skasowano zakony (sam Luter w 1525 roku ożenił się z byłą zakonnicą). Usunięto wszelkie wizerunki świętych i relikwie z budynków kościelnych. Odrzucono większość dogmatów (np. o grzechu pierworodnym i o Najświętszej Maryi Pannie).Zmieniono porządek mszy. Nabożeństwa luterańskie składały się ze śpiewania psalmów, czytania Biblii i kazania, które stanowiło ich główny punkt, oraz modlitw odmawianych wspólnie przez duchownego (pastora) i wiernych. Odprawiano je tylko w niedziele i święta. Z sakramentów pozostawiono tylko : chrzest i komunię (Wieczerzę Pańską). W przeciwieństwie do katolików luteranie nie uznawali przeistoczenia chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa. Nowy Kościół stworzył nowe obrzędy konfirmacji, czyli składania przez młodzież przyrzeczenia wierności nauce chrześcijańskiej, błogosławieństwo małżeństw, i pierwszym na stanowisko duchownego. Nie mając innych protektorów w walce z Rzymem Luter zgodził się na nadrzędną rolę państwa wobec nowego Kościoła.

  7. Idee reformacji pod wpływem radykalnego teologa Tomasza Münzera podjęli chłopi. Domagali się zniesienia wszelkiej władzy (poddaństwa) i dziesięciny, wolności polowań, łowienia ryb i wyrębu lasu. Wystąpienia przerodziły się w wojnę chłopską, która trwała w Rzeszy w latach 1524-5, pochłaniając wiele ofiar. Luter stanowczo potępił i odciął się od tych wystąpień. Po rozgromieniu powstania chłopskiego książęta feudalni wykorzystali naukę Lutra do uniezależnienia się od papieża i cesarza. W 1531 roku doszło do otwartej wojny z cesarzem Karolem V, nakazującym luteranom powrót do katolicyzmu Czas wojen religijnych zakończył pokój w Augsburgu, na którym sformułowano zasadę cuius regio, eius religio (czyje panowanie, tego religia). Mimo, że nie była ona konsekwentnie przestrzegana, od tej pory trzy czwarte ludności Niemiec to luteranie.

  8. Luteranizm szerzył się równocześnie w innych krajach Europy. W 1527 roku w Szwecji podjęto uchwałę o uznaniu luteranizmu za wyznanie panujące (zachowano wiele obrzędów katolickich), W 1537 w Danii i zjednoczonej z nią Norwegii zatwierdzono nowy porządek kościelny. Podczas sekularyzacji Zakonu Krzyżackiego Albrecht Hohenzollern przyjął w utworzonym Księstwie Pruskim wiarę luterańską, Podobnie postąpił ostatni mistrz Kawalerów Mieczowych, Gotbard Keeteler uczynił krajach nadbałtyckich,