+ Pokaż spis treści

Przemiany gospodarcze

Przemiany gospodarcze


  1. Na przełomie XV i XVI wieku klęski żywiołowe, głody i epidemie były stosunkowo rzadkie i miały charakter lokalny. W wyniku tego oraz wzrostu produkcji rolnej od początku XV do końca XVI wieku podwojeniu uległa liczba mieszkańców Europy osiągając liczbę 80-100 milionów.
    Szczególnie dynamicznie rozwijały się społeczeństwa w jej zachodniej części. Najgęściej zaludnione były Niderlandy i północne regiony Włoch (ponad 50 osób na km2).

  2. Wzrost produkcji rolnej i stały przyrost demograficzny sprawiły, ze wzrosło zaludnienie miast. Proces urbanizacji był bardzo nierównomierny. Pod koniec XVI wieku w Europie znajdowało się ponad 200 miast powyżej 10 tysięcy mieszkańców, a Stambuł (Konstantynopol), Paryż, Neapol, Mediolan, Wenecja , Rzym, Palermo, Mesyna, Lizbona, Sewilla, Londyn, Antwerpia liczyły ponad 100 tysięcy. Zwiększyła się liczba ludności zatrudnionej w rzemiośle i handlu.

    "Miasto utrzymuje się głównie z handlu i swój dobrobyt oraz sławę w znacznej mierze zawdzięcza cudzodziemskim kupcom. Zaznaczę po pierwsze, że niezależnie od tutejszych mieszkańców i ludzi przyjeżdżających z innych miejscowości, a także licznych kupców z Francji, których tutaj w czasie pokoju bywa bardzo dużo, w Antwerpii zamieszkuje stale ponad 1000 kupców, należących do sześciu różnych narodowości i przebywających w tym mieście tak w czasie wojny, jak i pokoju. Wśród kupców tych są także główni agenci zagranicznych kupców: Niemcy, Duńczycy z Hanzeatami, Włosi, Hiszpanie, Anglicy i Portugalczycy [...]. Miejscowi i przyjezdni kupcy dokonują tu ogromnych transakcji finansowych, tak z wekslami i zastawami, jak i towarami [...]."

    (Lodovico Guicciardini (historyk i dyplomata włoski) - opis Niderlandów. Antwerpia (1568 rok), [za:] Historia I Średniowiecze, Warszawa 1996, s. 228)

  3. Rzemiosło nadal rozwijało się w ramach organizacji cechowych. Manufaktury i system nakładczy były marginalne. Ograniczony charakter miał postęp techniczny. Największe zmiany można było zaobserwować w drukarstwie (ruchoma czcionka) i produkcji broni palnej. Głównym rzemiosłem pozostała produkcja tkanin, a zwłaszcza sukna. Najważniejszym dostawcą wełny była Anglia. W XVI wieku rozwinęła ona u siebie produkcję tańszych gatunków sukna, skutecznie rywalizując o rynki zbytu z Niderlandami. W Europie Środkowej dynamicznie rozwijała się produkcja płótna. W wyniku rozwoju w północnej części Półwyspu Apenińskiego hodowli jedwabnika, w Wenecji, Florencji, Lucce i Mediolanie rozwinęła się produkcja jedwabiu, którego odbiorcą były dwory monarsze i arystokratyczne. Tkaniny, a zwłaszcza sukno, były masowo eksportowane z Anglii, Niderlandów i Włoch do pozostałych krajów.

  4. Poszczególne państwa i regiony przestały być samowystarczalne. Niektóre importowały żywność, inne musiały sprowadzać wyroby rzemieślnicze. Taka sytuacja spowodowała różnice w tempie i kierunkach rozwoju gospodarczego poszczególnych krajów. Rozwój przemysłowy Anglii, Niderlandów i Włoch spowodował zwiększenie przez te państwa importu żywności, a zwłaszcza zboża. Do krajów Europy północno-zachodniej sprowadzano zboże głównie z Polski, do północnych Włoch z Egiptu i Sycylii.

  5. Duży udział w wymianie handlowej miały towary sprowadzane ze Wschodu, a później również z Ameryki. Należały do nich przede wszystkim przyprawy korzenne, takie jak pieprz, goździki, imbir, cynamon itp., oraz cukier z trzciny cukrowej.

  6. Rozwój handlu międzynarodowego spowodował łączenie się kupców w spółki. Dzięki temu dysponowali oni większym kapitałem oraz zmniejszali ryzyko strat przy utracie towarów. Po odkryciu drogi do Indii biegnącej wokół Afryki i dotarciu do Ameryki niektóre spółki zaczęły się przekształcać w kampanie handlowe, które na ogół otrzymywały opiekę od państwa i monopol na handel z określonym regionem. Zwiększenie obrotów handlowych wpłynęło na dalszy rozwój banków . Umożliwiały one rozliczenia finansowe pomiędzy różnymi miastami europejskimi bez konieczności przewożenia pieniędzy. Realizowano to za pomocą weksli i listów kredytowych.

    "Istota transakcji wekslowych polega na tym, że w Antwerpii biorą lub pożyczają pewną sumę pieniędzy, którą następnie muszą zwrócić albo też otrzymują we Włoszech lub gdzie indziej [...] Transakcję tę wymyślono wyłącznie w celu usprawnienia handlu, ale przewrotność wielu kupców, szczególnie najbogatszych nie poprzestając na tym ze skąpstwa, chciwości i ciągłego dążenia do wielkich zysków spaczyła tę uczciwą transakcję. Oni bowiem to dając pieniądze, to znów zabierając poważne sumy z giełdy powodują brak stabilizacji na rynku pieniężnym, podczas gdy inni ponoszą straty".
    (Lodovico Guicciardini, op. cit., s. 228)

    W XVI wieku zaczęła spadać wartość pieniądza. Wpływ na to miało z jednej strony sprowadzenie z kolonii południowoamerykańskich dużych ilości złota i srebra, a więc kruszców, z których wykonywano monety, z drugiej upowszachnianie się papierowych zamienników pieniądza wystawianych przez banki.
    Ceny towarów rosły nierównomiernie. Bardziej drożała żywność, mniej ceny wyrobów rzemieślniczych. Wynikało to m.in. z rozwoju produkcji tańszych, masowych produktów oraz konkurencji między producentami, a szybko rozwijające się miasta potrzebowały coraz więcej żywności (mieszczanie sami jej nie wytwarzali, co najwyżej przetwarzali, np. piekarze itp.).

  7. Przemiany w rolnictwie doprowadziły do odmiennego rozwoju gospodarczego wschodniej i zachodniej Europy. Na wschodzie zaczęła dominować gospodarka folwarczna, która opierała się na pracy przypisanego do ziemi chłopa pańszczyźnianego. Taki system w okresie zwiększonego zapotrzebowania na zboże dostarczał właścicielom ziemi (szlachcie) duże dochody, natomiast nie zachęcał do podnoszenia jakości upraw przez chłopów, którym świadczenia pieniężne zamieniano na pańszczyznę.
    Na zachód od Łaby, tam gdzie chłop miał wolność osobistą, zawierano z chłopami krótkoterminowe dzierżawy, podnosząc przy okazji kolejnych umów czynsz. W ten sposób wykształcały się samowystarczalne gospodarstwa dzierżawne, których dzierżawcy zainteresowani byli zwiększeniem produkcji i dochodów.
    To zróżnicowanie w kierunkach rozwoju gospodarczego Europy nazywane jest dualizmem.