+ Pokaż spis treści

"Przystanek: bezpieka" - galeria


W dniach od 18 marca do 19 kwietnia 2009 r. można było obejrzeć w naszej szkole wystawę historyczną "Przystanek: bezpieka", przygotowaną we współpracy z Biurem Edukacyjnym IPN w Gdańsku.


Zapraszamy do obejrzenia fotorelacji z tego wydarzenia.

Przystanek: bezpieka

Część 1: Zaostrzanie się walki klasowej (lata 1944-56)

 

Pierwsza sala poświęcona jest najbardziej ponuremu okresowi Polski Ludowej – stalinizmowi, kiedy to komunistyczne władze za pomocą Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i podległych mu terenowych Urzędów Bezpieczeństwa (UB) zbliżyły nasz kraj do Orwellowskiego “ideału” państwa totalnej inwigilacji i terroru.Imitacja ubeckiego pokoju przesłuchań (lampa świecąca w oczy; metalowy pręt do bicia; ołówek, którym funkcjonariusz nie tylko mógł coś zapisać, ale również przebić bębenek w uchu aresztowanego).Imitacja ubeckiego pokoju przesłuchań.Tak zwana “kobyłka Andersa”, jak “zabawnie” nazywali to ubecy. Przesłuchiwanego zmuszano do – często bardzo długiego – siedzenia na nodze odwróconego taboretu i bito przy próbie zmiany pozycji.Portrety i biogramy niektórych oprawców okresu stalinowskiego.Portrety i biogramy osób zabitych przez UB. Jak wybrać kilka spośród tysięcy? To przekracza ludzkie możliwości.Plakaty z “Generała Nila” – najnowszego filmu Ryszarda Bugajskiego o Emilu Fieldorfie, przywódcy antyhitlerowskiego Kedywu i antykomunistycznej organizacji “Nie”, skazanym na śmierć przez władze Polski Ludowej.Fotosy z “Generała Nila” – najnowszego filmu Ryszarda Bugajskiego o Emilu Fieldorfie, przywódcy antyhitlerowskiego Kedywu i antykomunistycznej organizacji “Nie”, skazanym na śmierć przez władze Polski Ludowej.Przykłady dowcipów z okresu stalinizmu, których tematem były MBP i UB. Opowiadanie lub choćby śmianie się z takich historyjek kończyło się często tragicznie, jeśli ktoś złożył “obywatelskie doniesienie”.Ekspozycja poświęcona wyczynowi Józefa Światły, wysokiego funkcjonariusza MBP, który uciekł na Zachód i w 1954 roku opowiadał za pośrednictwem antykomunistycznego Radia Wolna Europa o kłamstwach i okrucieństwach “ludowego aparatu sprawiedliwości”.Zakazana w PRL-u książka dziennikarza RWE, który przeprowadził cykl wywiadów z Józefem Światłą.Oryginalny radioodbiornik “Pionier” z końca lat 40. XX wieku. Za pomocą takiego sprzętu przy odrobinie cierpliwości można było “złapać” - zagłuszane przez komunistów, nadające z zagranicy – Radio Wolna Europa.Oryginalny radioodbiornik “Pionier” z końca lat 40. XX wieku. Za pomocą takiego sprzętu przy odrobinie cierpliwości można było “złapać” - zagłuszane przez komunistów, nadające z zagranicy – Radio Wolna Europa.

