+ Pokaż spis treści

Reformacja


Przyczyny

      Reformacja była odpowiedzią na sytuację w Kościele, z którą wielu wiernych nie mogło się pogodzić i nie chciało jej tolerować. Papieże bardziej utożsamiali się z rolą przywódców politycznych państwa kościelnego (które na tle mozaiki państewek włoskich nie było małe) niż z rolą arcypasterzy wszystkich chrześcijan. Nepotyzm (obsadzanie stanowisk kościelnych przez papieży swoimi krewnymi) i symonia (kupowanie stanowisk za pieniądze oraz zwykłe przekupstwo) były codziennością. Szczególnie negatywną postacią był papież Aleksander VI Borgia, człowiek, który nawet nie starał się ukryć, że ma dzieci i było to najlżejszym z jego grzechów. Jego następca, Juliusz II, prowadził liczne wojny i lubił się portretować konno i w zbroi. Jemu właśnie zawdzięczamy gwardię szwajcarską (mundury projektował sam Michał Anioł), bowiem papież ten nie wahał się posługiwać najemnikami o najgorszej wówczas sławie (Zawdzięczamy temu papieżowi także coś pozytywnego, a mianowicie malowidła w Kaplicy Sykstyńskiej, którą ozdobił ulubiony artysta papieża, wspomniany już Michał Anioł). Świecki tryb życia wyższego duchowieństwa sprzyjał demoralizacji, co często szło w parze z żenującym poziomem wykształcenia. Nachalność w ściąganiu wszelkich danin i pazerność hierarchów na dobra materialne budziła głęboki sprzeciw. Szczególnie drażliwym problemem była sprzedaż odpustów. W zamian za odpowiednie kwoty wierni otrzymywali odpuszczenie grzechów, przy czym od wielkości wniesionych sum zależał okres odpustu. Nawet życzliwi Kościołowi humaniści, jak Anglik Thomas Moor (kanonizowany jeszcze w tym samym stuleciu), krytykowali postępowanie hierarchów bez owijania w bawełnę. Nieżyczliwi nie pozostawiali na instytucjach kościelnych suchej nitki. Erazm z Rotterdamu napisał, że Chrystus bez specjalnego pozwolenia nie mógłby uzyskać miejsca nawet w podrzędnej kapitule strasburskiej. Niestety wszelkie słowa krytyki odpowiedzialni za fatalny stan rzeczy w Kościele ludzie puszczali mimo uszu.

