+ Pokaż spis treści

Procesy plutoniczne i wulkaniczne

Charakterystyka procesów plutonicznych i wulkanicznych


Przemieszczająca się w litosferze magma wywołuje wiele zjawisk wewnątrz skorupy ziemskiej (tzw. zjawiska plutoniczne), a gdy dociera do powierzchni i ją przekracza wyzwala zjawiska wulkaniczne.

Zjawiska plutoniczne


  • dotyczą ruchów i krzepnięcia magmy w głębi litosfery
  • prowadzą do powstawania z magmy skał głębinowych
  • tworzą intruzje - wtargnięcie magmy pomiędzy już istniejące skały
  • intruzje magmowe tworzą różne struktury: batolity, kominy, żyły, soczewki i lakkolity

Zjawiska wulkaniczne


Migrująca magma wypływa na powierzchnię ziemi w postaci lawy. Lawa i towarzyszące jej pary, gazy oraz fragmenty skalne wydostają się na powierzchnię ziemi w wyniku erupcji. Wszystkie zjawiska natury związane z wybuchami wulkanów i wydostawaniem się na powierzchnię ziemi produktów stałych, ciekłych i gazowych nazywamy wulkanizmem.

W zależności od sposobu wydostawania się produktów erupcji na powierzchnię Ziemi wyróżnia się erupcje:

  • centralne - takie, których produkty erupcji wydobywają się z krateru będącego elementem wulkanu;
  • linijne - lawa i inne produkty wydostają się na powierzchnię szczelinami.

W trakcie erupcji wulkanicznych wydobywają się:
  1. lawa
  2. materiał piroklastyczny
  3. gazy i pary
  • Lawy - można podzielić ze względu na chemizm:
      • kwaśne - mają dużą lepkość, są gęste, tworzą krótkie potoki i krzepną bardzo szybko od miejsca erupcji
      • zasadowe - mają małą lepkość, są rzadkie stąd są ruchliwe, płynne; potoki lawy zasadowej poruszają się bardzo szybko
  • Utwory piroklastyczne:
      • bomby wulkaniczne - bryły lawy wyrzucone i zastygłe w powietrzu;
      • lapille - (z wł. małe kamyki) są to fragmenty wielkości orzecha powstałe z rozdrobnionej lawy
      • piaski i popioły wulkaniczne - (najdrobniejszy materiał) są wynikiem gwałtownych wybuchów pod dużym ciśnieniem gazu, które powodują rozpylenie lawy; Popioły są wyrzucane na wielkie wysokości, aż do stratosfery i rozprzestrzeniają się na dużych obszarach; popioły wulkaniczne osadzone na lądzie noszą nazwę tufów, zaś osadzone w środowisku wodnym - tufitów
      • pumeks - to wyrzucone w powietrze fragmenty gorącej lawy bogatej w gazy, które wydobywają się z niej w trakcie stygnięcia w powietrzu, wskutek tego opadłe fragmenty zakrzepłej lawy są przepełnione drobnymi pęcherzykami
  • Gazy i pary:
      Wśród gazów wydobywających się z wulkanu najwięcej jest pary wodnej; oprócz tego występują: chlor, siarkowodór, dwutlenek siarki, dwutlenek węgla, wodór i metan. Gazy wydobywają się z wulkanu znacznie dłużej niż trwa wypływ lawy.


Wulkany i ich rodzaje


Elementy wulkanu:

  • stożek wulkaniczny - kształt i wysokość zależą od rodzaju i ilości materiału wydobywającego się w trakcie erupcji
  • komin wulkaniczny (kanał) - nim na powierzchnię ziemi są dostarczane produkty erupcji
  • krater - zakończenie komina wulkanicznego;
  • ognisko (komora magmowa) - źródło erupcji wulkanicznej
  • kaldera - koliste zagłębienie. Tworzy się gdy dochodzi do wysadzenia szczytowej części stożka wulkanicznego. Wówczas w szczytowej partii stożka wulkanicznego powstaje koliste zagłębienie
  • stożki pasożytnicze




W zależności od rodzaju produktów erupcji można wyróżnić wulkany:


  1. wyłącznie lawowe
  2. wyłącznie eksplozywne
  3. wulkany mieszane
  • Wulkany lawowe
      mogą być dwojakiego rodzaju:
      1. wulkany tarczowe
      2. kopuły lawowe
  • Wulkan tarczowy
        - tworzy się wówczas, gdy lawa jest płynna i wypływając z krateru rozlewa się szeroko, tworząc wzniesienie o łagodnych stokach (np. wulkany hawajskie - Mauna Loa największy wulkan tarczowy na świecie)
  • kopuła lawowa (wulkan kopułowy)
        tworzy się jeśli lawa ma dużą gęstość, wówczas nie może ona daleko odpłynąć od krateru i gromadzi się w jego sąsiedztwie (wulkan Merapi na Jawie)
  • Wulkany eksplozywne
      - wyrzucają tylko materiał piroklastyczny
  • Wulkany mieszane
    (stratowulkany) - stanowią zdecydowaną większość wszystkich wulkanów kuli ziemskiej; są zbudowane z na przemian ułożonych law i utworów piroklastycznych (Etna, Wezuwiusz)

Podział wulkanów ze względu na aktywność:


  • czynne - okresy spokoju przerywane częstymi erupcjami (Etna, Wezuwiusz, Stromboli)
  • drzemiące - erupcje za pamięci ludzkiej ale od dłuższego czasu nie notowane (Fudżi jama, Tambora)
  • wygasłe - erupcje nie notowane za pamięci ludzkiej (w Polsce - Ślęża)

Skutki erupcji wulkanicznych dla człowieka i otaczającego go środowiska:


Negatywne:

  • potoki lawowe zagrażają uprawom i siedzibom ludzi
  • w wyniku erupcji eksplozywnych całe miasta mogą zostać zasypane popiołem wulkanicznym (np. Pompeje i Herkulaneum 79 r. n.e.)
  • duszące gazy wydobywające się z wulkanu powodują śmierć osób i zwierząt
  • towarzyszące wybuchom wulkanu zapylenie atmosfery powoduje obniżenie temperatury powietrza

Pozytywne:


  • na zboczach stratowulkanów uprawia się winolatorośl gdyż gleby wykształcone na popiołach wulkanicznych są bardzo żyzne
  • często wulkany występują grupowo tworząc charakterystyczne krajobrazy górskie (Jawa)

Rozmieszczenie wulkanów na kuli ziemskiej



Najwięcej wulkanów znajduje się wzdłuż wybrzeży O. Spokojnego - "Ognisty pierścień"

W Europie najwięcej czynnych wulkanów jest we Włoszech (Etna, Wezuwiusz, Vulkano, Stromboli) oraz na Islandii (Askja i Hekla)

W Polsce nie występuje czynny wulkanizm. Działalność wulkaniczna występowała w odległej przeszłości geologicznej (orogeneza hercyńska i alpejska) - Ślęża , Miękinia i Tęczynek oraz G. Świętokrzyskie

Zjawiska powulkaniczne:

  • wulkany błotne
  • solfatary - gorące wyziewy gazów wulkaniczny i nie tylko - źródła siarkowe koło Neapolu
  • gejzery - źródła gorącej wody, gdzie woda wytryskuje rytmicznie (Yellow Stone - Stany Zjednoczone, Nowa Zelandia)