Część 2: Nasza mała stabilizacja (lata 1956-1970)

 

W tej sali można zapoznać się z przykładami – czasami groźnej, a czasami groteskowej – działalności Służby Bezpieczeństwa (formacji powołanej w 1956 roku, podległej Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, które zastąpiło skompromitowane MBP) w okresie rządów Władysława Gomułki.Ekspozycja poświęcona Józefowi Franczakowi (ps. Lalek) – antykomunistycznemu partyzantowi, którego SB wytropiła i zabiła dopiero w roku 1963.Taką sumę (5000 ówczesnych złotych) zainkasował donosiciel, który wyjawił SB miejsce ukrywania się Lalka.Mapa z zaznaczonym Majdanem Kozic Górnych – miejscem desperackiej obrony i śmierci Lalka.Pomniejszona imitacja kaplicy św. Pawła Pustelnika na Jasnej Górze, z której władze przez kilka lat (1966-1972) nie wypuszczały kopii obrazu Czarnej Madonny, a funkcjonariusze SB bardzo skrupulatnie rewidowali wszystkie opuszczające święte miejsce samochody.W czasie kilkuletniego “uwięzienia” obrazu kolejne parafie, których wskutek działań SB święty wizerunek nie mógł nawiedzić, eksponowały na znak protestu puste ramy.Ksiądz Józef Wojcik w 1972 roku przemycił obraz do swojej parafii w Radomiu, wznawiając tym samym, zawieszoną w poprzednich latach, peregrynację.Stefan kardynał Wyszyński – “Prymas Tysiąclecia” – jeden z najbardziej inwigilowanych przez SB mieszkańców Polski Ludowej.Janusz Szpotański – autor (zakazanej w PRL-u, napisanej w 1964 roku) satyrycznej sztuki “Cisi i Gęgacze”, w której ci pierwsi symbolizowali “esbeków”, a drudzy opozycjonistów.Prezentacja na monitorze do części “Nasza mała stabilizacja”: Fragment dokumentu “Bezpieka – pretorianie komunizmu” (wypowiedź historyka o inwigilacji duchownych); Fragment spektaklu “Złodziej w sutannie” (aresztowanie ks. Józefa Wójcika za protestowanie przeciw zdejmowaniu krzyży w szkołach); Fragment dokumentu “Zawód – prymas Polski” (prezentacja dokumentów operacyjnych z inwigilacji prymasa Wyszyńskiego; opowieść o “aresztowaniu” kopii Obrazu Jasnogórskiego w 1966 roku); Fragmenty serialu “Kuchnia polska” – odcinek 4. O Marcu 68 (intrygi władz usiłujących wykorzystać demonstracje studenckie do rozgrywek w Partii; skłanianie schwytanego studenta do podjęcia współpracy z SB); Fragment dokumentu “Bezpieka – pretorianie komunizmu” (opowieść historyka o codziennym funkcjonowaniu pracowników resortu)

Część 3: Budujemy drugą Polskę (lata 1970-1980)

 