Luter i jego doktryna. Sytuacja w Niemczech

Marcin Luter (fot. wikimedia)       W Kościele niemieckim występowały te same symptomy rozprzężenia, co i w powszechnym. Kryzys Kościoła nakładał się na kryzys polityczny. W rozbitej na szereg państw Rzeszy narastały konflikty między cesarzem, dążącym do wzmocnienia swojej władzy, a opozycją książąt, chcących zupełnie czego innego. Nadto coraz silniej narastały konflikty społeczne.
Pogarszała się sytuacja ekonomiczna drobnej (a przecież licznej szlachty), która musiała dokonywać niekorzystnych dla chłopów posunięć (patrz rozdział Przemiany gospodarcze). Ubożało niemieckie mieszczaństwo (tamże). Tym bardziej raziło bogactwo wielkich feudałów, zwłaszcza duchownych. Rzesza była istną beczką prochu. Potrzeba było iskry.
      Marcin Luter ( 1483-1546) urodził się w Eisleben w Turyngii jako syn górnika. Otrzymał staranne wykształcenie, kończąc uniwersytet w Erfurcie jako magister filozofii. Wstąpił do zakonu eremitów Św. Augustyna, gdzie uzyskał święcenia kapłańskie. Był w Rzymie w okresie największego upadku moralnego instytucji papiestwa. Następnie został wykładowcą Pisma Świętego na uniwersytecie w Wittenberdze.Uzyskał tam doktorat teologii. Postanowił wystąpić w okresie największego nasilenia sprzedaży odpustów w Niemczech. Za odpowiednie sumy można było wykupić z czyśćca nawet umarłych. Luter był tym bardziej oburzony, że było to sprzeczne nawet z oficjalną nauką Kościoła o odpustach. 31 października 1517 roku na drzwiach kościoła uniwersyteckiego w Wittenberdze przybił 95 tez, skierowanych przeciw odpustom.
      Luter w każdym calu człowiek Kościoła katolickiego nie chciał z nim zrywać. Jednak Kościół oficjalny ustami papieża Leona X (nota bene stojącego moralnie wyżej od swoich poprzedników) zagroził Lutrowi klątwą,,jeżeli nie odwoła swych poglądów. Groźby te poparł cesarz Karol V. Ostatecznie Luter swoich tez nie odwołał i został wyklęty. Sejm Rzeszy i cesarz ukarali Lutra banicją. Było to jednak nie do wyegzekwowania. Lutra otoczył opieką jeden z najpotężniejszych panów Rzeszy - książę Saksonii Fryderyk Mądry. W tej sytuacji mógł Luter spokojnie opracować zasady nowego podejścia do chrześcijaństwa. Swoją doktrynę ogłosił w Małym, a później Dużym Katechizmie. Podstawą nowego wyznania było podkreślenie prawa człowieka do samodzielnego interpretowania słów boskich (zostało to przejęte przez wszystkie inne wyznania protestanckie). Wynikał z tego postulat kolejny - tłumaczenia Pisma Św. na języki narodowe. Takiego tłumaczenia na język niemiecki dokonał sam Luter. Pismo Święte stało się jedynym źródłem zbawienia. Lecz niecałe. Jedynie Ewangelia. Stary Testament był dla Lutra zbyt silnie związany z tradycją hebrajską. Liczba sakramentów z siedmiu w Kościele katolickim została zredukowana do trzech: chrztu, Eucharystii i pokuty. Inna była też Lutra teoria zbawienia.Odrzucił doktrynę Kościoła katolickiego o dobrych uczynkach. "Nie ten jest sprawiedliwy, kto wypełnia wytrwale dobre uczynki, ale ten, co nawet bez uczynków wytrwale wierzy w Chrystusa". Natura ludzka jest bowiem wg Lutra ułomna, człowiek grzeszy, bo nie grzeszy tylko istota doskonała. Gdyby więc człowiek miał być sądzony wedle uczynków, byłby zawsze potępiony. Zbawienie można osiągnąć jedynie przez mocną wiarę, łaskę boską i pokutę. Nadto Luter odrzucał kult świętych, celibat kleru i formy życia zakonnego.
      Luter odrzucał oczywiście prymat papiestwa, ale to nie oznacza, że jego kościół miał nie uznawać nad sobą żadnej zwierzchności. Tą zwierzchnością stało się państwo, z tym że nie powinno ono nabierać żadnych ewangelicznych uprawnień. To miało pozostać w gestii kościoła. Państwo przejmowało dobra kościelne, biorąc na siebie zadanie utrzymania kleru. Pastorzy stawali się w pewnej mierze urzędnikami państwowymi (wynikało to także z ich obowiązków: ogłaszania rozporządzeń, rejestracji stanu ludności w parafii itp.). Pastor miał prawo zakładania rodziny, a jego powołanie zostało pozbawione cechy sacrum. Ze względu na wykształcenie pastor był kierownikiem życia religijnego gminy. Nie był zaś pośrednikiem między Bogiem a człowiekiem i nie miał prawa odpuszczania grzechów. Stąd w luteranizmie brak spowiedzi indywidualnej w konfesjonale. Zastępuje ją osobiste jednanie się z Bogiem lub spowiedź powszechna podczas nabożeństwa. Konfiskując dobra kościoła katolickiego, państwo luterańskie przejmowało obowiązek kontynuowania jego charytatywnej działalności, co Luter zawsze dobitnie podkreślał


