+ Pokaż spis treści

Przyczyny odrodzenia

Społeczne przyczyny odrodzenia


Odrodzenie było zjawiskiem różnorodnym i skomplikowanym, toteż trudno wyjaśnić jego genezę poprzez wskazanie jednego tylko czynnika sprawczego. W rzeczywistości było ich wiele: ekonomiczne, polityczne, ideowe itd.

Europa w wieku XIV nie przedstawia się zbyt zachęcająco. Nękana przez epidemie (Czarna Śmierć z roku 1348), wieloletnie wojny i konflikty popadała stopniowo w ruinę. Spadek zaludnienia powodował, że pustoszały wsie i biedniały miasta, pola leżały odłogiem, upadał handel. Katastrofa demograficzna zaczęła ustępować w wieku XV. Około roku 1500 ludność Europy powróciła do stanu sprzed wielkiego kryzysu późnego średniowiecza i sięgnęła 80 milionów. A zatem również w sensie biologicznym trafne jest określenie tego okresu mianem "odrodzenia".

Wzrost liczby ludności oznaczał odradzanie się i umacnianie wsi. Stopniowo pod uprawę i hodowlę zaczęto zajmować nowe obszary leśne albo dotychczasowe ugory. Ponad trzy czwarte ludności Europy mieszkało wówczas na wsi i tam powstawała większa część dochodów poszczególnych państw. Nic więc dziwnego, że rozwój wsi nie pozostał bez wpływu także na sytuację miast.

Jakoż i one przeżywały swój renesans. Rozwijały się, krzepły ekonomicznie, ale także stawały się tematem refleksji: miasto bowiem powinno być funkcjonalne, ale także piękne.

To właśnie w odrodzeniowych Włoszech rodzi się urbanistyka. I choć ówczesne miasta często przypominają bezładny spadek po wcześniejszych stuleciach, na papierze powstają projekty miast zbudowanych logicznie i przejrzyście, uwzględniających wszelkie potrzeby swych mieszkańców, a przy tym nie pozbawionych wartości estetycznej.

Rozwojowi miast towarzyszy wzrost znaczenia mieszczaństwa: obok królów i magnatów to właśnie kupcy i bogaci bankierzy bywają osobistościami najbardziej wpływowymi (dość wymienić florenckich Medyceuszy, wywodzących się z drobnego kupiectwa; zajmowali się przemysłem wełnianym i finansami, a w 1434 roku Kosma Starszy sięgnął po władzę polityczną).

Rozwijała się technika. Czynnikiem napędzającym gospodarkę stało się w XV wieku górnictwo. Poszukiwano przede wszystkim kruszców szlachetnych, ale wydobywano także rudy innych metali. Rozwijała się również technika zupełnie nowatorska - druk, mający wprost rewolucyjne konsekwencje kulturowe. Ale najważniejszym czynnikiem ekonomicznym był rozwój kupiectwa i bankowości. Na nich właśnie zbudowały swą gospodarczą potęgę Włochy i Niderlandy, a także miasta Związku Hanzeatyckiego. Kluczowe znaczenie miało wreszcie zdobywanie zamorskich terytoriów i handel z koloniami.

Kulturowe przyczyny odrodzenia


Oblężenie Konstantynopola – Jean Chartier (fot.: wikimedia)Także tych przyczyn wypada wymienić kilka. Jedną z nich - symboliczną datą kończącą średniowiecze - jest upadek Konstantynopola (1453). Na wiele lat przed tym wydarzeniem z Bizancjum do Europy przedostawali się uczeni poszukujący schronienia, a wraz z nimi nieznane dotychczas teksty antycznych filozofów pisane po grecku. Rozbudziły one zainteresowanie grecką filozofią i wpłynęły na rozwój nauk filologicznych.

Kolejnym ważnym czynnikiem jest kryzys potęgi papiestwa. XIV wiek to prawie w całości okres "niewoli awiniońskiej" - papież wraz z kurią pozostaje w Awinionie, a w Italii co jakiś czas dochodzi do wyboru antypapieża. Bywa i tak, że jednocześnie i trzech duchownych ogłasza siebie prawowitymi Namiestnikami Chrystusa. Jest to tak zwana schizma zachodnia, której kres kładzie dopiero sobór w Konstancji (1414-1418). Nic więc dziwnego, że wzrok Rzymian pozbawionych splendoru dworu papieskiego coraz częściej kierował się w przeszłość, ku antycznej świetności miasta.

Kolejnym ważnym czynnikiem jest wynalazek Jana Gutenberga: ruchoma czcionka drukarska (ok. 1440). Nie jest zapewne tak, że był on efektem odrodzenia albo że sam je wywołał; ale z całą pewnością walnie przyczynił się do jego triumfu. Dzięki tańszym - bo drukowanym już w dużych nakładach - książkom idee renesansowe, humanistyczne i reformacyjne docierają do każdego zakątka Europy.