Fragment wystawy poświęcony działalności aparatu represji za rządów Edwarda Gierka.Ekspozycja poświęcona akcji “Jesień 70” – wieloletniej operacji SB, mającej przeciwdziałać upamiętnianiu masakry robotników, jakiej dokonały władze komunistyczne w grudniu 1970 roku.Szczegółowy raport funkcjonariusza informujący, jakie kwiatki (i o której godzinie!) złożono pod bramą Stoczni Gdańskiej, gdzie w 1970 roku strzelano do protestujących robotników.Kopie transparentów rozwijanych przez odważnych robotników (oczywiście bez zgody władz) podczas pochodu pierwszomajowego w 1971 roku.Ekspozycja poświęcona śmierci Stanisława Pyjasa (studenta UJ, prawdopodobnie zamordowanego przez SB) skoncentrowana wokół imitacji krakowskiej bramy na Szewskiej 7, gdzie znaleziono jego ciało.Kopia ręcznie wymalowanego plakatu z 1977, za pomocą którego przyjaciele Pyjasa apelowali o udział w mszy żałobnej i nieuczestniczenie w radosnych Juwenaliach.Kserokopia fragmentu gazety z 1977 roku, gdzie “wyjaśniano”, że Stanisław Pyjas po pijanemu spadł ze schodów i umarł.Sporządzony na podstawie ustaleń IPN schemat przedstawiający zmieniającą się liczbę Tajnych Współpracowników (tzn. ludzi, którzy, zmuszeni szantażem lub skuszeni korzyściami materialnymi, dostarczali informacji SB).Tajny Współpracownik o pseudonimie “Lange” ze Służbą Bezpieczeństwa wprawdzie rozmawiał i pobierał za swoje informacje wynagrodzenie, ale – jak sam dziś twierdzi – wszelkie podarunki natychmiast wyrzucał do Wisły.Na kartce tekst podpisany przez TW „Langego” z 1 grudnia 1977: “Kwituję odbiór upominku zawierającego następujące artykuły: SZYNKA EKSPORTOWA „KRAKUS” – 226 zł, KONIAK „BUDAFOK” – 200 zł, KAWA NATURALNA „SELEKT” – 60 zł, PIERNIKI TORUŃSKIE W POLEWIE CZEKOLADOWEJ – 85 zł, PAPIEROSY „CARMEN” – 24 zł”Świetna polska maszyna do pisania marki “Łucznik”. Za pomocą takiego sprzętu sporządzono wiele esbeckich dokumentów (protokołów przesłuchań, raportów itp.), ale używano go też na potrzeby drugiego obiegu, wydając zabronione przez władzę ulotki, gazety, a nawet książki.Przypomnienie jednej z form stosowanych przez milicję tortur – osławionych (szczególnie podczas represjonowania uczestników demonstracji w czerwcu 1976 roku) tzw. “ścieżek zdrowia”. Karany musiał iść lub biec od kilku do kilkudziesięciu metrów między dwoma rzędami bijących pałkami funkcjonariuszy.Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej (ZOMO) – formacja utworzona w 1956 roku do rozpędzania niepodobających się władzom demonstracji i strajków. Zomowcy w PRL-u “wsławiali” się wielokrotnie niecodzienną brutalnością, dlatego też większość Polaków traktowała ich z nienawiścią i pogardą.Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej (ORMO). Tzw. Oddziały Zwarte tej formacji czasami pomagały zomowcom rozbijać antyrządowe demonstracje.Prezentacja na monitorze do części “Budujemy drugą Polskę”: Fragment dokumentu “Pamiętajcie Grudzień” (zdjęcia z inwigilacji osób upamiętniających pamięć o Grudniu 70); Fragment filmu fabularnego “Człowiek z żelaza” (straszenie głównego bohatera przez “personalnego”, że jeśli ten nie zaniecha zamiaru zorganizowania w swoim domu wystawy o Grudniu 70, będzie prześladowany w pracy); Fragmenty fabularyzowanego dokumentu “Buntownicy” (odegrana przez aktorów odmowa podjęcia współpracy z SB przez Stanisława Pyjasa; dokumentalne zdjęcia przypominające tajemniczą śmierć Pyjasa); Fragmenty spektaklu “Teczki” Teatru Ósmego Dnia (odegrana przez aktorów satyryczna scenka ilustrująca instrukcję SB dotyczącą Tajnych Współpracowników mających wniknąć w struktury inwigilowanego Teatru Ósmego Dnia; fotografie raportu z milicyjnej rewizji w mieszkaniu jednego z aktorów Teatru Ósmego Dnia); Fragment filmu fabularnego “Człowiek z żelaza” (rewizja w mieszkaniu głównego bohatera); Fragment dokumentu “Bezpieka wobec WZZ na Śląsku” (meldunki i zdjęcia operacyjne SB powstałe podczas inwigilacji Kazimierza Świtonia – działacza Wolnych Związków Zawodowych); Fragmenty dokumentu “Zanim wybuchł Sierpień” (wspomnienie Anny Walentynowicz – działaczki WZZ – o próbie zastraszenia jej przez SB; wspomnienie Andrzeja Gwiazdy – działacza WZZ – o specyfice “życia na podsłuchu”); Fragmenty filmu fabularnego “Człowiek z żelaza” (nakazanie przez przedstawiciela władz reporterowi, aby ten zrealizował kłamliwy materiał telewizyjny kompromitujący uczestnika strajku w sierpniu 1980 roku; żale funkcjonariusza SB, że bez rozkazu nie wolno im rozbić strajku siłą) 	Download