Inne wyznania protestanckie

Anabaptyzm

      Myśl Lutra szybko obiegła całe Niemcy (od czego wynalazek Guttenberga!), uzyskała wielka popularność i stała się zaczynem nowych idei. Jeden z reformatorów Tomasz Muntzer był dalece bardziej radykalny niż Luter. Odrzucał jakąkolwiek hierarchię duchowną i świecką, uważając, że do zbawienia potrzebne jest jedynie natchnienie zesłane przez Ducha Świętego. Uważał, że w wieku dorosłym powinno się zostać powtórnie ochrzczonym (stąd nazwa anabaptyści, czyli powtórnie ochrzczeni). Postulował rewolucyjną zmianę ustroju społecznego, nie wykluczając fizycznego wyeliminowania szlachty i duchowieństwa. Po tych wątpliwych moralnie dokonaniach miało na Ziemi nastąpić Królestwo Boże i Boża sprawiedliwość. Idea Muntzera stała się kanwą wielkiego powstania chłopskiego (patrz Wojny religijne - powstanie chłopskie w Niemczech).

Ulrich Zwingli (fot. wikimedia)Zwinglianizm


      Urlich Zwingli był księdzem towarzyszącym najemnikom szwajcarskim na polach bitew. Swoją działalność reformatorską rozpoczął w Zurichu.
Nie uznawał rozdziału życia na sferę świecką i duchową. Wszystko miało być podporządkowane wierze. Organizacja kościoła na wzór wspólnot wczesnochrześcijańskich miała być wyłącznie wspólnotą wiernych. Kult ograniczał się do kazań i śpiewu. Zwingli nie uznawał transsubstancji (przeistoczenia chleba w ciało Chrystusa, a wina w krew). Dla Zwingliego Eucharystia miała znaczenie wyłącznie symboliczne i była przypomnieniem ofiary Chrystusa. Ruch Zwingliego, o ile popularny był w kantonach miejskich (Berno, Bazylea, Zurich), o tyle niepopularny w wiejskich. A to dlatego, iż reformator występował ostro przeciw najmowi żołnierzy. Ci zaś byli to głównie biedni szwajcarscy chłopi, którzy często nie mieli przed sobą innej perspektywy zarobku.Zwingli zrezygnował z jakichkolwiek ceremonii i postanowił swoich opornych rodaków zmusić do nowej władzy siłą. Nie udało mu się to. Zginął w bitwie pod Kappel 11.10.1531 r.

Kalwinizm

      Jan Kalwin (Jean Calwin) należał do grupy myślicieli francuskich. Na żadne reformy religijne w swoim kraju nie mógł liczyć, co więcej o mało nie padł ofiarą prześladowań. Zmuszony do ucieczki znalazł schronienie w Genewie, gdzie założył gminę wyznaniową, na której czele stał od 1541 roku do śmierci (1564). Swoje racje wyłożył w dziele "Urządzenie wiary chrześcijańskiej".
Jan Kalwin (fot. wikimedia)Kalwin dokonał pewnego rodzaju syntezy nauk Lutra i Zwingliego (z doktryny tego ostatniego wziął przede wszystkim uznanie Eucharystii jedynie za symbol). Oryginalnym wkładem Kalwina była nauka o predestynacji. Twierdził, że o zbawieniu człowieka decyduje wyłącznie wola Boga, czyli łaska. Człowiek nie ma na to żadnego wpływu. Natomiast podług tego, kim jest i jak żyje, można stwierdzić, czy należy do wybranych.Jeżeli człowiek żyje bez grzechu, to oznacza, że spotkała go łaska. Życie zgodne z nakazami religijnymi nie jest więc zasługą człowieka, lecz rezultatem działania łaski. Nakazy etyki kalwińskiej z tego płynące były jasne: każdy człowiek ma swoje powołanie i jego obowiązkiem jest je wypełniać. Powodzenie na tej drodze jest widomym znakiem przyszłego zbawienia. Dlatego Kalwin nie zgadzał się z katolicką i luterańską pochwałą ubóstwa i skromności. Majątek zdobyty własną uczciwą pracą był znakiem boskiego wyróżnienia. Bieda w ujęciu kalwińskim stanowiła widoczną karę za rozrzutność i lenistwo. Taka teologia i etyka bardzo odpowiadały szwajcarskiemu mieszczaństwu. Gmina kalwińska w Genewie była wzorem nietolerancyjnej teokracji. Kalwin uważał, że ludzie nie są w stanie uniknąć zła, stąd potrzebna jest silna władza, operująca przymusem, która wie, co obywatel powinien robić, zaś obywatel zobowiązany jest do bezwzględnego posłuchu. Zakazane zatem zostały: zabawy, gry, bogate stroje, tańce, bankiety i teatr. Nie było oczywiście mowy o piciu alkoholu czy o swobodzie seksualnej. Zakazane były małżeństwa z przedstawicielami innych wyznań. Zarzucający nietolerancję Kościołowi katolickiemu Kalwin, sam był skrajnie nietolerancyjny wobec innych idei, protestanckich nie wyłączając. Znamiennym tego przykładem był los hiszpańskiego uczonego, zbliżającego się do ateizmu Miguela Serveta. Kalwin zaprosił go do Genewy, następnie postawił przed sądem, oskarżył o herezję i spalił na stosie.
      Gmina kalwińska była wspólnotą o silnym rysie samorządności. Na jej czele stała rada, złożona z odpowiedzialnych za obrządki religijne i nauczanie teologów oraz dwunastu prezbiterów. Ci ostatni, pochodzący z wyboru, mieli władzę faktyczną, gdyż ich zadaniem było czuwanie nad tym, by tryb życia mieszkańców był zgodny z formułowanymi nakazami. W przeciwieństwie do Lutra Kalwin odrzucał konieczność podporządkowania władzy duchownej władzy państwowej.

