+ Pokaż spis treści

Przemiany społeczno-polityczne


Trudności powojennego rozwoju utrudniały problemy gospodarcze. Na potrzeby wojny państwa alianckie zaciągnęły pożyczki, których suma osiągnęła poziom ponad 20 mld. dolarów, z czego połowę stanowiły pożyczki udzielone przez rząd Stanów Zjednoczonych. Ponadto Wielka Brytania udzieliła pożyczek na sumę 7,5 mld. dolarów, Francja - 2,5 mld. dolarów. W rachubach na spłatę tego zadłużenia problemem kluczowym była egzekucja reparacji wojennych przez Niemców.

Obciążenie ich tym obowiązkiem spowodowało w 1922 r. katastrofalny spadek wartości niemieckiej marki. Niemcy zaprzestały spłat, co z kolei doprowadziło do francusko-belgijskiej okupacji Ruhry w 1923 r. Inflacja ogarnęła nie tylko Niemcy, ale również państwa powstałe na gruzach monarchii austro-węgierskiej oraz Bułgarię, Grecję i Polskę. Spełniało się w ten sposób proroctwo Johna Maynarda Keynesa, doradcy ekonomicznego brytyjskiej delegacji na konferencję pokojową, zawarte w pracy "Gospodarcze konsekwencje pokoju". Przewidywał on, że jeśli klauzule reparacyjne nie zostaną zrewidowane, to będą miały fatalne konsekwencje nie tylko dla Niemiec, ale całej Europy. W końcu 1923 r. Francuzi wycofali się z Ruhry nie osiągnąwszy swego celu - zmuszenia Niemców do wznowienia spłat reparacji. Utworzona pod przewodnictwem amerykańskiego bankiera Charlesa Gatesa Dawesa komisja międzynarodowa zaleciła zmniejszenie rocznych spłat reparacji, reorganizację niemieckiego Reichsbanku i udzielenie Niemcom zagranicznej pożyczki wysokości 800 mln. marek. Tzw. pożyczka Dawesa umożliwiła Niemcom wznowienie spłat reparacji i powrót w 1924 r. do pieniądza opartego na złocie. Napływ kapitału pozwolił im na uzyskanie obcych walut niezbędnych do spłaty reparacji. W rezultacie tych zabiegów większość krajów europejskich przeżywało w latach 1924-1929 okres pomyślnego rozwoju gospodarczego. Dotyczyło to zwłaszcza USA, Niemiec i Francji.

Wielki spadek koniunktury nastąpił w 1929 r. Kryzys gospodarczy został zapoczątkowany nagłym załamaniem kursów akcji i papierów wartościowych na giełdzie nowojorskiej w październiku 1929 r. Przyczyny kryzysu były skomplikowane i związane były najogólniej z nienadążaniem międzynarodowej organizacji życia gospodarczego za wymogami gospodarki światowej. Kraje borykające się z trudnościami broniły własnej produkcji, utrudniając import z innych państw. Naruszało to równowagę gospodarczą w krajach eksportujących. Eksporterzy zaniepokojeni recesją, dążyli do wycofywania kapitałów i lokat z krajów dotkniętych przez kryzys. Tym ostatnim utrudniało to położenie i walkę o zachowanie bilansu płatniczego.

W wyniku kryzysu najsilniej zmalała produkcja w Ameryce Północnej i Południowej, gdzie poziom wytwórczości pozarolniczej zmniejszył się w latach 1929-1932 (przy przyjęciu 1928 r. za 100) o 52%; w Europie ów spadek wyniósł 35%, w Azji 10%. Im mniejszy był udział przemysłu w życiu gospodarczym poszczególnych kontynentów, tym słabiej zaznaczał się tam wpływ kryzysu światowego. Wyjątek stanowiła Ameryka Południowa ze względu na swe silne powiązania z USA. Kryzys najsilniejszy wpływ wywarł na przemysł w Niemczech, USA, Polsce, Kanadzie, Czechosłowacji i Holandii. Tylko w 1931 r. liczba bankructw przedsiębiorstw w Niemczech wyniosła 13,7 tys., w USA 28,3 tys., w Japonii 4,3 tys. W okresie kryzysu narastało bezrobocie. Jego rozmiary w okresie dna kryzysu szacuje się w USA na 12-15 mln., w Niemczech 5,5 mln., w. Brytanii 2,7 mln., Włoszech - 1,6 mln., Francji 1,4 mln., Czechosłowacji i Polsce po około 1 mln. Kryzysowi przemysłowemu towarzyszył kryzys agrarny, który w przeciwieństwie do pierwszego charakteryzował się nie spadkiem produkcji, ale spadkiem cen. Spadały wartości walut. W 1931 r. załamał się brytyjski funt szterling, którego usiłowano bronić przez zawieszenie wymienialności na złoto i ograniczenie jego złotego parytetu. Załamanie funta miało skutki ogólnoświatowe, gdyż rezerwy wielu banków przechowywano w tej walucie. Trwałość waluty opartej na złocie kosztem wielu wyrzeczeń zachowano w państwach, które w 1933 r. utworzyły tzw. złoty blok (Francja, Belgia, Holandia, Szwajcaria, Włochy i Polska).

Wielki kryzys miał swój aspekt polityczny. 9 VII 1932 r. na konferencji w Lozannie podpisano układ likwidujący przyjęty jako modyfikacja planu Dawesa plan Younga (1930), dotyczący spłaty reparacji przez Niemcy. Praktycznie zwolniono Niemcy od spłaty odszkodowań, które zredukowano do około 3 mld. marek, czyli 8,5% kwoty pierwotnej.

Poprawa koniunktury gospodarczej nastąpiła w latach 1934 -1939. Jedną z metod walki i wychodzenia z kryzysu było zastosowanie na szeroką skalę interwencjonizmu państwowego w gospodarce. W USA polityka ta określana jest jako New Deal i wiąże się z nazwiskiem nowego prezydenta Franklina Delano Rossvelta, który objął urząd w 1933 r. Władze podejmowały działania kontrolne nad bankami, rozpoczęły skup nadwyżek rolnych w ramach wyznaczanych kontyngentów produkcji. Przyjęto systemowe rozwiązania pomocy dla bezrobotnych i zasiłków dla starców. W ramach wielkiego programu robót publicznych zagospodarowano dolinę rzeki Tennessee. Podobne działania podejmowano w innych krajach. We Francji w 1936 r. podwyższono płace, wprowadzono 40-godzinny dzień pracy, dokonano dewaluacji franka o 35%. W Wielkiej Brytanii w 1932 r. wprowadzono ochronę celną własnego rolnictwa. Kontrolowano wydobycie i ceny węgla. We Włoszech i Niemczech rządzonych przez reżimy dyktatorskie podjęto na szeroką skalę roboty publiczne (we Włoszech osuszanie błot pontyjskich, budowa autostrad; w Niemczech autostrady, lotniska, budynki reprezentacyjne).