+ Pokaż spis treści

Przypisy

Biblioteka
[-]

Cierpienia młodego Wertera - przypisy



1 Goethe występuje jako wydawca zapiskow Wertera. Od autora pochodzą rzekomo tylko: ten krótki wstęp, kilka przypisów w części pierwszej i końcowe wyjaśnienia wydawcy.

2 Werter opuscit matkę i przyjaciela i wyjechał do matego miasteczka pod pozo-rem zatatwienia ze swa ciotka pewnych formalnosci spadkowych. Istotnym jednak celem jego podrozy jest chec zakoriczenia stosunku, tqczacego go dotad z Leonora.

3 To znaczy, że będzie jedynym jego gościem.

4 Meluzyna, według podania starofrancuskiego, czarodziejka mieszkająca w źródle Lusignan w Poitou, przybierająca niekiedy postać półwęża lub syreny. Podanie to opowiedziane prozą około r. 1390 przez Jana d'Arras stanowiło osnowę ulubionej powieści ludowej, przełożonej niemal na wszystkie języki europejskie, znanej dobrze i w Polsce.

5 Nagłówek - okrągła poduszeczka, chroniąca głowę.

6 Przyjaciółka Wertera nosi rysy p. Roussillon, którą Goethe sławi w swych poezjach jako "Uranię".

7 Charles Batteux (1713-1780), estetyk francuski, twórca francuskiej filozofii sztuki, znany ze swych dziel: Les Beaux arts (1746) i Cours des belles lettres (1747-1750). Ostatnie dzieło rozpowszechnione było w Niemczech w tłumaczeniu Ramlera (1756-1758); Robert Wood (1717-1775), archeolog szkocki. Jego dzieło O oryginalności geniuszu Homera (1769) wywarto znaczny wpływ na upodobania poetów z epoki "burzy i naporu"; R oge r des Piłeś (1635-1709), francuski malarz i estetyk; Jan Joachim Winckelmann (1717-1768), autor dzieła Dzieje sztuki starożytnej, które stało się podstawą właściwego zrozumienia sztuki starożytnej; Jan Jerzy Suizer (1720-1779), profesor akademii berlińskiej;
Chrystian Gottiob Heyne (1729-1812), filolog i archeolog, profesor uniwersytetu w Getyndze. Objęcie przez niego katedry na tym uniwersytecie zapoczątkowało nową erę rozwoju filologii na uniwersytetach niemieckich.

8 Tu po raz pierwszy rodzi się u Wertera myśl o samobójstwie. Myśl ta będzie odtąd wracać stale. Pojęcie ciała jako więzienia duszy spotykamy już w Fedonie Platona.

9 Entuzjazm dla życia sielskiego, tak charakterystyczny dla epoki wpływów Russa.

10 Czytelnik raczy nie fatygować się szukaniem jej na mapie, albowiem byliśmy zmuszeni zmienić nazwę miejscowości, zawartą w oryginalnym liście (przyp. Autora).
Wahiheim - odpowiada w życiu Goethego miejscowości Garbenheim pod Wetzlarem (por. Wstęp). Notatka ta ma na celu wywołanie wrażenia, że autor podaje oryginalne listy Wertera.

11 Musimy opuścić ten ustęp listu, by nie wywalać zażaleń, mimo ze przecież niewiele zależeć może autorowi na opinii jednej dziewczyny o niewyrobionych poglądach (przyp. Autora).

12 Bohaterka powieści Hermesa Miss Fanny Wilkes (1766).

13 Tutaj znowu opuściliśmy nazwiska kilku naszych autorów. Kto wie, ze zasługuje na pochwały Loty, odczuje to sercem, czytając ten ustęp, inni zaś nie potrzebują się dowiadywać niczego (przyp. Autora).
Pastor z Wakefieldu, powieść Oliwera Goidsmitha (1728-1774) ukazała się w r. 1766, w tłumaczeniu niemieckim w r. 1767. Za pośrednictwem Herdera zapoznał się z nią Goethe w czasie pobytu w Strasburgu.

14 A n g l e s (fr. anglaise), żywy taniec, bardzo rozpowszechniony we Francji i Niemczech w drugiej połowie XVIII wieku.

15 Ósemka - jedna z figur tańca.

16 Promenada - jak wyżej.

17 Fryderyk Gottiieb Klop sto ck (1724-1803), autor Mesjady i słynnych Ód.

18 Pojęciu "patriarchalny" nadaje Werter szersze znaczenie. Obejmuje ono u niego nie tylko świat patriarchów (Starego Testamentu), lecz także świat Homera.

19 Autor ma na myśli fryzowane koronki, noszone w XVIII wieku u rękawów, na wzór francuski.

20 Mamy już. teraz pośród kazań Lavatera na temat księgi Jonasza doskonałe kazanie przeciw złemu humorowi (przyp. Autora).
Przypisek ten pochodzi nie od Wertera, lecz jak i poprzednie - od wydawcy. "Teraz" mówi wydawca, bo między rokiem 1771, tj. datą listu Wertera, a rokiem wydania (1774) dzieła, ukazały się kazania Lavatera, zawierające także kazanie na wspomniany temat.
 Jan Kasper Lavater (1741-1801), autor dzielą Physiognomische Fragmente żur Beforderung der Menschenkentniss und Menschliebe (1775-78), a także wielu pieśni religijnych i świeckich, kazań i rozpraw.

21 Rodzeństwo Loty.

22 Dziecko krzyczało, gdyż wierzyło, że dziewczynce pocałowanej przez mężczyznę wyrośnie broda.

23 Prorok Eliasz przybył do miasta Sarepty i tu, nakarmiony przez ubogą niewiastę, sprawił, że nie ubyło mąki z jej garnca i oliwy z bańki "aż do dnia, gdy Pan spuścił deszcz na ziemię".