Część 4: Awanturnikom trzeba skrępować ręce (lata 1980-1990)

 

Ten etap wystawy przypomina działalność bezpieki w czasach, w których sytuacja zmieniała się jak w kalejdoskopie (w sierpniu 1980 roku powstaje NSZZ “Solidarność” i następuje kilkanaście miesięcy niespotykanej w krajach komunistycznych wolności; w grudniu roku 1981 generał Jaruzelski wprowadza stan wojenny, a opozycja schodzi do podziemia; na przełomie lat 80 i 90 Polska Rzeczpospolita Ludowa zostaje zlikwidowana).Tu można wcielić się w rolę rewidującego esbeka. Ciekawe, kto z młodszego pokolenia potrafi odszukać rzeczy zabronione po 13 grudnia 1981 roku?Które plakietki były dozwolone, a które nie?Jaka prasa była legalna, a jaka nielegalna?Które książki były “podziemne”, a które “nadziemne”?Mamy go!!! To szafka kolportera wydanych bez zgody PRL-owskiej cenzury książek!SB w swojej obsesji zwalczania opozycji potrafiła wpaść w paranoję. W 1983 roku planowała doprowadzić do cichego usunięcia z radiowej Listy Przebojów “Mniej niż zero” - piosenki (bynajmniej nie antykomunistycznego) zespołu Lady Pank, ponieważ spontanicznie zaintonowano ją nad grobem zamordowanego przez milicję Grzegorza Przemyka.“Podejrzaną” piosenkę można “odsłuchać” z oryginalnej winylowej płyty z tamtych czasów za pomocą równie autentycznego starego adapteru.Oryginalny telefon z tamtych czasów. Dzwoniąc gdzieś w stanie wojennym (kiedy już na to pozwolono, bo początkowo zablokowano całą cywilna łączność), trzeba było wysłuchać ciepłego (?) damskiego głosu recytującego: “ROZMOWA KONTROLOWANA. ROZMOWA KONTROLOWANA. ROZMOWA KONTROLOWANA.Reprinty wydanych w 1983 roku (oczywiście nielegalnie) książeczek “Mały konspirator”, instruujących niedoświadczonych opozycjonistów, jak nie dać się przechytrzyć SB.Zainteresowani zwiedzający mogą sobie zabrać taką książeczkę na pamiątkę.Ekspozycja poświęcona zamordowanemu przez SB “kapelanowi Solidarności” - księdzu Popiełuszce.Ekspozycja poświęcona zamordowanemu przez SB “kapelanowi Solidarności” - księdzu Popiełuszce.Ekspozycja poświęcona Emilowi Barchańskiemu - prawdopodobnie najmłodszej (17 lat) ofierze SB w stanie wojennym.W stanie wojennym Emil wsławił się między innymi podpaleniem, znienawidzonego przez warszawiaków, pomnika Feliksa Dzierżyńskiego – szefa CzeKa (to taka dawna bolszewicka bezpieka).Kserokopia współredagowanego przez Emila w liceum im. Mikołaja Reja uczniowskiego pisemka “Kabel”, którym również zainteresowała się SB (ale czym ona się nie interesowała?).Niektóre osoby, które straciły życie w latach 80. z rąk “sprawców znanych i nieznanych”.Niektóre osoby, które straciły życie w latach 80. z rąk “sprawców znanych i nieznanych”.Prezentacja na monitorze do części “Awanturnikom trzeba skrępować ręce”: Fragmenty dokumentu “Bezpieka – pretorianie komunizmu” (opowieść historyka o kulisach akcji Klan – operacji SB, której celem było skłócenie działaczy NSZZ “Solidarność”); Fragmenty spektaklu o zamordowanym w stanie wojennym przez SB licealiście “Sprawa Emila B.” (podpalenie przez Emila i kolegów pomnika Dzierżyńskiego; aresztowanie; bicie podczas przesłuchania; odwołanie przez Emila w sądzie obciążających kolegę zeznań; poinformowanie matki Emila o utonięciu syna; rozmowa pracownika IPN-u z matką Emila o tajemniczej śmierci); Fragment dokumentu o ks. Popiełuszce “Zwycięzcy nie umierają” (zapis mszy odprawianej przez księdza Popiełuszkę); Fragmenty filmu fabularnego “Zabić księdza” (porwanie księdza; ucieczka kierowcy; wrzucenie ciała księdza do zalewu); Fragment dokumentu o ks. Popiełuszce “Zwycięzcy nie umierają” (relacja telewizyjna z odnalezienia ciała księdza; reakcja wiernych na wiadomość o śmierci księdza); Fragment filmu telewizyjnego “Tu stoję” (dziennikarskie śledztwo bohatera wzorowanego na Jerzym Jachowiczu w sprawie tajemniczej śmierci w 1989 roku księdza Józefa Zycha)

