+ Pokaż spis treści

Polska w okresie rozbicia dzielnicowego


J.Matejko, Władysław Wygnaniec1. Na krótko przed zgonem wydał Bolesław Krzywousty ważny dokument (tzw. testament), którego nienaruszalność i wieczystą moc obowiązującą starał się zabezpieczyć tak zaprzysiężeniem go przez najwybitniejszych przedstawicieli społeczeństwa, jak i przez zatwierdzenie papieskie stanowiące niejako sankcję międzynarodową, w ówczesnych warunkach politycznych. Władca próbował pogodzić interes państwowy z interesami członków dynastii panującej i aspiracjami poszczególnych ziem, dawniejszych terytoriów plemiennych, do pewnej odrębności i samodzielności.


Statut Bolesława III Krzywoustego nie zachował się w oryginale. Przekaz ostatniej woli władcy znamy z późniejszego zapisu w kronice Wincentego Kadłubka.
 
"Gdy poczuł, że [los] żąda już od niego śmiertelnej powinności1, poleca spisać dokumenty testamentowe. Pokazuje w nich w spadku czterem synom i to, co osiągnięte zasługami przodków, i następstwo w królestwie, wyznaczając stałe granice czterech dzielnic w ten sposób, że w ręku najstarszego miało pozostać i księstwo dzielnicy krakowskiej, i władza zwierzchnia2. A jeśliby spotkało go to, co ludzkie, zawsze starszeństwo i wzgląd pierworództwa miały rozstrzygać spór o następstwo. Przypominają mu piątego syna Kazimierza3, który był jeszcze małym dzieckiem, dlaczego nie pamiętał o nim, dlaczego nie zapisał mu żadnej cząstki testamentowej. A on im na to odrzekł: "Owszem, od dawna pamiętałem i zapisałem".

J.Matejko, Bolesław Kędzierzawy(Wincenty Kadłubek, Kronika polska, Historia w tekstach źródłowych, op.cit.)
 
Cel ten został osiągnięty w następujący sposób:
 

  • Każdy z synów Bolesława Krzywoustego - prócz Kazimierza Sprawiedliwego, który prawdopodobnie przyszedł na świat, jako pogrobowiec, a w każdym razie już po wydaniu statutu, - otrzymał, jako dziedziczne w swej linii uposażenie osobną dzielnicę, mianowicie: Władysław - Śląsk z ziemią lubuską, Bolesław Kędzierzawy Mazowsze, Mieszko Stary Wielkopolskę. Pozostała część środkowa kraju, mianowicie ziemia krakowska w pierwotnych szerokich granicach, ziemia sieradzka i łęczycka oraz prawdopodobnie część wschodnia Wielkopolski (z Kaliszem i Gnieznem) i zachodnia Kujaw (z Kruszwicą), miały stanowić, jako osobna dzielnica, terytorialną podstawę władzy i potęgi właściwego księcia Polski. Takim zaś rzeczywistym, suwerennym władcą całego państwa miał być każdorazowo najstarszy wiekiem członek dynastii piastowskiej, czyli senior, mający siedzibę w Krakowie.
     
  • Od nazwy senior powstała nazwa pierwszego obwarowania testamentu Krzywoustego - zasada senioratu,  regulująca zasadę następstwa tronu książęcego w Polsce.

    J.Matejko, Mieszko StaryW stosunku do zagranicy senior, jako książę zwierzchni państwa, miał je reprezentować, decydować o wojnie i pokoju, zawierać sojusze. Dzielnica senioralna była rozległa od Karpat po Prusy i Pomorze, zapewniała w ten sposób seniorowi przewagę terytorialną nad resztą książąt dzielnicowych, potwierdzoną prawem do noszenia tytułu princeps Poloniae (książę polski).

