+ Pokaż spis treści

Powstanie Bizancjum

Powstanie Bizancjum


Kalendarium


  • 527-565 r. - Panowanie cesarza Justyniana I Wielkiego, próba odtworzenia Imperium Rzymskiego
  • VII w. - Utrata ziem w Afryce na rzecz Arabów
  • IX w. - Utrata Krety i Sycylii na rzecz Arabów - koniec dominacji w basenie Morza Śródziemnego
  • 1453 - Zdobycie Bizancjum przez Turków

  1. Upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego nie pociągnął za sobą upadku wschodniej części Imperium Romanum. Cesarstwo Wschodniorzymskie nie tylko oparło się wstrząsom epoki, ale zaczęło aspirować do roli jedynego spadkobiercy starożytnego Rzymu.

  2. Odbudowy cesarstwa rzymskiego w dawnych granicach podjął się cesarz bizantyjski Justynian I Wielki. Wojska pod dowództwem Belizariusza opanowały w 533 r. Afrykę północną, a w latach 536-555 Italię oraz południową Hiszpanię.
    Zdobycze Justyniana okazały się nietrwałe - Imperium nie było w stanie bronić tak rozciągniętych granic. Po jego śmierci większą część Italii podbili Longobardowie, odpadła Hiszpania, najdłużej, do VII w. utrzymano zwierzchnictwo w północnej Afryce.
    W VII wieku gwałtowna ekspansja Arabów pozbawiła osłabione wojnami i wewnętrznymi konfliktami Bizancjum znacznej części prowincji azjatyckich i afrykańskich oraz zagroziła istnieniu samego Cesarstwa.
    Arabowie w 670 roku zajęli zachodnią Afrykę, a w 698 roku padła zdobyta przez nich ostatnia twierdza bizantyjska w Afryce - Kartagina. W 717 roku ponownie próbowali zdobyć Konstantynopol, jednak mimo rocznego oblężenia musieli odstąpić. Ten okres walk z Arabami zakończył się po zwycięstwie w 740 roku cesarza Leona III pod Akrojon i ustaleniem granicy bizantyjsko-arabskiej na górach Taurus. Od tego czasu najazdy arabskie nie zagrażały już istnieniu Bizancjum.
    W II połowie VII wieku na Półwysep Bałkański wdarły się tureckie plemiona Bułgarów. Na Bałkanach powstało ich silne państwo, które zaczęło zagrażać Konstantynopolowi.
    Cesarstwo wyszło z kryzysu VI-VII wieku znacznie zmniejszone, ale zarazem bardziej jednolite. Utrata wschodnich prowincji sprawiła, że było bardziej greckie - choć jego mieszkańcy nazywali siebie Rzymianami i czuli się dziedzicami starego imperium. Znacznie zmalało jego międzynarodowe znaczenie.

  3. W 1453 roku Konstantynopol został zdobyty przez Turków. Ostatni cesarz Konstantyn XI Dragases Paleolog zginął w czasie walk. Militarny triumf sułtana Mahometa II Fatiha ("Zdobywcy") zakończył jedenaście wieków historii Cesarstwa Bizantyjskiego. Nad Bizancjum załopotały sztandary tureckie. Konstantynopol został przemianowany na Istambuł.
    Upadek Konstantynopola przyniósł istotne zmiany polityczne i w życiu duchowym Europy:

    • Państwo Turków osmańskich stało się azjatycko-europejskim mocarstwem, które prowadziło aktywną ekspansję na Bałkanach i Wschodniej Europie;
    • Europa utraciła dostęp do Morza Czarnego, a tym samym do lądowego szlaku handlowego do Indii (powstała konieczność szukania nowej drogi);
    • Wielu uczonych bizantyjskich wyemigrowało lub uciekło do Włoch, co pozwoliło zacieśnić więź z antycznym dziedzictwem greckim i również przyczyniło się do powstania w Europie humanizmu;
    • Duchowe przywództwo kościoła prawosławnego przeszło z Bizancjum do Moskwy, która dzięki temu stała się "trzecim Rzymem".