Część 5: Epilog

 

Ostatnia ekspozycja przypomina likwidację SB w roku 1990.Prawdopodobnie nigdy nie poznamy wielu tajemnic SB, która na początku lat 90. zdążyła zniszczyć dużą część kompromitujących dokumentów.Prezentacja na monitorze do części ostatniej: Fragmenty filmu fabularnego “Psy” (palenie przez funkcjonariuszy rozwiązanej SB kompromitujących dokumentów; niesienie pijanego SB-eka przez kolegów parodiujących pieśń o Grudniu 70); Fragmenty dokumentu “Trzech kumpli” (opowieść byłego SB-eka o karierach jego kolegów w III RP: odmowa byłego oficera SB rozmowy z dziennikarką na temat śmierci Pyjasa); Fragment spektaklu “Norymberga” (domaganie się przez byłego funkcjonariusza komunistycznego kontrwywiadu wojskowego ukarania go przez niezawisły sąd RP. Postać i sytuacja oczywiście fikcyjne)

Część wystawy stworzona przez Biuro Edukacyjne IPN w Gdańsku

 

Ważnym elementem wystawy jest sławna gdańska ekspozycja “Rozpoznawać! Wykrywać! Zapobiegać! Pod okiem bezpieki. SB 1956-1989”. Składają się na nią wielkoformatowe banery (będące powiększonymi zdjęciami wykonanymi przez funkcjonariuszy SB), fotografie tajnych wewnętrznych dokumentów resortu oraz film opowiadający o różnorodnych metodach inwigilacji.Ważnym elementem wystawy jest sławna gdańska ekspozycja “Rozpoznawać! Wykrywać! Zapobiegać! Pod okiem bezpieki. SB 1956-1989”. Składają się na nią wielkoformatowe banery (będące powiększonymi zdjęciami wykonanymi przez funkcjonariuszy SB), fotografie tajnych wewnętrznych dokumentów resortu oraz film opowiadający o różnorodnych metodach inwigilacji.Funkcjonariusz podsłuchujący nieprawomyślne rozmowy.Pościg zomowców za demonstrantem.Zdjęcie milicjantów i uczestników antyrządowej demonstracji.Przygotowane wcześniej “spontaniczne” trudne pytania, które (udający “szarych ludzi”) funkcjonariusze mieli zadawać solidarnościowym kandydatom na posłów w roku 1989.Notatka służbowa funkcjonariusza obserwującego ludzi rozklejających ulotki „Solidarności”.Sporządzony przez SB w ramach akcji „Jesień 70” dokument z zapotrzebowaniem na sprzęt potrzebny do obserwacji „nieprawomyślnych” zachowań podczas pochodu pierwszomajowego w 1971 roku.