24 Podania starożytne o Orfeuszu, Amfionie i Arionie mówią o wpływie muzyki nawet na zwierzęta.

25 B o l o ń s k i kamień, spat, odmiana baru, czyli barytu, znajdująca się blisko Bolonii, w górze Patemo. Odmiana ta sproszkowana, ogrzana, a następnie wystawiona na działanie promieni słonecznych, ma własność fosforyzowania

26Jedyny to w pierwszej części list do Loty (dodany zresztą dopiero w drugiej redakcji).

27 O tym, że Werter pisał pamiętnik, nie bylo dotąd wzmianki. Notatkę tę Goethe dodał dopiero w drugiej redakcji.

28 Komisarz - ojciec Loty.

29 Rzucony na falę bukiet kwiatów jest symbolem beznadziejnej miłości Wertera. Jak kwiaty te zrywane z myślą o Locie, nie dostaną się do jej rąk, tak i miłość Wertera musi pozostać nieodwzajemniona.

30 W ten sposób właśnie Werter pozbawił się potem życia.

31 Z przypowieści o litościwym Samarytaninie (Ew. św. Łukasza).

32 Jak w przypowieści o faryzeuszu i celniku (Ew. św. Łukasza).

33 Baśń ta opowiada o księżniczce, która zamknięta w więzieniu, tylko w ten sposób unikła śmierci, że czarodziejskie ręce, zwieszające się z pułapu, dostarczały jej jadła i napoju.

34 Refleksje Wertera przypominają rozmyślania Fausta w części I Fausta.

35 Słowa te są parafrazą zwrotów biblijnych. Psalmów i Pieśni nad pieśniami.

36 Wspomniana bajka opowiada, jak koń z pomocą człowieka zwycięża jelenia, lecz staje się jego niewolnikiem.

37 Jan Henry Wetstein, drukarz w Amsterdamie (1649-1726), jego wydanie Homera ukazało się w r. 1707.

38 Znakomity filolog I. A. Emesti (1707-1784) wydał w latach 1759-1764 dzieła Homera w pięciu wielkich tomach.

39 W mieście Werter nie może Loty widywać swobodnie, zresztą jest tam i Albert w jej najbliższym otoczeniu.

40 Data ta odpowiada ściśle dacie rozstania się Goethego z Charlottą Buff.

41 Pomiędzy ostatnim listem części pierwszej a pierwszym drugiej upływa około ;ściu tygodni. W tym czasie odbył Werter podróż do stolicy, odwiedził ministra ustąpił do służby dyplomatycznej. O wszystkich tych przeżyciach niczego się nie dowiadujemy.

42 Werter i jego służący.

43 Zatarg o to, kto ze względu na swe stanowisko urzędowe pierwszy pojedzie sankami.

44 Autor ma na myśli przyrząd, składający się ze skrzyneczki z dwoma otworami. Przez te otwory widziało się w skrzyneczce figurki, które poruszały się, umocowane na odpowiedniej wstędze. Wstęga przesuwała się przed widzem zwijana lub rozwijana korbką.

45 Werter nie mógł się przemóc, by skrystalizować myśl, która go dręczyła. Pytanie nie dokończone brzmieć mogło: "A czy wkrótce odbędzie się ślub Pani?"

46 Z szacunku dla tego znakomitego męża, nie zamieszczamy wspomnianego listu, jak również i drugiego, o którym będzie mowa, gdyż tego zuchwalstwa nie moglibyśmy usprawiedliwić najgorętszą nawet wdzięcznością czytelników (przyp. Autora).

47 Zachowując w tajemnicy termin ślubu, o co Werter niedawno nie śmiał się zapytać. Podobnie zatajono przed Goethem termin ślubu Charlotty Buffz Kestnerem.
 
48 Te myśli przypominają poglądy Russa.

49 Krytyczne badanie autentyczności poszczególnych ksiąg Pisma św. (ksiąg kanonicznych).

50 Chodzi o racjonalistyczną teologię, która z całym krytycyzmem bada księgi biblijne i podkreśla pierwiastki ludzkie w chrześcijaństwie.

51 Lavater uważał cale Pismo św. za stówo Boże w dosłownym znaczeniu.

52 Beniamin Kennikot (1718-1783), uczony hebraista angielski. Jego wydanie Starego Testamentu wyszło w latach 1776-1780.

53 Jan Salomon Semler (1725-1791), teolog z Jeny.

54 J a n Dawid Michaelis, teolog z Getyngi, wydał tłumaczenie Pisma św. Starego Testamentu z objaśnieniami.

55 Osjan.

56 Ew. św. Mateusza, "Ojcze mój, jeśli można, niechaj odejdzie ode mnie ten kielich".

57 Porównaj monolog Hamleta. Akt III, Scena I.

58 Ew. św. Mateusza.

59 Przypomina wyrażenie z Objawienia św. Jana: "A niebo odstąpiło jako l zwinione".

60 Werter ma na myśli pieśni Osjana, które pochodziły rzekomo z III wieku n.e.

61 Porównaj Psalmy Dawida: "Nie zakrywajże oblicza twego od sługi swego, bom jest w utrapieniu". (Ps. 69. w. 17).

62 Porównaj przypowieść o synu marnotrawnym (Ewangelia św. ?ukasza, Rozdział 15).

63 Myśl o samobójstwie, która wracała już kilkakrotnie, tu krystalizuje się prawie w zamiar. Przed wykonaniem jej pragnie jednak Werter uzasadnić ją.