    Początkowo zasada senioratu i pryncypatu odnosiły się do tej samej osoby, później, kiedy  rozbicie dzielnicowe zaczęło się pogłębiać, a poszczególne dzielnice dzieliły się na mniejsze, princepsami nie zawsze byli seniorzy (Kazimierz Sprawiedliwy - princeps panujący w dzielnicy senioralnej, choć Mieszko Stary był starszy wiekiem)


 
2. Mimo tak szczegółowych obwarowań testamentu doszło do walk wewnętrznych pomiędzy braćmi. Początkowo zarysował się wyraźny podział na dwa stronnictwa: wdowa po Bolesławie i jej synowie: Bolesław, Mieszko, Henryk, Kazimierz przeciwko Władysławowi, seniorowi, zrodzonemu z ruskiej księżniczki Zbysławy. Przedmiotem sporu była wydzielona dla Salomei ziemia (z Łęczycą), która wchodziła w skład dzielnicy senioralnej, oraz prawo do opieki nad niepełnoletnim Henrykiem. Władysław podsycany przez swa żonę Agnieszkę, nie chciał zgodzić się na ustępstwa wobec swej macochy. Rozgorzała wojna domowa, zakończona wygnaniem Władysława. Ten schronił się na dworze cesarza niemieckiego Konrada, przyrodniego brata Agnieszki. Władzę w dzielnicy senioralnej objął Bolesław zwany Kędzierzawym, w ten sposób pogwałcono zasadę senioratu.
 
Tabela przedstawia książąt, tytułujących się "princeps Poloniae" zasiadających na tronie krakowskim i najważniejsze wydarzenia związane z panowaniem poszczególnych książąt:
  

Princeps Poloniae
Lata panowania
Wydarzenia
Władysław zwany Wygnańcem
 
1138-1146
 
Interwencja cesarza niemieckiego Konrada III w imieniu Władysława Wygnańca zakończona klęską;
 
Bolesław zwany Kędzierzawym
 
1146-1173
 
Złożenie hołdu cesarzowi Fryderykowi I Barbarrosie. Wyprawa Fryderyka Barbarrosy przeciwko Bolesławowi Kędzierzawemu zakończona pokojem w Krzyszkowie i złożeniem przez władcę polskiego hołdu lennego i zobowiązaniem się do płacenia trybutu. Wydzielenie synom Władysława Wygnańca dzielnic na Śląsku
 
Mieszko III zwany Starym
 
1173-77; 1198-1202
 
Uciekał się do pomocy cesarz Fryderyka Barbarossy.
 
Kazimierz Sprawiedliwy
 
1177-1194
 
1177 -Przejmuje władzę po buncie możnych pod przewodnictwem biskupa krakowskiego Gedki. Złamanie zasady senioratu. Na zjeździe w Łęczycy (1180r.) w zamian za przywileje dla duchowieństwa, uzyskał zgodę na dziedziczenie Krakowa przez swoich synów.
 
Leszek Biały
 
1202-1227
 
Próby przywrócenia zwierzchności nad Pomorzem Gdańskim. Zanika zasada pryncypatu. Następcy nie będą już używać tytułu "princeps Poloniae" tylko "princes Cracoviae"
 

  

J.Matejko, Leszek Biały3. Przewidywane testamentem Bolesława Krzywoustego pogodzenie tendencji centralistycznych (silne państwo, władca) i decentralistycznych (separatyzmy dzielnicowe, ambicje poszczególnych książąt) okazało się niemożliwe. Zmianom na tronie krakowskim towarzyszyły bratobójcze walki, często poparte ingerencjom państw ościennych. Rozbicie dzielnicowe pogłębiało się, książęta zwierzchni skupiali w swoim ręku po parę dzielnic, inne umacniały się i pozostawały w opozycji. Po zamordowaniu Leszka Białego w Gąsawie w 1227 roku Polska weszła w okres pełnego rozbicia. Osłabione państwo mogło stać  się łatwym łupem najeźdźców. Niemcy zagrażali Polsce zarówno od północy jak i zachodu. W XII wieku podbili ziemie, na których mieszkali Słowianie między Łabą  a Odrą. Powstała Marchia Brandenburska, która w XIII wieku rozpoczęła swoją ekspansję na południowo - zachodnie ziemie księstw Pomorza Zachodniego zajmując ziemię lubuską, usiłowali także podporządkować sobie Pomorze Gdańskie i Wielkopolskę.   Książętom polskim przyszło zmagać się także z Mongołami czy Krzyżakami.
 