Anglikanizm

      Reformacja w Anglii miała początek w polityce dynastii Tudorów - budowania państwa narodowego o całkowicie wolnej od obcych wpływów suwerenności. Stąd konflikty z Rzymem i Cesarstwem (król Henryk VIII Tudor był żonaty z ciotką cesarza Karola V Katarzyną Aragońską). Bez wątpienia nęciła perspektywa przejęcia olbrzymich dóbr kościelnych. Natomiast nie było szczególnej chęci reformowania teologii. Henryk VIII występował w swoim czasie przeciw Lutrowi i otrzymał od papieża tytuł obrońcy wiary prawdziwej. Pretekstem do zerwania z Rzymem (i Cesarzem) stała się sprawa rozwodu z Katarzyną Aragońską, która nie mogła urodzić królowi dziedzica. Henryk VIII nie mógł uzyskać unieważnienia małżeństwa od papieża (Klemens VII, który widział, czym było Sacco di Roma, nie chciał narażać się po raz kolejny Cesarzowi). Król Henryk VIII aktem o supremacji w 1534 roku uznał się głową kościoła w Anglii (rzecz jasna - udzielił sobie rozwodu). Zniesiono przywileje duchowieństwa, rozwiązano zakony, skonfiskowano dobra, lecz pozostawiono liturgię i hierarchię (tzn. tylko tych hierarchów, którzy zgadzali się z aktem o supremacji; inni kończyli na szafocie). Krótkie rządy Edwarda VI (1547-53) - oprócz wprowadzenia języka angielskiego do liturgii - nie wniosły nic nowego.

Próba rekatolicyzacji kraju, podjęta przez córkę Henryka VIII i Katarzyny Aragońskiej - Marię Tudor (1553-58), zupełnie się nie powiodła. Stabilizacja sytuacji wyznaniowej nastąpiła za rządów Elżbiety I Wielkiej (1558-1603) również córki Henryka VIII i Anny Boleyn, dla której król Henryk rozwiódł się z Katarzyną. Dogmatyka zbliżyła się wtedy do luteranizmu, ale nie podważyło to w żaden sposób odrębności wyznania anglikańskiego.

Skutki

      W wyniku reformacji Kościół katolicki poniósł wielkie straty. Bezpowrotnie zostały utracone: Anglia, Szkocja, Północne Niderlandy, kraje skandynawskie, a nawet znajdujący się pod protektoratem tureckim - Siedmiogród oraz oczywiście liczne księstwa i królestwa Rzeszy (w tym Czechy). Bardzo poważne postępy robiła reformacja w takich krajach jak: Francja, Szwajcaria i Rzeczpospolita (gdzie przez jakiś czas myślano nawet o kościele narodowym).