  4. Państwem bizantyjskim rządził despotycznie cesarz, przekonany, że jest obdarzony łaską Boga, niedostępny, otoczony wspaniałym dworem. Bizancjum stało się państwem teokratycznym. Cesarz był zarazem zwierzchnikiem Kościoła. Władca niechętnie opuszczał stolicę toteż Bizantyjczycy rzadko mieli okazję go widzieć.

  5. W przeciwieństwie do średniowiecznych państw zachodnich, Bizancjum utrzymywało scentralizowaną administrację odziedziczona po późnym Cesarstwie Rzymskim, wielce rozbudowaną i kosztowną. Urzędnicy swoje wynagrodzenie otrzymywali raz do roku w zależności od piastowanego stanowiska w złocie i w drogich kamieniach.

  6. Rządy Justyniana obfitowały w różnorodne osiągnięcia, jednym z najważniejszych, a zarazem najtrwalszym była kodyfikacja prawa.

    "Cesarz August (...) postanowiliśmy ułożyć jeden kodeks pod szczęśliwą imienia naszego nazwą, który zawierałby zebrane ustawy, dawniej wydane (...) To tedy spieszymy się podać do waszej wiadomości, abyście wiedzieli, jak ciągle przejmuje Nas troska o dobro powszechne i jak staramy się, aby prawa nie budziły wątpliwości (...)"
    Codex Justinianus VI, I,3 [tłum. T. Krasicka]

    Codex Iustinianus został ogłoszony w 529 roku, po opracowaniu przez powołaną przez cesarza specjalną komisję. W 533 roku ukazały się Digesta, które zawierały zestawienie opinii prawników na określony temat, nierzadko ze sobą sprzecznych. Wybrane fragmenty obu dzieł umieszczono w Institutiones, które pełniły rolę podręcznika prawa.

  7. Meczet Hagia SophiaW Bizancjum wytworzył się specyficzny rodzaj sztuki, której cechą charakterystyczną było greckie poczucie piękna i wyczucie stylu, połączone ze wschodnim zamiłowaniem do przepychu, niezwykłym bogactwem dekoracji oraz kolorystyki. W sztuce bizantyjskiej dominował kult świętych obrazów przedstawiających najczęściej Matkę Boską, Jana Chrzciciela i Jezusa Chrystusa, jako opiekunów Kościoła wschodniego. Chrystus na tych wizerunkach był przedstawiany nie tak jak na zachodzie, poniżony i cierpiący, ale jako władca świata.
    Wpływy kultury bizantyjskiej, oparte były m.in. na sile religii. Działalność misyjna Kościoła bizantyjskiego przesunęła na wschód granicę chrześcijańskiego świata. Rozpoczęła się ona misją św. Konstantego (po krytyce misji u Słowian południowych schronił się w klasztorze pod imieniem Cyryla) i Metodego na Morawach (863 r.), której towarzyszyło opracowanie cyrlicy i przetłumaczenie Biblii. Po nawróceniu Bułgarów w Presławiu i w Ochrydzie zostały wzniesione kościoły inspirowane architekturą bizantyjską wśród których wyróżnia się tzw. Złota Cerkiew w Presławiu - imponujących rozmiarów rotunda z czterokątnym portykiem i wieżami. Na Rusi, gdzie nie było budowli murowanych (budowano tylko z drewna) powstały wybitne dzieła architektury, jak sobór św. Zofii w Kijowie, czy sobór św. Zofii w Nowogrodzie Wielkim, wzorowany na modelu bizantyjskiego kościoła opartego na planie kwadratu z wpisanym weń krzyżem greckim.
    Najwspanialszym osiągnięciem architektonicznym Justyniana był Kościół Hagia Sophia (Mądrości Bożej), który górowała nad wszystkimi budowlami. Projekt budowli miał na celu stworzenie czegoś, czego nikt jeszcze na tak ogromną skalę nie przedsięwziął - chodziło mianowicie o umieszczenie olbrzymiej kopuły na bazylikowej budowli na planie kwadratu.