4. Mimo, że okres rozbicia dzielnicowego był osłabieniem  pozycji państwa na arenie międzynarodowej, walki wewnętrzne i zewnętrzne pustoszyły kraj, to właśnie wtedy wyraźnie zarysował się na ziemiach polskich postęp zarówno w gospodarce jak i kulturze. Nastąpiły zmiany w rolnictwie, karczowano puszcze, osuszano bagna, dzięki czemu przybywało ziemi uprawnej. Upowszechnił się system trójpolówki, który polegał na tym, że areał ziemi uprawnej dzielono na trzy części: jedną obsiewano zbożem jarym, drugą ozimym, trzecia leżąca odłogiem mogła być używana jako pastwisko (nie tylko "odpoczywała", ale również była naturalnie nawożona).
 
5. W czasie rozbicia dzielnicowego poszczególni książęta konkurowali ze sobą nie tylko w walce orężnej lecz także dążyli do powiększenia swego księstwa, wzbogacenia go i zaimponowania sąsiadom wielkością i wystrojem swej rezydencji, wspaniałością założonych przez siebie miast, otaczanie się ludźmi światłymi.  W XIII wieku rozwijały się miasta, będące stolicami poszczególnych księstewek. Rozrastał się Kraków, Poznań, Wrocław, Płock. Z zakładaniem nowych miast i wsi wiązały się wystawiane dokumenty:
 
J.Matejko, Kazimierz Sprawiedliwy"W imię pańskie. Amen.
Wszystko, co się dzieje w czasie, razem z czasem ginie, jeżeli nie zostanie przez dowód piśmienny uwiecznione. Wobec tego, my Piotr, z łaski Bożej biskup, wraz z całą kapitułą kościoła płockiego teraźniejszym i przyszłym pokoleniom wiadomym chcemy uczynić: Ponieważ jaśnie oświecony pan Konrad, z Bożej łaski książę mazowiecki, naszą osobę i cały stan duchowny otacza taką miłością, iż kościół mazowiecki, zostający pod jego i naszymi rządami, cieszy się nie tylko przywilejami i swobodami, jakimi go łaskawa szczodrobliwość przodków obdarzyła, lecz nadto jest go zaszczycany i wynoszony wielkimi bardzo i obfitymi łaskami z własnej księcia dobroci płynącymi, więc i my pragniemy wywdzięczyć się mu wedle możności (...). Do życzenia, jakiego nam odnośnie założenia nowego miasta nie zaniechał przedstawić, natychmiast jednozgodnie postanowiliśmy w należny sposób się przychylić (...)."


(Piotr I, biskup płocki, zezwala na lokację miasta Płocka [za:] Dzieje Mazowsza i Warszawy, Warszawa 1973, s. 15-16)
 

6. Rozwój lokacji miast i wsi przyczynił się do powstania gospodarki towarowo-pieniężnej. Coraz większe znaczenie zaczęły odgrywać nie tylko rynki lokalne, ale również wymiana handlowa pomiędzy poszczególnymi dzielnicami. Istotnym ograniczeniem jej rozwoju był podział dzielnicowy i związane z nim cła i inne opłaty graniczne. Mimo to poprawiła się komunikacja między dzielnicami, a wraz z tym łatwiejsze i częstsze były kontakty między ludźmi.

 

Na ziemiach polskich zaczęli osadzać się, głównie w miastach, m.in. Niemcy, Czesi oraz emigrujący z Hiszpanii Żydzi. Zwłaszcza pojawienie się tych ostatnich uaktywniało działalność handlową, upowszechniając pożyczki( zgodnie z ówczesnymi zasadami chrześcijanin nie mógł chrześcijaninowi pożyczać pieniędzy na tzw. lichwę (czyli procent), podobnie Żyd Żydowi - wymiana pomiędzy tymi dwoma grupami była dozwolona).

 

Osadnictwo nabrało cech trwałości. Intensywniejsza uprawa roli oraz system trójpolówki sprawiły, że rodziny chłopskie mogły uprawiać ten sam kawałek ziemi i nie musiały przenosić się z miejsca na miejsce. Rozwijały się rynki lokalne, powstawały miasta.


1 Chodzi o Bolesława III Krzywoustego (1085/6-1138)
2 czterej synowie: Władysław II Wygnaniec (1105-1159), Bolesław Kędzierzawy (1125-1173), Mieszko III Stary (1126/7-1173), Henryk (1127/1131-1166) - książę sandomierski
3 Kazimierz II Sprawiedliwy urodził się  po śmierci ojca.